Chị Mùi đi coi bói, quyết tâm tìm ra thủ phạm. Sau khi gặp thầy phán quẻ, gương mặt chị trở nên hớn hở - không phải vì thầy đã chỉ cho chị cách tìm lại vàng mà là đã nói trúng vào nỗi hiềm nghi của chị. Chị Mùi không nói thẳng là ai, nhưng khi gặp bà Hai vừa hỏi chị về vụ mất vàng thì chị nói ngay:
- Tui biết người lấy rồi... Nhưng không nói đâu.
- Người ở đâu vậy hả?
- Xóm này, nhà ở hướng đông, tuổi con rắn nước.
Bà Hai ngớ người. Hướng đông là hướng nhà bà. Tuổi bà là tuổi Tỵ. Khi cất nhà bà nghe lời thầy bói chọn hướng đông. Bà Hai nói nhát gừng:
- Coi chừng có lộn không nghen, nhà tôi ở hướng đông...
- Không. Tui nói ở hướng đông là hướng từ nhà tui mà tính. Mà nó là con trai...
Nói thẳng ra là chị Mùi nghi thằng Chim ăn cắp vàng của chị. Từ ngày chị mất vàng không thấy nó đi cùng với Mùi nữa.
Lúc đầu, nó cũng ghé nhà để gặp Mùi. Vừa gặp mặt nó, chị nói bâng quơ:
- Hai chỉ vàng bán được bao nhiêu há...
Hoặc:
- Ăn cắp vàng nhà người ta trước sau gì thì cũng bị trời trả báo.
- Tại sao anh Mùi có mắt lại đi chơi với mấy thằng ăn cắp không biết nữa? Tao trù cho thằng nào ăn cắp vàng của tao đi ra đường bị xe nhà binh Mỹ cán chết không toàn thân thể...
Chị Mùi vốn là một người hiền lành, chân chất nhưng sự tiếc của, nhất là nghĩ rằng mình đã biết người lấy nhưng không bắt được tại trận, nên đã biến chị thành người ác miệng.
Nghe chị Mùi nói cạnh, nói khóe như thế nên thằng Chim cũng không đi đánh bạc cùng với Mùi nữa. Nó rất khó chịu và uất ức. Uất ức vì bị hàm oan. Nó không lấy vàng của chị Mùi. Phải chi chị Mùi gặp mặt thẳng nó mà hỏi “Mầy có lấy vàng của tao không?” thì nó sẽ trả lời ngay là “Không”. Nếu có phải bị thưa ra cò bót nó cũng chẳng sợ. Và nó sẽ nói với ông cò người mà nó nghĩ là đã ăn cắp vàng của chị Mùi. Nó cũng thương chị Mùi vì chị Mùi nghèo, cắc-ca cắc-củm mua vàng, để dành tiền sanh con. Vậy mà chị Mùi cứ nghi nó. Nghi nhưng chị Mùi lại không thưa ra cảnh sát, công an mà cứ nhìn nó với cặp mắt thù hận thằng ăn cắp. Nó không đi đánh bài với Mùi vì nó chán Mùi. Trong cặp mắt nó, Mùi không còn là một tay anh chị giang hồ nghĩa khí nữa!
Trong lớp học, thằng Chim trở nên lầm lì. Không thích nói chuyện với đứa nào. Nó nghĩ rằng bọn thằng Minh, Ti, Út đẹt... đều nhìn nó như là thằng ăn cắp. Bây giờ, thằng Chim trở nên tự ti khi nghĩ rằng mình đã bị tụi bạn “oa oa xịt” - đây là một kỷ luật nặng nề cho những thằng bạn từng chơi chung và học chung với nhau. Thi thoảng khi gặp nó, tụi này len lét nhìn và thì thầm to nhỏ với nhau rồi bỏ đi chỗ khác. Làm sao có ai có thể giải oan cho nó đây. À, cũng có thể. Nếu như, bất ngờ chị Mùi tìm ra hai chỉ vàng ở một nơi nào đó mà chị không nghĩ tới thì sao? Nhưng làm sao có tiền để nó mua hai chỉ vàng cho chị Mùi? Hai chỉ vàng là bao nhiêu tiền?
