Kalanchoe

ERYSIMUM ( syn. Cheiranthus ) -  Giroflée , Vélar  

THẬP  TỰ  HOA  ( theo tự điển Đào Đăng Vỹ )

Họ : Cruciferae ( Crucifère )


Tính đến ngày nay thì có khoảng 200 giống Erysimum bao gồm sống lâu hoặc thường niên , phát triển tự nhiên và dễ dàng  ở các nơi có khí hậu ôn hòa của Bắc bán cầu. Ngoài ra ta vẫn có thể tìm thấy một vài giống sống được ở các vùng phía bắc Châu-Mỹ : Erysimum capitatum .

Một số Erysimum phát triển rất tuyệt vời ở các khu vườn kiểng dạng nhỏ , ven lề vườn hoa hoặc ven đường . Số khác lại nẩy nở dễ dàng ở các khe hở của những bức tường đá xưa cũ, hoặc ở những bờ rào hoang dại, điều này đã làm cho dân gian gầy lên những huyền sử về loại hoa này , sẽ nói sau .

Hoa Erysimum nở vào mùa lạnh hoặc có giống lại ra hoa vào đầu thu, kéo dài suốt mùa đông . Lại có một số khác nở quanh năm với điều kiện nơi đó khí hậu phải thật ôn hòa .

Các giống Erysimum nguyên thủy đều có mùi thơm , đôi khi hơi nồng giống như mùi của hạt đinh hương (hạt gia vị từ cây Đinh Hương ,thường được dùng trong việc nấu ăn ), và những giống cấy chiết về sau này thì hoa lâu tàn hơn , nhưng lại không hương .

Rất thích đất màu mỡ,thoáng mát, nhưng vẫn chịu được sự khô hạn ( diển hình như Erysimum cheiri , còn được gọi là Giroflée jaune , Ravenelle, Violier), ít bị tấn công bởi sâu bọ, rất cần ânh sáng mặt trời chiếu trực tiếp .

Màu hoa đi từ vàng nhạt, hồng nhạt đến các màu vàng rực, đỏ tím , đỏ đồng .Thân của Erysimum thường không cao quá 80 cm . Vì thế nên rất thường được trồng trong chậu , ven đường, ven bờ rào để trang trí vườn tược .

[sm=54.gif]




Một vài giống tượng trưng của Erysimum mà ta thường thấy :
 

Erysimum allionii :

Giống cấy tạo, chậm phát triển, hoa mau tàn nhưng mùa hoa kéo dài đến hết mùa lạnh trong thiên nhiên. Thân cao từ 30 - 50 cm, lá dạng dài thuông có răng cưa thật nhỏ, hoa vàng tươi, đỏ san hô tạo nên một sắc thái rất nổi bật giữa mùa lạnh với bầu trời thường u ám .


Erysimum bicolor :

Nguồn gốc phát xuất từ Madère ( quần đảo của Portugal - Bồ-đào-nha ) và Canaries ( một trong 17 vùng tự trị của Espagnol - Tây-ban-nha ) .Là một giống sống lâu, thân mộc dạng nhỏ, chiều cao khoảng 1 m, hoa nở từng đóa màu trắng đến vàng nhạt, có giống với màu phơn phớt sắc tím lilas rất đẹp .

Erysimum cheiri - Gìroflée jaune , Ravenelle , Violier :

Phát xuất từ phía nam Châu-Âu và đã được trồng trọt từ nhiều thế kỷ qua. Dạng cao từ 20 - 80 cm, tàn thân tỏa rộng khoảng 40 cm. Hoa rất thơm, nở vào mùa xuân với bốn cánh hoa nằm chéo bốn góc như dấu thập tự . Đôi khi hoa nở vào giữa mùa đông nếu như thời tiết lúc đó không quá khắc nghiệt. Hoa có màu hồng phấn , vàng sậm, vàng đồng, cam, vàng tươi, đó thẩm. tất cả các giống Erysimum cheiri đều có dạng lá dài nhọn .

 Giống hoa này chứa rất nhiều chất érysimoside, một dung dược làm bổ tim mạnh hơn cả digitaline , nhưng sẽ trở nên độc hại khi chi dụng quá liều .

