N.L.N.

Chị Z thân mến! Quả tình tôi là một người nổi tiếng trong giới lý luận - phê bình văn học nước nhà. Nhưng tôi không chỉ là tác giả của năm cuốn sách như chị đã viết trong thư gửi cho tôi. số lượng sách có tên tôi đề trên gáy và trên bìa là mười lăm cuốn cả thảy. Tôi còn sắp cho ra mắt bạn đọc cuốn thứ mười sáu. Chị hỏi kinh nghiệm để trở nên nổi tiếng? Nó thế này, chị Z ạ...

Đầu năm lớp bẩy, trong một bài tập làm văn, tôi viết:"... Giờ đây, khi còn ngồi trên ghế nhà trường... Mai sau em ước sao mình trở thành một người thợ xây, xây những ống khói nhà máy cao cao... Em xin được làm viên gạch hồng v.v...". Thực ra ngày đó tôi đang mơ làm ca sĩ! Chắc hẳn chị đang tủm tỉm cười? Có gì buồn cười đâu nhỉ?! Mơ ước là một chuyện, làm bài tập làm văn là một chuyện; rồi cuộc sống xoay tít như cối xay lúa lại là một chuyện hoàn toàn khác nữa! Thành ca sĩ, thế hãy còn khiêm tốn chán - ngày ấy ở lớp tôi có bạn còn toan trở thành nhà thám hiểm vũ trụ thì đã sao?! Của đáng tội, bấy giờ tôi hát cũng đường được... Nhưng đến cuối năm lớp chín thì tôi bị "mất giọng", nói cứ ồ ồ như nước đổ thùng phi! Trước tình hình đó, tôi cấp tốc chuyển sang ôn luyện để đi thi hoa hậu. Giờ thì chuyện hoa hậu cũng thường thôi, nhưng hồi ấy phong trào này rầm rộ lắm. Ai cũng biết rằng: nếu "trúng hoa hậu" một phen, thì mèng ra cũng có thể chuyển sang làm nhân viên tiếp thị ngành bông vải sợi (tức thợ quảng cáo mốt). Tôi lao vào nghiên cứu kinh nghiệm của các bậc đàn chị. Sáng sáng, tôi bỏ xuất bún đầu ghế, chuyển khoản để mua mỹ phẩm. Bữa bữa, tôi chọn miếng nạc, kiêng mỡ. Tôi kiên quyết chia tay với hai chiếc răng cửa thuộc loại "vô tổ chức", cấy thêm một chiếc răng nanh. Tôi kẻ ô, vẽ vạch xuống nền nhà để tập dáng đi tha thướt, đóng chặt cửa phòng rửa mặt để tập trả lời phỏng vấn theo nội dung cuốn "Luyện thi hoa hậu cấp tốc" v.v... Mọi việc đang được tiến hành một cách ráo riết thì bỗng một hôm tôi phát hiện ra rằng mình không thể đỗ nếu đi thi hoa hậu: tôi không đeo được mi giả! Mi lắp vào mắt chỉ được chừng năm phút là rụng! Cố giữ được bên trái thì rơi bên phải, ổn định được mi phải thì hỏng mi trái. Tôi lùng khắp nơi, sắm hết mi Tầu, mi Đức rồi mi Nhật mà cũng không ăn thua gì. Thứ thì cộm lòi con ngươi, thứ khác lại kéo nhãn cầu lạc hẳn về một phía, nom như người mẫu của Thế giới nghiêng tỉ độ! Dùng mi Thái, cũng chỉ được mươi lăm phút là hai mí mắt cứ tự nhiên sụp xuống như kẻ chán nhìn đời . Sau cùng tôi thử dùng mi TOCONTAP (Tổng công ty Tạp phẩm Việt nam) thì chịu được hơn nửa giờ đồng hồ, nhưng nước mắt cứ chảy ròng ròng, gạt không xuể! Đeo mi này đi thi hoa hậu, có lẽ người ta sẽ nghĩ rằng mắt tôi bị lông quặm cũng nên! Không mi giả thì làm sao có hy vọng đoạt vương miện được?! Thế mới biết, để hành một nghề đơn giản như làm người mẫu cũng không phải dễ dàng gì. Vất lắm! Những năm sau đó, tôi học cũng lắm trường, làm thử khá nhiều nghề khác nữa, nhưng đều thất bại. Có lẽ tại số trời định thế chứ không phải vì tôi quá bất tài. Chị tính: tôi đi bán kem thì trời mưa. Tôi đi buôn áo mưa thì trời nắng. Lại đi bán kem - trời lại mưa! Vừa đem đấu giá cái máy lạnh thì lập tức hạn hán suốt mấy tháng liền! Đấy, đại loại như vậy. Giá thử tôi mà mở cửa hàng kinh doanh vàng bạc, có lẽ trời sẽ đổ trận mưa... đá quý xuống đầu nhân loại chưa biết chừng!
Tôi có thể hành nghề gì đây? Đành rằng đối với phần đông chị em phụ nữ chúng mình, chuyện chồng con là mục tiêu số một, quan trọng nhất đời. Nhưng không phải khi chị đã may mắn có được một cặp chân dài và thẳng dưới cái váy ngắn là đã "ăn tiền", là cứ yên tâm mà về đích. Không, không đơn giản như vậy đâu! Phải biết lo xa một chút. Trước hết, chị nên có một ông bố hoặc bà mẹ "xịn" - cỡ tổng giám đốc chẳng hạn; có một số vốn con con, đủ để nuôi chị với ông chồng tương lai (rất có thể sẽ nghiện ngập, đề đóm) trong khoảng thời gian ít nhất là nửa thế kỷ. Ngoài ra chị cũng nên sắm lấy đôi ba cái bằng đại học hoặc trên đại học một tí , trang bị thêm vài thứ tiếng nhập ngoại nữa cho ra vẻ con người... Và dù đã có thừa những điều kiện thế chấp với đời kể trên, chị vẫn cần một việc gì đó để làm. Chẳng lẽ lại chơi không?! Trên thế gian này - theo tôi - không tồn tại những kẻ ăn không ngồi rỗi. Thiên hạ chia nhau mỗi người mỗi việc: anh xây - tôi phá; tôi nuôi chim bồ câu - anh chế bom nguyên tử!.. Ngay các võ sĩ quyền Anh cũng không phải hạng người vất đi hoàn toàn: trò đùa ác của họ tạo việc làm cho các nhà sản xuất găng đấm bốc, giúp các bác sĩ khoa chấn thương sọ não đỡ thất nghiệp, tăng thu nhập cho thợ đào huyệt v.v và v.v... Hình như nhân loại đã nhất trí với nhau rằng: nhờ lao động mà đười ươi trở thành người. Vì vậy, mỗi nhân khẩu của trái đất này phải tự tìm cách tiêu pha cuộc tồn tại trong những hoạt động cơ bắp hoặc chất xám nào đó để tránh nguy cơ lại giống! Tôi cũng vậy, phải tìm ra việc! Nhưng mà...

