Một làn sương mỏng ùa vào trong xe. Xa xa tiếng hát của cô gái người Mông khe khẽ vọng lại: “Quê em đây huyện Đồng Văn, núi đá gần rồi lại núi đá xa, người quê em quanh năm vất vả, sống trong đá chết nằm trong đá...”.
Đời người trong cõi đá
Huyện Đồng Văn có đến 54.000 dân sống trên nền đá. Hàng ngàn năm qua, dẫu có lúc gian truân, đói ăn, thiếu mặc nhưng cuộc đời đã gắn chặt và sinh sôi từ đá. Dinh Chí Thành khoát tay quá đầu đủ một vòng cung chỉ về sườn núi đá nói: “Mùa xuân, nơi đây chỉ toàn màu xanh của ngô”.
Đến lúc này tôi mới phần nào hiểu được vì sao cuộc sống tồn tại được ở nơi đây. Mỗi năm người dân đã phát triển được diện tích sản xuất từ đá gần 40ha. Ở những “chân đá” được thuần thục nhiều năm, các cán bộ khuyến nông hướng dẫn chuyển đổi từ cây ngô sang cây lúa.
Ông Giàng Sủa Lừ năm nay đã 82 tuổi, sống qua bao thăng trầm của vùng đất này, giờ đây già yếu ngồi lặng lẽ bên bếp lửa nhớ lại thời trai tráng tung hoành trên những đỉnh cao chót vót. Ông già kể lại: người Mông sống trên núi đá - cao nguyên Đồng Văn một thời là vùng đất của thuốc phiện, bắp ngô. Người dân ở trên cao chỉ dựa vào hốc đá mà sống. Mùa rét qua đi, các hốc đá được trỉa cây nuôi sống dân làng. Cuộc sống quanh năm cơ cực, thiếu ăn.
Những năm gần đây một loạt chính sách mới về tận vùng đất địa đầu. Người dân được hỗ trợ ban đầu mái lợp, lu nước để hạ sơn cho cuộc đời bớt cơ cực. Cái khó vẫn là làm gì để sống. Tập quán canh tác lạc hậu giờ phải đổi thay. Hệ thống khuyến nông viên có đến hàng trăm người đưa về đến từng xóm theo kiểu “đào tạo - chuyển giao”. Hằng ngày các khuyến nông viên cùng dân bản cải tạo từng mét vuông trên đá để sản xuất.
Hộ chị Giàng Thị Mỹ vừa thoát nghèo, nhận hàng hecta nương, cũng chỉ mới xếp được vài trăm mét vuông để trồng trọt. Nhưng phải tận dụng không chỉ mặt bằng mà cả không gian. Chị Mỹ nói tháng mười thả giống ngô, rồi sát gốc lại trồng xen với đậu. Ngô thu hoạch vừa xong thì tranh thủ làm thêm mớ rau xanh. “Khó nhưng cứ lao vào cần mẫn làm lụng rồi thoát nghèo lúc nào không hay” - chị Mỹ tâm sự.
Trong buổi chiều mùa đông trên cao nguyên lộng gió và rét buốt, thoang thoảng đâu đó tiếng kèn nỉ non: có một người vừa nằm xuống. Ông già Giàng Sủa Lừ nói phong tục của người Mông khi qua đời có quyền nằm ở bất kỳ nơi đâu trên vùng đất này. Đào huyệt chỉ vài phân là chạm đá, quan tài được đặt lên rồi xếp đá để tiễn đưa người quá cố.