Thật ra, trong cơn buồn tủi, thằng Chim mặc cảm nên suy đoán không đúng về thái độ của những thằng bạn xóm Ba-ra-dô. Thoạt đầu, tụi này cũng bàn tán hung lắm. Thằng Út đẹt có ý kiến nhiều nhất:
- Thằng Chim đi chơi với thằng cha Mùi riết thì sẽ lây chuyện xấu thôi, biết đâu chừng...
Thằng Minh cắt ngang:
- Mình đừng nghi oan cho thằng Chim. Nó không dám ăn trộm cái gì của ai đâu. Đánh bài thì thì nó ham nhưng tao dám cá là nó không lấy vàng của chị Mùi.
Tụi nó im lặng như ngầm đồng ý với thằng Minh. Thằng Ti, Út đẹt và ngay cả thằng Minh đều thấy thương thằng Chim. Thiếu vắng thằng này trong những cuộc chơi tụi nó cũng cảm thấy buồn. Trong đám tụi nó, chỉ có thằng Chim là to con nhứt nên thằng này giống như là “anh chị” bảo kê cho tụi nó khỏi bị tụi xóm Chùa ăn hiếp. Mỗi khi tụi nó leo tường để nhảy vào rạp hát thì chính thằng Chim luôn để từng đứa đứng trên vai làm bệ. Có lần bị bảo vệ rạp Tân Bình rượt bắt, nó đã dám chận bảo vệ cho tụi nó chạy thoát. Trong cải lương, nếu thằng Minh là tướng văn thì thằng Chim là tướng võ. Nếu thằng Minh là Khổng Minh thì thằng Chim là Trương Phi - đưa lưng đỡ đòn cho cả bọn. Hỏi tụi nó không thương thằng này sao được.
- Chắc chắn không phải nó rồi, vậy thì ai lấy? - Thằng Ti hỏi.
- Làm sao biết được ai lấy. Nhưng tao thấy thằng cha Mùi vẫn bình thường, kỳ lắm...
Thằng Minh nói như quyết định giùm cho tụi nó:
- Nhưng tụi bây vô lớp không được nói cho tụi thằng Són, thằng Vân nghe. Tụi nó biết được, đồn rùm lên thì tội nghiệp cho thằng Chim.
Bỗng như sực nhớ điều gì, thằng Ti kể:
- Chủ nhật hôm vừa, tao đứng trước tửu lầu Á Đông...
- Cha ngon ta, đi ăn tửu lầu Á Đông nữa ta...
- Ăn đâu mà ăn, tao... tao... - Thằng Ti không muốn nói cho tụi nó biết là mình đi coi ảo thuật - tao thấy chị Năm Mỏ...
- Mầy thấy chị Năm Mỏ đi ăn tửu lầu à?
- Không biết chị ấy đi đâu, nhưng bận đồ đẹp ác đạn luôn, với lại...
- Với lại cái gì?
- Tao thấy chị ấy có đeo cái lắc vàng.
Thằng Minh gạt ngang:
- Chị Năm Mỏ có tiền thì chỉ mua...
Thằng Ti hơi to tiếng:
- Mầy không biết... tao thấy kỳ kỳ làm sao ấy..
- Kỳ kỳ là làm sao?
- Là... là... có anh Mùi đi theo, còn cầm tay chị Năm Mỏ coi cái lắc vàng nữa...
Thằng Út đẹt hát dựa theo một điệu nhạc Tây quen thuộc thường phát trên đài phát thanh:
- Cái điệu này là “Bà già lấy le ông già, chiều chiều dắt ra bờ sông. Hai người nói chuyện tâm tình, ôm nhau nhảy xuống sình...”