***




Erysimum capitatum :

Nguồn gốc  miền Tây Bắc Mỹ , từ  Californie tới Colombie -Britanique và Idaho . Phát triển trên những dải  đất khô, nhiều sỏi đá và trên các vách đồi núi cao tới 1800 m .
Hoa nở từ tháng 3 tới tháng 7 với những màu như: cam, vàng , đỏ gạch, nâu cam và đôi khi đỏ tím ; lá mỏng dài , thân không cao quá 80 cm .



Ngoài ra còn có các giống khác khá phổ biến như : Eryimum helvitecum , Eryimum linìolium  , Erysimum mutabile , Erysimum perofskianum, vv ....

****



Erysimum là một trong những loài hoa được yêu chuộng và trồng trọt tự lâu đời tại Châu-Âu và các vùng quanh Địa - trung- hải . Tên gọi quen thuộc trong ngành khảo cứu thực vật là Cheiranthus ( gốc gác từ tiếng Hy-lạp " main " ( bàn tay ) - " fleur " ( hoa ) ) .

Rất được coi trọng trong các buổi lễ mai táng của người Ai-cập, họ dâng cúng những bó hoa Erysimum thật thơm và thật kiều diễm . Đây cũng là một đặc ân mà người Hy-lạp có cùng chung tâm hướng, đối với họ những đóa hoa thơm, đẹp, mọc một cách tự nhiên trên bức tường thành L' Acropole d'Athènes ( thành phòng thủ xưa cổ của Athena, nổi tiếng nhứt thế giới, tại Hy -Lạp)  mà người ta cho rằng không bao giờ  trừ diệt được gốc rễ, giống như một Nữ thần trường cửu - " Nymphe immortelle " .

Ngoài ra họ còn dùng hoa này để kết thành những vòng hoa cho các kỳ  lễ lộc . Các nhà y khoa lúc bấy giờ thường dùng Erysimum để chuyên trị việc tẩy rửa hệ thống tuần hoàn , giống như các nhà y học Á-rập về sau này .

***




" Giroflée " theo tiếng Pháp còn là tiếng gọi quen thuộc của một cái tát tay .

Vào thế kỷ 19 , một cái  giroflée là ẩn dụ của một cái tát tay thật mạnh , in dấu  năm ngón tay trên gương mặt .


Một vài đẫn giải theo  văn học, nghệ thuật  :

*  Joris  Karl  Huysmans ( nhà văn và cũng là phê bình gia về nghệ thuật của Pháp ) trong tiểu thuyết Les Sœurs Vatard (roman, 1879) có câu kể như sau :

 Elle s'était attirée une giroflée tellement fleurie que sa joue en avait gardé l'empreinte pendant un jour . "

- Nàng đã nhận được một cái tát tay thực thụ , vì nó đã để lại dấu vết cả một ngày .

[sm=54.gif]

* Văn hào Edmond Rostand đã hiểu và cố ý đưa nhân vật nổi danh của ông : Cyrano de Bergerac rơi vào cảnh dở khóc, dở cười ở màn thứ hai của vở kịch tuyệt tác :

" Le Mousquetaire :

- On peut donc lui parler de son nez , maintenant ?
Oh ! ... oh ! ... c'est surprenant !
Quelle odeur ! ...

( Allant à Cyrano , dont il regarde le nez avec impertinence ) :
- Mais monsieur doit l'avoir renìflée ? Qu' est-ce que cela sent ici ? ...

Cyrano ( le souffletant ) :
- La giroflée ! "

*
" Chàng ngự lâm quân :

- Vậy là bây giờ người ta có thể nói về chiếc mũi ấy với chính chủ nhân của nó sao ?
Ồ ... ồ ... Thật lạ kỳ !
Mùi gì đây ! ...

( Chàng ta tiến đến gần Cyrano , và nhin sững vào chiếc mũi một cách vô cùng hỗn xược  :
- Ông đây chắc đã ngữi được rồi phải không ? Mà đó là mùi gì quanh đây vậy ? ...

