MÀN I

CẢNH: Sân trước nhà Tám Luông, vách lá cũ xác xơ, mé lu bể đựng nước uống ngoài hiên, cây rơm sát đầu sông bên trái. Đống lúa ở góc sân bên phải (trong hậu trường) giữa sân có cái chổi cùn dưới đất, hai cái ghế đẩu mặt ván chân tre xiêu tó để gần cây rơm. Quanh nhà có tre, cau, chuối xanh tuơi.

Thời gian : Năm 1910 giữa mùa gặt lúa, trưa nắng gắt.


Mở màn

(Tiếng đong lúa gạt giạ, hô thẻ bên trong, phu vác lúa qua lại rộn rịp ngoài sân khấu)

Cả Giáo: (Tay cầm can bịt đồng, quần áo lục soạn trắng, đầu đội nón cối tây đi từ dưới ghe lúa lên, hỏi người phu vừa vác lúa đi tới) Sao mậy? Bao còn mấy mà đống lúa thằng Luông coi muốn đứt rồi vậy?

Phu: Bẩm cả, con ước chừng ba muơi bao nữa (Đi luôn)

Cả Giáo: Hừ, còn ba mươi bao mà lúa gần hết rồi.

Vợ Luông: Bẩm cả uống nước. (Bưng chén trà ra để trên ghế)

(Cả Giáo ngoảnh lại, không trả lời, bỏ đi sang phía đang đong lúa, vợ Luông lo lắng ngó theo cầm chổi lên toan quét lúa cho chồng đong)

Tạo: (đi ra rụt rè) Chị Tám. (Ra dấu bảo vợ Luông lại góc sân nói chuyện) Lúa anh chị đong được bao nhiêu rồi, liệu có đủ không vậy chị?

Vợ Luông: Chú Tư à, Cả cánh đồng mình năm nay bị ngập nước mà lúa ruộng thì tăng lên một giạ mỗi công, vợ chồng tôi làm sao đong đủ được.

Tạo: Không riêng gì anh chị thiếu mà tá điền ở đây không người nào đong nổi số lúa mới tăng. Như tôi cố gắng lắm là đong bằng năm ngoái. Biết tính sao đây, anh Tám có xin với ông Cả gia giảm cho phần nào không hở chị?

Vợ Luông: Tôi có bàn chuyện ấy với nhà tôi là mùa màng năm nay rủi ro thất bát, xin với chủ điền lượng xét mà bớt một đôi phần.

Tạo: Rồi anh Tám nghĩ sao ?

Vợ Luông: Ban đầu nhà tôi cũng định sẽ xin nhưng khi chủ điền tới thì không hiểu tại sao lại làm thinh làm thế. Có lẽ là.....

VĂN THIÊN TƯỜNG ( Lớp 1)

Vì chồng tôi thấy chủ điền về chẳng vui.
Nếu cố xin cũng vô ích lại thêm khó lòng
Đành ngậm miệng cắn răng đong mặc hết hay là còn
Cuối mùa đành phủi tay không
Bao nhiêu nước mắt mồ hôi quanh tháng năm mà nợ vẫn chất chồng
Hẩm hiu phận bạc, cả đời khốn khó biết bao giờ có đủ áo cơm

TẠO: Như ý tôi chủ điền có khó khăn.
Ta cũng đừng ngại chi cứ nói ra hết việc mùa màng
Có chi ông Cả thấy rõ hoàn cảnh Cơ hàn
Bằng lòng nới tay thâu theo như mấy năm qua rồi
Thì ta mới đủ thóc đong trọn vốn trọn lời
Được vậy thì anh em trong điền may ra còn được hạt cơm rơi

Vợ Luông: Tôi cũng nghĩ như chú, khổ nỗi nhà tôi khó nết, hết thời chịu hết, chớ không quen nài nỉ lôi thôi....

Tạo : Anh Tám ngại thì để tôi, tôi sẽ.....

Phu : (Dưới ghe lên, lại kề tai nói nhỏ) Nè, bà con có nghe gì chưa mà còn tính xin xỏ đó ?

Vợ Luông: Sao? Anh Hai nghe gì anh Hai?

Phu: Ông Cả kỳ này không cho ai được thiếu vì mùa tới ông lấy ruộng lại cho người ta.

Vợ Luông: (Hốt hoảng nắm áo Phu) Anh nói sao? Anh nói gì? Có thiệt không?

Phu: Còn gì nữa, Ông cho Ba Dện mướn trọn điền này, tiền kê chân rồi, giấy tờ xong cả hết rồi, bà con xin không được đâu mà bàn tính (Vô)

Tạo: (Hiểu ra ) Có lẽ.....đúng rồi. (Tiếng lúa ngừng đong )

Vợ Luông: (Khổ sở) Không, không có lẽ nào... Con tôi đông quá chú Tư ơi, ăn đâu, làm đâu.... (Luông ra, tay thúng tay ống gạt, mặt cúi xuống đât tính lẩm bẩm)

Tạo: Anh Tám còn thiếu mấy giạ?