Cũng lại là sự dặn dò của thằng Minh:
- Thôi, đừng kể chuyện này cho ai nghe, tội nghiệp chị Mùi! Chồng với... con. Chắc sau này tao không lấy vợ.
- Ủa, chuyện anh chị Mùi thì có dính gì đến chuyện mầy lấy vợ?
- Tao sợ... tao sẽ giống anh Mùi.
- Ừ, tao thấy vợ chồng cứ cãi nhau hoài...
- Thì lấy vợ, lấy chồng là để cãi lộn với nhau, chứ cãi với người ngoài thì người ta uýnh cho bể mặt!

Thằng Minh ôm hộp phim đi vội về nhà. Giờ này, má nó đi bán bánh bèo chưa về. Nó đặt hộp phim trên bàn, hấp tấp mở ra để xem những thứ được đựng trong hộp phim có đúng với suy nghĩ của nó hay không?!
Đầy nhóc, gần kín cả hộp là những đoạn phim ngắn. Phim trắng đen có. Phim màu Eastmancolor có. Phim trắng đen thường là phim Việt Nam. Phim Tây, cao bồi Mỹ, phim hoạt họa mới có được tô màu “téc-níc-cu-lơ”. Vừa nhìn đống phim, thằng Minh biết ngay đây là những đoạn phim bị đứt mà chú Hai đã cắt ra và thay vì đem bán lấy tiền đã để dành cho nó.
Thằng Minh cầm một đoạn phim soi nghiêng qua ánh sáng thì nhận ra đây là cảnh đánh nhau giữa con chằn tinh và Thạch Sanh do La Thoại Tân đóng trong phim Thạch Sanh - Lý Thông [1]. Nhìn đoạn phim này, quái lạ, nó không nhớ đến cảnh trong phim ra sao mà chỉ nhớ là chú nói với nó “Làm người thì đừng làm thằng Lý Thông mặc dù đời thì lắm thằng Lý Thông mà hiếm thằng Thạch Sanh”. Cầm một đoạn phim khác lên nó nhận ra ngay phim Con khỉ đột - một phim Nhật Bổn. Nó nhớ lại một buổi chiều đang mưa và hình ảnh con khỉ đột khiến nó liên tưởng đến con khỉ trong sở thú khi chú nói “Con vật cũng như con người, nhất là con khỉ. Cũng yêu, thương, giận ghét. Đừng tàn ác với nó”. Chú kể chuyện mấy cha thương gia Hoa kiều trùm gạo, trùm vải trong chợ Soái Kình Lâm thường ăn óc khỉ trong Đồng Khánh đại tửu lầu. “Đồ dã man!”, chú thốt lên. Trong phim, con khỉ đột quay lại giết ông chủ của nó, vốn là một tay gian ác. Còn những con khỉ trong nhà hàng thì làm sao có thể trả thù?
Mỗi khúc phim cắt rời, dù ngắn cỡ mười hình hay dài cỡ ba mươi hình đều gợi cho thằng Minh một chút hoài niệm gì đó giữa nó và chú Hai Ngon. Có thể là một vài câu nói bâng quơ hay chú đang nhờ nó làm việc gì đó trong phòng máy: lau máy chiếu phim, châm nhớt vào máy hoặc cuốn những đoạn phim đứt lại. Đây là những đoạn phim mà nó yêu thích nhưng lúc ấy chú chưa cho nó. Nó không hiểu tại sao? Nhưng bây giờ, nó mới biết rằng ông đã gom góp lại, cất vào một hộp phim để dành. Hay là ông đã chuẩn bị cho cuộc “tàng hình” lần thứ hai. Chú đi đâu? Bao giờ gặp lại? Nó không biết trả lời cho những câu hỏi mà nó tự đặt ra cho bản thân mình.