Cyrano ( tát vào mặt hắn thật mạnh tay ) :

- Một Thập tự hoa ( đống nghĩa với một cái tát tay ! ) ! "

[sm=54.gif]

* Balzac : " Ah ! l'a - t-elle giroflettée ! "

* " Je veux lui en donner une giroflée à cinq feuilles sur le museau " . Rétif , 1783 .

[sm=54.gif]

*Thật ra trong tự điển ngôn ngữ học đã khẳng định : " Girofleter : souffleter . "

[sm=54.gif]

Vào năm 1895 , nhà chế biến nước hoa nổi danh Guerlain đã cho ra đời nước hoa Eau de giroflée , tôn vinh loài hoa mà vua Charlemagne rất yêu thích .


[sm=54.gif]

La giroflée avec l'abeille
Folâtre en baisant le vieux mur
Le chaud sillon gaîment s'éveille,
Remué par le germe obscur .

Victor Hugo ,
Les Contemplations .

[sm=54.gif]


" Une pierre petite, étroite, indifférente
Aux pas distraits de l'étranger !
La giroflée y cache un seul nom sous ses gerbes
Un nom que nul écho n'a jamais répété ! "

Alphonse de Lamartine,
( Harmonies poétiques et religieuses )

[sm=54.gif]

Năm 1935 ,Rosa Holt đã viết một bài hát dựa theo vở kịch hài của Charles Lecocq chống chiến tranh cho dù lúc ấy Châu-Âu đang chuẩn bị  bước vào  Đệ nhị Thế chiến.

Chính Yves Montand là một trong những ca sĩ đưa bài hát trở nên quen thuộc với quần chúng thời bấy giờ...

"... Que tu as de belles filles
Giroflé-Girofla
Dans leurs yeux où la joie brille
L'amour descendra !...
Sur la plaine on se fusille
Giroflé-Girofla
L'soldat les violera. ( bis )

Que tes fils sont forts et tendres
Giroflé-Girofla
C'est plaisir de les entendre
A qui chantera !

Dans huit jours on va t'les prendre ,
Giroflé-Girofla
L'corbeau les mangera ! (bis )

[sm=54.gif]

Bó hoa của Thủ tướng Pháp Georges Clemenceau

Vào tháng 7 năm 1918, trong lúc  thủ tướng Georges Clemenceau đi duyệt binh ngoài chiến trường cùng với  de Gouraud, ông chỉ thấy những mái đầu với tóc tai rũ rượi chui ra từ những nơi ẩn giấu thật khó mà tưởng tượng được để chào ông.

Với những đôi bàn tay chai sạm, cứng cỏi, họ đã tặng ông bó hoa Giroflée màu hồng , " một bó hoa hồng phấn , không kém phần tôn nghiêm trong hoàn cảnh khốn cùng nhưng đầy nhiệt huyết !".

Ngài thủ tường Clemenceau đã trân quý bó hoa nhỏ ấy và bó hoa đó đã nằm cùng với ông trong cổ quan tài !

[sm=54.gif]





Họa sĩ  Lorenzo Lotto ( Ý-đại-lợi ) , thời kỳ phục hưng  đã vẽ một tuyệt tác " Portrait de Lucrezia Valier " , ngay trên bàn ở góc phía tay trái của bà là một nhánh hoa Giroflée , biểu dương sự chung thủy .

****

Truyền thuyết


Ngày xưa ở vùng Ecosse ( Tô -cách-lan )có một đôi tình nhân rất yêu nhau, nhưng cha của cô gái  không chấp nhận mối tình ấy và ông đã chọn riêng cho nàng một vị hôn phu khác !
Vì sợ nàng bỏ trốn nên ông đã nhốt nàng vào một tòa tháp đài cao ngất , không thể nào leo trèo được . Chàng trai vẫn tìm được cách liên lạc và hẹn nàng đi trốn ,nếu nàng đồng ý thì hãy ném xuống một nhánh hoa Erysimum . Nàng đã đồng tình với người yêu , nhưng khi thực hiện ý đồ thì vì chồm người quá trớn trên  thành cửa sổ ,nàng đã té xuống chết ngay dưới chân người yêu.