Trên con đường tự hướng nghiệp, tôi đã đi từ hy vọng đến thất vọng, từ thất vọng đến tuyệt vọng. Rồi một hôm, có người bạn gửi từ Mê-hi-cô về cho tôi đôi mi giả của người da đỏ dùng trong vũ hội hoá trang. Người bạn quý hoá viết trong thư: "Mình mua đôi mi giả này trong một cuộc đấu giá cổ vật châu Mỹ . ... Giá rất rẻ... Chúc bạn thành công trên con đường sự nghiệp từng mơ ước!" Đọc xong những dòng thư ấy, tôi buồn khôn tả. Tôi mở nắp thùng phi, toan chất đôi mi giả Mê-hi-cô vào bộ "Sưu tập mi mắt nhân tạo" vốn đã ăm ắp nỗi buồn xếp xó. Nhưng không hiểu vì sao tôi đậy kho báu lại, nắm chặt bộ mi giả da đỏ trong tay và đi ra phố. Đời tôi sao mà bất hạnh! Lúc này tôi thông cảm hơn lúc nào hết với nỗi lòng của nữ sĩ X - một người nổi tiếng bởi những vần thơ: "Em nghiến anh nỗi buồn thóc lép/ Nghe ấm ớ nụ đời thui chột /Lẳng lơ ơi!" ... Đến cầu Long Biên, tôi dừng chân, lặng lẽ lắp đôi mi giả "cổ vật" vào mắt. Trời đổ mưa... Mắt tôi đau nhói. Tim tôi nhói đau. Tôi đi, miệng lẩm nhẩm đọc những câu thơ của nhà thơ Y đang nổi tiếng như cồn: "Ơi lơ lẳng / Chột thui đời nụ ớ ấm nghe / Lép thóc buồn nỗi anh nghiến em!"... Tôi ngồi xuống thành cầu, mặc dòng đời vun vút sau lưng. Dưới chân tôi: sông Hồng cuồn cuộn. Hai chiếc mi giả lần lượt xuôi theo dòng nước mắt, bay với gió rồi nhẹ nhàng hạ xuống mặt sông. Chẳng biết cái thân hình cao 1m68, nặng 52 kílô với những số đo "lý tưởng" của tôi sẽ chìm ngay hay sẽ theo đôi mi giả vật vờ cùng bọt và sóng?! Cuộc đời - đúng như một nhà triết học kiêm nhà phê bình văn học nọ định nghĩa... ồ! Có một nghề rất hay mà sao tôi vẫn chưa thử: nghề viết! Một nghề rất là sang trọng. Sao lại không nhỉ?! Tôi sẽ viết! Nhất định sẽ viết! Không phải làm thơ: hoạ có giời đày! Viết tiểu thuyết thì hơi mệt, truyện ngắn cũng phức tạp! Nhưng tôi có thể chọn nghề lý luận - phê bình lắm chứ?!