Một miếng giấy nhỏ rớt ra từ trong những đoạn phim cắt rời đó. Thằng Minh vội vàng mở ra xem. Vài dòng chữ ngắn, viết vội: “Ráng học. Bớt coi chớp bóng. Muốn làm thầy tuồng, đạo diễn thì phải học cho giỏi. Học từ từ, chậm mà chắc. Ráng đậu đệ thất năm nay nghe mậy để sau này ngon lành. Tụi mình dầu hèn cũng thể mà”. Ước mơ mà nó đã nói trong câu chuyện bâng quơ mà chú cũng nhớ sao?
- Lớn lên mầy muốn làm nghề gì?
- Chiếu bóng.
- Làm chiếu bóng. Cực lắm con ơi. Làm chiếu bóng như tao là làm thân cu li cho mấy ông chủ rạp. Mầy phải ước làm chủ rạp chiếu bóng mới được.
- Ai mà thèm làm chủ rạp chú.
- Chủ rạp vẫn ngon hơn thằng chiếu phim.
- Con không làm chủ rạp cũng không làm chiếu phim mà làm ra phim.
- Cái gì? - Chú Hai Ngon mở tròn mắt ngạc nhiên khi nghe thằng Minh có chí lớn như vậy - Mầy quay phim?
- Không con làm... con làm ra cái tuồng phim rồi chỉ cho mấy thằng nghệ sĩ, tài tử hát, ra điệu bộ giống như lúc nghệ sĩ tập tuồng cải lương vậy đó.
Thằng Minh lim dim đôi mắt. Nó nhớ lại cái hôm nó được xem nghệ sĩ của đoàn Dạ Lý Hương tập tuồng Tuyệt tình ca ở rạp Tân Bình. Trời ơi, nó không ngờ kép Thanh Sang đẹp trai quá cỡ, đào Bạch Tuyết hát hay không chỗ chê vậy mà còn bị ông thầy tuồng ốm nhom, ốm nhách, mặc đồ pi-ja-ma chỉ chạy tới, chạy lui gần chết. Kép Việt Hùng đang hát, ổng bảo ngưng là ngưng, rồi ổng hoa chân múa tay, cầm cuốn tuồng giơ lên, giơ xuống nói gì đó. Các nghệ sĩ, đào kép ba quân tướng sĩ nghe lời ổng răm rắp. Ông thầy tuồng nhỏ xíu con mà như có võ nghệ đầy mình. Nhỏ xíu con mà như ông tướng chỉ huy khắp trận tiền của một vở cải lương. Nhờ nghe lóm được hai anh kéo màn và nhắc tuồng nó mới biết được ông thầy tuồng tên là Hoa Phượng [2]. Tên như tên con gái. Ẻo lả như hoa phượng, nhưng lại chì một cây xanh rờn. Từ đó hình ảnh ông thầy tuồng cứ nằm trong tâm trí nó. Làm thầy tuồng chắc phải giỏi lắm. Mà nếu như quay phim thì chắc cũng như vậy thôi. Bắt đào kép, nghệ sĩ đi tới, đi lui, nói vài câu rồi lấy máy quay phim quay thì thành phim chứ gì.
Nó nói tiếp, giọng chắc nịch như đã quyết định từ lâu:
- Con làm thầy tuồng.
- Thầy tuồng là mấy ông soạn giả cải lương mầy ơi. Trong phim người ta gọi là... gọi là đạo diễn.
- Đạo diễn?
- Ừ. Đạo diễn chỉ cho tài tử bắn súng, đánh võ, khi nào chết, khi nào sống...
Nó vỗ tay:
- Rồi. Con khoái làm đạo diễn. Nhưng mà nè chú, con ngựa là loài vật làm sao nó nghe lời đạo diễn khi nào chạy thì chạy, khi nào té thì té. Trong phim Lý Chơn Tâm, anh hùng cưỡi củi tại sao La Thoại Tân còn biết bay lên trời nữa vậy chú? Sao thần bí quá vậy?
- Thần bí là vì mình không biết. Mình không biết là do mình dốt. Mình dốt là vì mình không đi học. Cái đó là kỹ thuật, kỹ xảo là mánh lới mầy ơi. Mầy muốn làm được đạo diễn phim thì mầy phải học sói đầu. Mấy ông đạo diễn toàn là học đại học không. Có người còn đi học từ bên Tây, bên u về nữa.