Từ đó người ta luôn luôn xem loại hoa này là biểu tượng của sự chung thủy, nhứt là trong những nghịch cảnh .




Ngày 14-5-2011

TN



Hình  3,5 : sưu tầm từ net.

FRITILLARIA  - Fritillaire

Họ : Liliaceae

Có khoảng 100 giống Fritillaria phát triển ở các vùng có khí hậu ôn hòa trên địa phận Bắc bán cầu. Tuy vậy bạn vẫn không thường thấy nhiều như các loài hoa khác vì thật ra Fritillaria chỉ hợp với các vùng có mùa đông khá lạnh và không quá khắc nghiệt .

Fritillaria thuộc dạng rễ củ, có mùi hơi khó chịu . Nếu được gieo trồng bằng củ rễ vào đầu mùa thu với đất màu mỡ, thoáng mát, nằm trong bóng râm càng tốt, thì sẽ ra hoa vào mùa xuân dễ dàng .

Nhưng nếu bạn là người thích gieo hạt giống chính tay mình , vẫn có thể được, lúc ấy bạn phải có đức tính thật kiên nhẫn, đúng nghĩa của một người làm vườn chuyên môn : vì Fritillaria gieo bằng hạt giống chỉ ra hoa sau một thời gian ít nhứt từ 4 đến 5 năm sau  !

Vì sao ? Đơn giản vì chính hạt giống ấy phải được  phát triển trong điều kiện thích hợp , cho ra củ rễ, củ rễ phải trưởng thành thì mới cho ra hoa ! Nghiệm đây cũng là một điều thú vị khi ta đạt được kết quả mỹ mãn với công lao không quá lớn lao ngoài tính kiên nhẫn !

Trong vòng vài năm đầu , đừng nên động phần rễ chính , nó giống như những điều kiện cần phải có của hoa Mẫu Đơn khi mới được gieo trồng !

Nếu nơi bạn ở là vùng có nhiều mưa trong mùa nóng thì bạn nên xới củ rễ lên sau khi hoa tàn , nhưng không nên bứng  nó rời khỏi mặt đất,  chỉ một phần rễ để tránh tình trạng bị úng nước ! Điều này đã cho ban thấy vì sao dễ mà khó khi bạn thích có loại hoa này trong vườn nhà ! Trong thời kỳ hoa nở bạn phải thường xuyên tưới nước và sau khi hết mùa thì ngưng hẵn lại để cho rễ nghĩ ngơi chờ mùa hoa sau.

Toàn thân Fritillaria đều có độc tố, nhứt là ở phần củ rễ, nó chứa rất nhiều độ fritillarine , một loại alcaloïde rất nguy hại cho tim . Nhưng điều kỳ diệu là độc tố ấy hoàn toàn biến mất khi củ rễ được nấu chín, vì thế người ta vẫn dùng nó như một loại salade .

[sm=54.gif]


Những loại Fritillaria phổ biến nhứt :



Fritillaria acmopelata :

Phát xuất từ vùng Tây-nam của Turquie ( Thổ-nhĩ-kỳ ),  Chypre , Syrie và Liban  .
Giống Fritillaria này có chiều cao khoảng 38 cm, phát triển dễ dàng dưới những cánh rừng thưa nhiều cây Cèdre ( Bách Hương ) và trên ác triền đất vôi .Hoa dạng chuông cúi rũ xuống , điểm đặc biệt ba cánh hoa bên ngaòi màu xanh lá nhạt, và ba cánh bên trong chen kẽ màu xanh với những đường vân màu nâu tím. Mặt bên trong của các cánh hoa ấy có màu xanh vàng rất bóng và nổi bật  . Lá của loại này có dạng dài thuông, màu xanh pha chút xám .

[sm=54.gif]




Fritillaria affinis , còn được gọi dưới tên Fritillaria lanceolata :

Phát xuất từ vùng Tây-bắc của Mỹ quốc, là một trong những giống dễ trồng hơn hết.
Thân cao khoảng 60 cm, lá khá rộng bảng, thuông nhọn ra ở đầu lá giống như một đoản đao . Với những búp hoa dạng như ly nước , cánh hoa màu nâu đỏ tím rải rác những chấm điểm vàng rất lạ mắt !