Luông: Ồ chú Tư, Thiếu chín giạ nữa thôi, chú nhắm coi vay ai được tôi vay đong phức cho rảnh nợ chút?

Tạo: Anh em làm chung một điền, đồng bạn đồng thuyền như nhau, còn ai có dư đâu mà anh hỏi. Anh Tám (Bước lại toan nói việc Cả Giáo âm mưu lấy ruộng lại, Cả Giáo bước ra, Tạo nín luôn)

Luông: Chú Tư, Chú muốn nói gì?

Tạo: Thôi lát nữa..... Bẩm cả.

Cả Giáo: Ê, thằng Tám mầy coi lúa nào nữa đó thì đong luôn cho đủ đi chứ. Còn không bao nhiêu, ráng thêm chút nữa đi em, đừng để lôi thôi không tốt.

Luông: Lúa gốc lúa ngọn gì cũng đong cho cả hết sạch rồi, bây giờ thiếu không đầy chục thúng nữa thôi mà.... Bậy quá. đào đâu ra được bây giờ ?

Cả Giáo: (Gay gắt) Đào đâu ra được? Hử, Làm mấy muơi công đất mà.....

CỔ BẢN:

Cây rơm,
Chất cao nghều nghệu,
Đong mới có bấy nhiêu
Phải đâu là nhiều
Trúng mùa rơm quá thế kia.

TẠO: Mùa này không may nước ngập
Khi lúa trổ đòng đòng,
Rơm tuy nhiều nhưng ít bông
Cái nghề ruộng rẫy xưa nay,
Thường mắc thiên tai thủy nạn
Cả cứ hỏi mọi người coi,
Có quả thật như lời

CẢ GIÁO: Ông Trời cũng khó vừa bụng bây

LUÔNG : Làm ăn không may thua thiệt
Lúa ruộng lại tăng lên
Nhưng tôi đong so mức năm rồi
Trội phần hăm mốt giạ hơn.

CẢ GIÁO: Nếu một công đong năm giạ
Bây giờ cho là nặng
Thì tìm sang chủ khác
Điền này bây giao lại
Tao cho người ta làm

LUÔNG: Mấy muơi năm ở ăn thành thuộc
Ngọn rau tấc đất bén nhau
Đâu có lẽ nào,
Bỏ lìa đi đâu
Thôi thì còn chẳng là bao
Cả cho khất lại mùa sau.

Cả Giáo : Nếu mày khất được mùa sau
Mấy thằng kia kéo bè kéo bọn
Áp thiếu như nhau,
Mất của tao mỗi đứa ít nhiều
Thiệt hại tính thử bao nhiêu?

(Nói) Ở đời tuy khó mà dễ, dễ mà khó vậy đó ạ Tám.

Luông: Bây giờ Cả không cho để mùa sau trả thì thiệt là tôi cùng phuơng hết kế

Cả Giáo: (Suy nghĩ, thân mật) Thôi, tao tính thế này giản tiện cho vợ chồng bay, Thằng Chức năm nay cũng trộng rồi, cho nó về ở tao nuôi, chừng nào bay có lúa trả tao thì tao trả con bây lại.

Vợ Luông: (Khổ sở ngập ngừng) Cả ôi.... Con tôi còn nhỏ dại đợ nó đi để trừ nợ, làm mẹ cha ai nỡ dạ đành..... Xin Cả đoái công....

NGỰA Ô NAM:

Mà rộng lòng thuơng đừng bắt vợ chồng tôi phải xa con,
Muối dưa rau cháo trước tới giờ hẩm hút sớt chia
Đâu nỡ đoạn lìa nhau,
Từ sơ sinh chưa rời cha rời mẹ.
Cầm đũa chưa xong nó còn dại còn khờ,
Sợ Cả chẳng vừa lòng,

CẢ GIÁO: Con bây vô nhà tao áo tốt cơm ngon
Mà bay lại kêu van,
Muốn hay không tao bắt đại coi thử bây làm gì?