- Thì con sẽ học đại học để làm đạo diễn.
- Bây giờ mầy học lớp nhứt. Muốn học đại học mầy phải đậu đệ thất trường công đã...
Nó gật đầu, cặp mắt long lanh, nói với chú Hai mà như nói với chính mình:
- Thì con sẽ đậu đệ thất năm nay. Rồi sẽ vào trung học. Rồi sẽ học đại học. Rồi sẽ làm đạo diễn phim cho chú chiếu chơi. À, mà không. Lúc đó chú là chủ rạp, con sẽ đưa phim cho chú chiếu miễn phí...
- Làm cái gì cũng được. Chủ rạp hay chiếu phim hay thầy tuồng gì cũng không sao miễn là mầy phải tinh thông làu làu nghề đó. “Nhất nghệ tinh nhất thân vinh” mà mậy.
- Làm nghề gì thì cũng phải làm cho thiệt là giỏi. Mỗi người có một cái nghề để sống, để trở thành người có ích cho xã hội. Học chỉ là thu thập sự hiểu biết để làm cho nghề mình hay hơn thôi...
Điều chú Hai Ngon dạy nó đã được học trong sách Em tập tính tốt. Nó sẽ cố gắng học thật giỏi. Sẽ đậu đệ thất năm nay. Rồi sẽ lên trung học, đại học. Nó sẽ làm thầy tuồng, đạo diễn phim cho thật giỏi. Và khi nó có tiền, nó sẽ xây rạp chiếu bóng. Nó sẽ mời chú Hai Ngon làm chủ rạp chiếu phim. Một tuần sẽ có một suất chiếu cho mấy đứa con nít xóm nhà nghèo coi chơi, không lấy tiền. Vậy mới là “dầu hèn cũng thể” chớ!
------------------------
[1] Theo thống kê của báo Điện Ảnh (Sài Gòn) thì trong năm 1958 có 23 bộ phim Việt Nam được trình chiếu ở 120 rạp (toàn miền Nam) do chín hãng phim tư nhân thực hiện. Do làm phim thương mại, nên chất lượng phim không cao. Tờ báo nhận định: một năm làm nhiều phim nhất nhưng lại là năm điện ảnh buồn tẻ nhất. Đến năm 1965, báo Kịch Ảnh (Sài Gòn) nhận định: “Trong năm 1965, hầu như hoạt động điện ảnh Việt Nam không hoạt động gì”.
[2] Các gánh cải lương trước 75, các soạn giả cải lương kiêm luôn chỉ đạo diễn xuất. Hoa Phượng là một soạn giả cải lương nổi tiếng. Ông thường viết chung với soạn giả Hà Triều những vở cải lương như “Con gái chị Hằng”, “Nửa đời hương phấn”, “Tuyệt tình ca”...

Thằng Minh đang ngồi học bài trong nhà thì thằng Ti thất thần chạy vào, kêu:
- Minh ơi, Minh...
Giật mình, thằng Minh bỏ cây viết xuống hỏi:
- Cái gì vậy Ti?
- Thằng Chim... - Nó vẫn thở hổn hển - Thằng Chim...
- Thằng Chim sao?
- Nó bị “xe cây” [1] xúc rồi.
Thằng Minh kêu lên:
- Bộ chị Mùi kêu lính bắt nó về tội ăn cắp vàng hả?
- Không phải. Nó bị lính bắt trong sòng bài.
- Ủa, giờ nó đâu có đi theo thằng cha Mùi đánh bài nữa đâu.
Thằng Ti vẫn thở hào hển:
- Nhưng nó lại đi theo thằng cha Tới lắc bầu cua. Nó ngồi “phá hỏa” [2] cho thằng chả. Lính bắt sòng bầu cua rồi bắt nó luôn...