Hôm đó, tôi tạm gác ý định xuống làm dâu Hà Bá để quay ra viết lý luận - phê bình văn học. Và tôi đã thành công! Đời không khi nào thiếu những anh viết văn và làm thơ, nên lý luận - phê bình cũng chẳng ế bao giờ. ở ta, nếu chị sáng tác, có thể chị còn phải gờm mấy tay phê bình, chứ dân lý luận - phê bình thì khỏi phải sợ ai. Chỉ khéo một chút là ổn! Chị mua dăm số báo về đọc, thế nào cũng vớ được đôi bài tranh luận của các nhà lý luận và phê bình. Cánh này thường to tiếng với nhau luôn. Trừ một số rất hiếm hoi các nhà lý luận - phê bình thực sự tài năng, còn lại đều viết rất hàm hồ và băm bổ. Chị đừng vội phát hoảng lên: tiếng thế chứ họ cũng lành thôi. Chưa hề có một vụ đấu súng nào vì học thuật ở nước ta cả. Mà thế là rất đúng: nếu không thì lấy đâu ra các nhà lý luận với phê bình để phê bình với lý luận nữa nhỉ?! Họ làm mình làm mẩy cũng chỉ bởi họ là dân phê bình lý luận, thế thôi! Cãi nhau cũng là một nghề - một nghề sang trọng và hữu ích là đằng khác, bởi dân mình ưa xem cãi lộn. Thành phố thì rất sẵn các vụ xe cộ va quệt, nông thôn thì chuyện... mất gà! Thà thắt cổ tự tử còn hơn là sống mà thiếu các cuộc cãi vã!

Chị Z ạ! Trong lĩnh vực này chị đừng lo thiếu vốn, hết việc làm. Nghiệp lý luận - phê bình ở ta không lo những chuyện đó. Anh bảo tròn chứ gì? Còn bác? Bác bảo vuông? Tôi thì tôi khẳng định là méo đấy! Có thể tranh luận trực tiếp theo kiểu tung hứng trên báo, cũng có thể độc thoại một mình mà vẫn cứ ra nhà phê bình - lý luận như thường! Nếu cần thiết, còn có thể đáp tầu liên vận về quá khứ mà vạch vòi nhau cũng chẳng sao, thậm chí còn tiện lợi nữa là đằng khác: cãi nhau với những người đã quá cố thì chắc thắng quá còn gì?! Với những ai còn sống hoặc cũng hành nghề như chị thì đừng nên căng thẳng quá, viết một vừa hai phải thôi. Đấy, bí quyết là ở chỗ đó! Ngoài ra, trong bài viết của mình chị nên thường xuyên trích dẫn những ý kiến của các vĩ nhân tầm khu vực và cỡ thế giới, càng nhiều càng tốt. Nếu chị đưa ra được vài câu nói dù bâng quơ của các nhân vật nước ngoài sống cùng thời với loài khủng long thì càng có giá trị!

Cô con gái đầu lòng nhà tôi định nối nghiệp mẹ. Tôi khuyên cháu nên đi sâu vào mỹ thuật, hội hoạ chẳng hạn. Đó chính là mảnh đất tốt tươi cho hạt giống lý luận - phê bình đấy! Làng nước và cả chị nữa, có ai biết các hoạ sĩ "bố tướng" của chúng ta đang vẽ cái gì và vẽ ra làm sao không? Không biết chứ gì?! Tốt lắm! Vậy thì khen hoặc chê một tác phẩm hội hoạ là vô cùng dễ, vô cùng đúng và vô cùng vô tội vạ. Tôi chỉ cho con hai cái thùng phi to đại tướng ở góc nhà, một thùng phi đựng mi giả, một thùng phi đựng sách lý luận - phê bình và bảo: "- Đấy, con hãy bắt đầu sự nghiệp đi!"./.