Vợ Luông: Tôi lạy Cả, tội nghiệp mà,
Mình ơi thôi giữ con ở lại
Để mẹ nó vào thay

Cả Giáo: (nói) À, nếu bây cưng con sợ nó ở động cẳng động tay thì vào thay cũng tốt, tao dễ mà,

Luông: (Sững sờ) Trời ơi con gà con hai cẳng trơn mà còn buơi rác rơm kiếm được mồi nuôi con chắt chiu cho tới ngày nên lông nên cánh, Tám Luông này làm thằng đàn ông tay chưa cùi chân chưa cụt (Vô vọng Cổ)

Câu 1/ Mà phải bán vợ đợ con thì thử hỏi có cài nhục nào hơn trong kiếp con..... người,
Thiếu cơm rách áo là một mối lo, nhưng lo sợ gấp mấy lần hơn là miệng thế chê cười,
Mình ơi tôi với mình gặp rồi thương giữa cuộc đời lận đận, ăn ở đến bây giờ được bốn mặt con,
tuy ngày ngày bữa đói bữa no, mà cũng được một nhà sum họp,
Nay đang khi gió lặng trời yên mà bỗng nhiên tan tác lạc bầy, chim kia phải rời xa tổ ấm.

Vợ Luông: (Dặm) Mình ơi tơi cũng biết tôi đi rồi thì ai lo cho mình, cho con miếng cơm manh áo, nhưng con nó còn ngu ngơ khờ khạo nó có tội tình gì.

Câu 2/ ( Luông)
Phải con nó có tội tình gì? Hồi nhỏ tôi đã từng đi ở đợ, quá rành cái cảnh nước mắt chan cơm trong những nhà cao cửa rộng sang giàu,
Roi vọt nào biết thuơng đau cho thịt da non nên tuôn đổ máu đào,
Đầu óc trẻ thơ sẽ ghi hằn thuơng tật, nó sẽ thấy thế gian này là địa ngục âm cung.
Không, thà nghèo cạp đất nuôi nhau. Tôi còn sống cả nhà cùng sống.
Thân xác nhọc nhằn mà lòng yên ổn, chứ Tám Luông này quyết không làm điều trái ngược lương tâm.

Cả Giáo: (Nói) A, con mày vợ mày được vô ở nhà tao mà trái lương tâm mày là trái làm sao hả? Mày khinh rẻ tao phải không? Mày muốn gieo tiếng ác để thiên hạ đàm tiếu Cả Giáo thế mày có thể nợ phải không?
Quân chó chết. Được rồi, tao nói cho biết. bây giờ vợ con mày lạy sói đầu tao cũng không thèm. Nhưng lúa phải đong bằng đủ nghen em, thiếu một hột thì đừng có trách.

Luông: Cả chờ một chút, tôi đi vay mượn người ta.

Cả Giáo: Tao không chờ, (Ngó vào trong nhà, hất hàm hỏi) Lúa gì trong đó?

Vợ Luông: Lúa tôi để dành làm giống gieo mạ mùa sau.

Cả Giáo: Không giống má gì hết (Giọng bắt buộc) Vô đong lúa đó trả cho tao

Luông: (Uất ức) Lúa giống của tôi.... (Cố trấn tĩnh) Cả không cho tôi làm ruộng nữa hay sao?

Cà Giáo: Ruộng của tao, tao muốn làm sao tao làm. Vô đong, không được nhiều chuyện. Đi!

Luông: (Tiếng tắt trong cổ họng) Chú tự đong được không chú Tư? Tôi..... tôi mệt quá rồi.( iệng thúng và ống gạt xuống đất, than oán lớn tiếng) Cha mẹ sanh tôi ra làm chi vầy không biết nữa, chết tôi đi trời ơi. (Vô).

Cả Giáo: Đồ ngang ngược, rồi mày sẽ coi tao, (Với phu vác lúa) Nó không đong được bay vô đong dùm cho nó, mang thúng vô. (Phu lại lấy thúng, ống gạt đi vô nhà, Giáo đi sau).

Vợ Luông: (Chạy theo) Chết vợ chồng tôi Cả ơi, Nếu mùa này vợ chồng tôi phải đi làm nơi khác thì cũng phải có giống vốn mà làm. Cả không thuơng Cả vét hết con tôi sống làm sao được, tôi lạy Cả ôi..... (Luông ra )

Cả Giáo: Lạy lục gì, Luơng tâm hồi nãy để đâu (Cười gằn) Lạy tôi, tôi cũng không chết đâu nhé, (ngó vô trong nhà) Còn chần chờ gì đó mà chưa xúc hả ? (Vô nhà, Vợ Luông vô theo tiếng khóc thảm thuơng, Luông mấy lần chực bước vô nhà).

Tạo: (Nắm cánh tay Tám Luông) Đừng nóng nẩy anh Tám. Mình đang thế yếu, người ta đang thế mạnh phải ráng dằn lòng, còn vợ còn con.

Luông: (Bật khóc) Nảy giờ tên hai đứa con tôi thằng Nhẫn với thằng Nhịn nó nhắc tôi nhẫn nhịn đó chú.

VĂN THIÊN TƯỜNG (Lớp xế xảng)

Ôi tức tối cho thân sao kiếp con người mà làm chi quanh năm sống kiếp ngựa cưỡi trâu cày
Bởi đâu con người lắm nỗi truân chuyên.