Thằng Minh ngồi thừ ra, lắc đầu:
- Gần thi đệ nhị lục cá nguyệt [3], nó bị bắt thì coi như hoắc [4] rồi.
Thằng Ti nói, một cách để tự trấn an chính nó:
- Chắc cò bót cũng thả nó ra sớm vì nó chỉ làm công cho thằng cha Tới thôi mà. Nó đã thề với tao rồi...
- Nó thề với mầy cái gì?
- Nó nói nó bị oan trong vụ chị Mùi mất vàng. Nó biết người lấy nữa nhưng nó nói thì chị Mùi không có tin đâu. Bởi vậy, nó thề nó không đi đánh bài.
- Nếu thề không đi đánh bài thì nó đi làm “phá hỏa” cho thằng cha Tới làm gì.
- À... à... nó làm để kiềm tiền công... Mỗi lần thắng thì thằng cha Tới cho nó vài chục.
- Nó lấy tiền làm gì? - Thằng Minh hỏi gặng.
- Để để... mua vàng... trả cho chị Mùi.
- Ủa, nó không lấy vàng chị Mùi mà lại kiếm tiền mua vàng trả là sao.
- Tại vì chị Mùi nghi nó hoài làm nó khó chịu quá... Nó nói, để nó kiếm tiền đền cho xong.
Thằng Minh đột nhiên giận dữ:
- Thằng khùng. Không có lấy tại sao phải kiếm tiền đền cho bị lính bắt. Má nó hay chưa?
- Má nó với con Cưỡng khóc quá trời. Nghe nói má nó chạy lên Ty Cảnh sát quận rồi.
Đứng thừ người, suy nghĩ một chút rồi bỗng nhiên thằng Minh búng ngón tay nghe cái chóc. Thằng Ti biết đây là dấu hiệu thằng này khoái chí điều gì đó. Mỗi khi có điều gì thích thú nó thường búng ngón tay nghe cái chóc. Thằng Minh gấp cuốn tập lại, nói với thằng Ti:
- Tao với mầy chạy lên Ty Cảnh sát...
- Tao với mầy... lên trển làm gì?
- Ờ quên, lên cư xá Cảnh sát kiếm thằng Cảnh hù.
Thằng Minh dẫn chiếc xe đạp ra đầu đường bơm bánh xe cho đủ căng để có thể chở thằng Ti. Thằng Ti càu nhàu:
- Mầy gặp thằng công an, lính kín đó làm gì...
- Nhờ nó hỏi ba nó có cách nào lãnh thằng Chim ra khỏi bót không.
-------------------------
[1] Xe cảnh sát.
[2] Ngồi ăn hoặc chung tiền giúp cho chủ sòng.
[3] Học kỳ hai. Mỗi năm chỉ có hai kỳ thi trong lớp là đệ nhứt và đệ nhị lục cá nguyệt.
[4] Trong bài xì dách, là cây bài tự thua. Ở đây có nghĩa là chết, thua, không cứu vãn.

Vừa đến cổng cư xá dành riêng cho cảnh sát của Ty Cảnh sát, hai thằng gặp ngay thằng Cảnh hù từ trong nhà đạp xe chạy ra. Nhìn thằng này đang mặc quần đùi, áo thun thằng Minh biết ngay là thằng này đang đi qua sân vận động quận 6 đá banh.
- Đi chơi bất hiếu không tụi bây? - Thằng Cảnh hù hỏi tụi nó.
- Bất hiếu là cái gì mậy?
- Bất hiếu là đánh ba... mà đánh ba là đá banh. Vậy mà cũng không hiểu.
- Vậy mấy biết “cảnh hù” là gì không mậy? - Thằng Minh chơi lại.
- Ê, không có cảnh hù thì ăn hủ tiếu không ngon nghe mậy. Sao, đi đá banh không tụi bây?
Thằng Minh ngập ngừng:
- Tụi tao đang buồn, làm sao đi đá banh được.