[sm=54.gif]

Fritillaria Imperialis - Couronne impériale , Herbe aux sonettes :

Nguồn gốc từ Thổ -nhĩ-kỳ , Iran, Afghanistan và Cachemire :
Là  giống Fritillaria dạng cao nhứt và cũng thuộc nhóm dễ trồng nhứt . Với thân nhánh vươn thật cao lên, trên đỉnh là một chùm lá dạng lưỡi gươm màu xanh lá tương đối . Vào cuối xuân, đầu hạ cho ra những đóa hoa mọc quanh dưới nách chùm lá, thường có khoảng 8 đóa hoa với màu như cam, vàng, đỏ ... rất đẹp mắt,  nhưng xin vui lòng đừng tìm hương hoa để thưởng thức vì ... giống fritillaria này có mùi hơi khó chịu .

Người ta còn gọi là " Grande Fritillaire " - " Herbe aux taupes " ( cỏ chuột chũi ) vì củ rễ có mùi rất nồng, nên thường làm tránh xa các chú chuột chũi, chỉ sống trong những đường hầm do bọn hắn đào thông trong lòng đất !

[sm=54.gif]




Fritillaria meleagris :

Người Anh thường gọi dưới tên " Tête de serpent ", người Đức " oeuf de vanneau " , người  Pháp " Fritillaire pintade "  hoặc là " damier "  (dạng bàn cờ ô ) .
 Fritillaria  meleagris có hoa cánh đơn với 3 hoặc 4 đóa trên từng thân nhánh, đường kính có thể đạt tới 4 cm , màu sắc hoa rất đẹp và lạ mắt. Nếu ta lật ngược mặt hoa lên thì sẽ thấy trên từng cánh  hoa ở trung điểm gần phía chân đài hoa, có một đường gân xanh, chứa rất nhiều vị mật hoa , lôi cuốn không ít các loại ong mật và bourdons ( ong đất ).
Mặt cánh hoa bên ngoài có dáng như damier đỏ tím và trắng.

Rất hiếm khi ta tìm được giống Fritillaria này với hoa màu trắng chen những đường vân vàng nhạt ; lá dài , mỏng và rất thuông . Thân không cao quá 30 cm, là một giống sống lâu .

Ta có thể tìm thấy Fritillaria meleagris mọc trên các nơi có đất dầm trong nước hoặc ít ra rất ẩm ướt , trên những cánh đồng trong vùng Trung-Á hoặc các vùng cận miền nam Châu-Âu .

[sm=54.gif]




Hoa fritillaria được biểu dương cho sự hùng mạnh, nhứt là giống Imperialis với dạng như một chiếc vương miện , nó còn được coi là biểu tượng toàn hảo về mọi mặt của một chuyện tình hiếm có !
Khi tặng hoa Fritillaria cho ai đó bạn phải vô cùng cẩn thận, vì sao ư ?
Đây là cung cách bày tỏ một cách công nhiên, những giờ phút tuyệt đỉnh trong sự giao hợp thể xác của hai kẻ yêu nhau . Nó có một chút gì đó sự tự mãn của người tặng hoa !
Hơn thê nữa, chỉ nên tặng duy nhứt một nhánh mà thôi, vì lúc ấy nó mang thông điệp " Tôi đã ( và sẽ ) cổ gắng hết sức mình để yêu chuộng người  ! ".

Ngược lại khi nhận được cả một bó hoa Fritillaria thì người gởi chỉ muốn nói " Giữa chúng ta chỉ có mối quan hệ hoàn toàn thuộc về nhục xác ! "

[sm=54.gif]



" Noble et brillante fleur,
ornement des parterres,
Elle séduit les yeux,
par ses vives couleurs;
le sage en la voyant,
rêve sur les grandeurs
Et de plus d'un mortel
déplore les misères. "


Comtesse de Brandi



Ngày 17-5-2011

TN


Hình sưu tập từ net.

Chúc TN thượng lộ bình an
Bon vancances
[sm=----------------.gif]