TẠO: Người nói tại số trời, người nói tại số mồ mả
Đúng không không biết nhưng số trời mồ mả đâu lại khiến người ta cắt họng người ta như vậy?
Ờ. Lúc nãy tôi muốn nói anh hay để liệu bề xử sự là Cả Giáo rắp tâm lấy lại ruộng mình.

LUÔNG: Tại sao?

TẠO: Tại Ba Dện có đất có trâu, ruộng cho nó hóa dễ thâu dễ góp.

LUÔNG: Đúng rồi, Chứ để cho những thằng khố rách áo ôm làm,
Khi thất bát còn cơm đâu cho nó giựt,
Đời khốn nạn thiệt, thằng giàu có, thằng khó càng không,
Mình thiết tha muốn cấy muốn trồng..... (Nóng lên)
Ruộng đâu, đất đâu mà trồng mà cấy chứ.

TẠO: (Chận tay ) Đừng, nói lớn không nên,
Ruộng đất xứ mình chỗ nào mà không có, nhưng ...

LUÔNG: Tôi lên rừng phá rừng ở chú Tư à.

TẠO: Úy, Không được đâu anh rừng sâu nước độc đỉa vắt muỗi mòng, Rắn rít hùm beo,
anh lên đó sông với ai trên đó? không thể nào anh chịu nổi.

Luông: (Mắt lóe căm hờn -nói) Có sống thì sống có chết thì chết. Ở chung với bọn chủ điền sống không bằng con thú thì sống làm gì. (Nhìn xa xa) Lên rừng, phá rừng ..... phá rừng....

Tạo: Không làm được làm ở đây, anh em mình dắt nhau qua miệt Cần Thơ nước ngọt mướn ruộng khác làm chứ tội gì lên rừng chịu khổ?

Luông: Tám Luông này thề không mướn ruộng của thằng nào trên đất này nữa

Tạo: (Xúc động) Tính như anh nay mai anh em mình tan nghé lạc đàn hết rồi.

(Bên trong ngừng tiếng đong lúa, phu vác lúa vô hết)

Cả Giáo: (ra) Còn hai giạ nữa mày, trả đây.

Luông: (Căm thù như lắng sâu vào trong, trả lời bình tĩnh) Nhà tôi đó. tất cả gia sản trong đó, coi món nào dùng được cứ lấy mà trừ.

Cả Giáo: Thứ đồ bỏ, mày dùng chứ ai dùng được. (chỉ cây rơm) kéo rơm ra đập lại đong cho tao lúa hột còn trong đó.

Luông: Ông chủ điền à, Ông có nghĩ thằng này chừa lúa trong rơm để giựt của ông thì đó, ông cứ kéo rơm ra đập, hay chở hết về nhà cũng được. Cây rơm trừ mấy giạ đó thì trừ (bỏ đi vô)

Cả Giáo: Đồ ăn cướp, chừa lúa trong rơm để giựt lúa ruộng.

Luông: (ngó ngang) ai ăn cướp thì có người ta biết (đi vô luôn)

Cả Giáo: Tạo, mày thấy chưa, nó làm ngang với tao mày thấy chưa? Quá thể rồi, thằng tá điền nào lớn gan chống lại tao thì thằng tá điền đó lên trời mà ở. Hai giạ lúa của tao, tao bỏ, tao đốt cây rơm tao trừ (Quẹt lửa đốt cây rơm)

Tạo: Trời ơi, ông đốt cây rơm cháy nhà anh Tám còn gì (Lửa cháy bừng, Tạo áp vô chữa cháy bị Cả Giáo đạp ngã) Anh Tám ơi coi chừng cháy nhà, anh Tám...Anh Tám....

(Ngọn lửa bốc cao. tiếng động trong nhà, Cả Giáo bước xê ra ngoài thủ thế)

Luông: (Đi ra, run bần bật) Quân sát nhơn, tao đổi mạng với mày (xông tới)

TẠO: (Ôm Tám Luông lại) anh Tám đừng liều anh Tám (Cả Giáo rút mất)

Luông: (vùng vẫy) Buông ra, trời ơi chết tôi (Hét lên một tiếng ngã xuống ngất lịm)

Tạo: (Tay đỡ Luông, mắt ngó vừng lửa đỏ bao phủ mái nhà) Chị Tám ơi, bỏ hết đồ đạc ra mau, chết hết bây giờ.
(Tiếng trẻ khóc thét, vợ Luông tay bồng Út Liễu, tay ôm quần áo lòng thòng chạy ra, Chức ôm manh chiếu rách chạy theo, hai người đến bên Luông khóc)

Vợ Luông: Trời, Ông ngó xuống mà coi.

(Tiếng người nhao nhao gọi chữa cháy, Một mắt tre nổ như tiếng súng).