- Đi đá banh, vừa đá vừa chửi thề là vui liền hà. Tụi bây không biết gì ráo.
- Ê, mầy hỏi ba mầy giùm tao chuyện này nghe.
- Chuyện gì?
- Thằng Chim... thằng Chim...
- Thằng Chim sao?
- Thằng Chim nó bị bắt vì tội lắc bầu cua rồi.
- Sao nó chì vậy?
- Chì... chì cái cục... cức. Má nó khóc quá trời kìa. Mầy hỏi ba mầy nhờ lãnh nó ra được không?
Thắng Cảnh hù gật đầu:
- Để tối nay tao nói với ba tao, nhờ lãnh nó ra, không thôi nó ở tù mục xương. Ở tù sẽ bị đưa đi Bà Rá, Côn Nôn ghê lắm...
Thằng Minh, thằng Ti nghe nói đến Bà Rá, Côn Nôn là sợ xanh máu mặt. Tụi nó thường nghe nói rằng Bà Rá, Côn Nôn là nơi rừng thiêng nước độc, đầy ma quỷ mà ai bị đưa đến đó thì coi như là chết.
- Mầy... mầy nói ba mầy ráng cứu nó nghe... Tội nghiệp má nó, khóc dữ lắm.
Thằng Cảnh hù nói trước khi dắt xe đạp trở vô nhà:
- Ừ, tụi bây về nhà đi, để tao vô Ty gặp ba tao, xin thăm thằng Chim coi được không.
- Ê, cho tụi tao xin vô thăm nó được không?
- Chắc không được đâu. Khi nào được tao sẽ kêu tụi bây.
Thằng Minh móc túi lấy ra mấy tờ giấy bạc nhàu nát:
- Tao còn năm đồng, mầy đưa cho thằng Chim, coi nó cần xài cái gì không.
- Tao đưa nó ba đồng. - Thằng Ti đưa cho thằng Cảnh hù mớ bạc cắc.
Thằng Cảnh hù cầm tiền:
- Để xem mua cho nó tô hủ tiếu được không... Thôi tụi bây dông đi.
* * * * *
Ba thằng Cảnh hù nói má thằng Chim phải làm một cái đơn bảo lãnh gửi lên Ty Cảnh sát. Má nó không biết chữ nên đi đến đường Mai Xuân Thưởng, đối diện Ty Cảnh sát [1] chỗ chuyên đánh đơn mướn cho thân nhân người đang bị giam giữ.
Mới sáng sớm mà nơi này đã có nhiều người đứng, ngồi tay cầm thức ăn nhìn vào phía trong chiếc cổng xanh với ánh mắt hy vọng. Họ mong ước là thân nhân của họ sẽ ở từ trong ấy đi ra nhận những phần thức ăn mà họ đang cầm trên tay: một gói cơm tấm sườn, một gà-mên hủ tiếu mì, một gói xôi, một bịch cơm - những món ăn ngon mà hàng ngày ít khi họ được ăn. Đó là một bà cụ với ánh mắt đờ đẫn, một người đàn bà với cặp mắt chứa chan, một người cha với gương mặt thắc thỏm. Họ thì thầm trao đổi với nhau những lo âu và những lời ước muốn đầy tính hy vọng và suy đoán của mình. Con, cha, chồng, vợ... những kẻ bị giam trong kia chỉ là những người vô tội. Họ bị cảnh sát, công an bắt lầm trong những cuộc bố ráp. Phú-lít chẳng có câu “bắt lầm hơn bỏ sót” đó sao?
Một người đàn ông, trạc 50 tuổi, đầu đội nón nỉ, nói lớn với mọi người chung quanh:
- Mấy ông bà, anh chị làm đơn, xin bão lãnh, xin tha gì chưa?
Nhiều cặp mắt hướng về người đàn ông này. Ông ta ngồi trên một cái ghế đẩu, trước mặt là một cái máy chữ, chồng giấy pơ-luya và giấy than nằm cạnh bên. Nhờ cái máy chữ cao siêu này, những sự oan ức của người bị giam có thể được đèn trời - tức ông Trưởng Ty Cảnh sát soi xét.
Một người phụ nữ ngồi xuống cái ghế bên cạnh cái bàn xếp của ông ta. Nói gì đó và ông ta gật đầu. Thế là những con chữ chạy rào rào bởi hai ngón tay trỏ thiện nghệ. Thư ký phải “đả tự” bằng mười ngón. Còn ông ta chỉ cần hai ngón cũng đủ diễn tả nỗi hàm oan nhân thế.
Theo gương của người phụ nữ, một số người khác cũng đến những cái bàn có máy chữ để cạnh bên. Tiếng máy chữ nghe rào rào như tiếng những giọt mưa rơi rải đều trên mái tôn. Người thuê viết đơn nhìn những người viết đơn thuê với cặp mắt kính nể, kỳ vọng. Những người viết đơn thuê đã thay họ trình bày những nguyện vọng, nói rõ những oan ức, những lý do khiến thân nhân họ bị bắt và cuối cùng xin cứu xét được trả tự do.
Má thằng Chim cùng con Cưỡng cũng đứng đó, trước một dãy bàn người viết đơn thuê, đầy máy chữ. Hôm nay, thím Tám mặc một cái áo sạch sẽ, tươm tất vì thím hy vọng, biết đâu, gặp phép lạ được vào thăm thằng Chim thì sao? Đâu có thể vô Ty Cảnh sát quận mà ăn mặc lôi thôi được. Biết đâu vì sự lôi thôi của thím mà cảnh sát nghi ngờ thằng Chim thì sao? Thím biết thằng Chim ham đánh bài nhưng nó không phải là thằng đá cá lăn dưa, ăn cắp, ăn trộm. Cái sự ham đánh bài của nó chính là lỗi của bà và ba nó. Thuở đi theo gánh hát trong những huyện lỵ nghèo, những nghệ sĩ cải lương có biết làm gì đâu ngoài việc đánh bài để giải khuây. Chờ chiều xuống, cơm nước xong, sân khấu sáng đèn, kèn trống cất lên họ lại được trở thành những ông hoàng bà chúa, xiêm y rực rỡ. Tiếng vỗ tay, những cây quạt, có tiền kèm theo quăng lên sân khấu. Đó là hào quang của đời nghệ sĩ, của sự trốn lánh thực tại nghèo khổ. Sau đêm diễn, quất vài xị rượu, húp vài tô cháo, họ đi vào giấc mơ. Sáng dậy, sau khi ra quán uống cà phê, ăn hủ tiếu, xíu mại bánh bao là họ lại đi gặp những ông tướng xanh vàng đỏ trắng trong bộ bài tứ sắc hay già, bồi, mụ, ách trong bộ bài năm mươi hai lá. Nam diễn viên chánh, đẹp trai đi rong ngoài chợ xã, huyện để thả dê, liếc mắt đưa tình với vài cô thôn nữ. May mà trúng phải con gái bá hộ, hay điền chủ thì coi như là đời lên hương. Còn nếu không thì cũng có vài mối tình làm kỷ niệm, đánh dấu cho đời nghệ sĩ. Những nghệ sĩ không tên tuổi, đào phụ, kép phụ, kéo màn, nhắc tuồng, khuân vác cảnh trí... cùng nhau giải khuây bằng cách sát phạt những kẻ cùng cảnh ngộ như mình. Cái xui của người này chính là cái hên của người khác.
Ba thằng Chim và thím đã gặp nhau trong gánh hát. Từ trong gánh hát họ gặp nhau trong sòng bài. Và từ khi thằng Chim ra đời nó đã nhiễm luôn cái máu bài bạc của ba và má nó cộng lại. Má thằng Chim không trách Mùi và cũng chẳng trách thằng Tới. Bây giờ có trách, chửi rủa lẫn nhau thì nó cũng đang nằm trong khám.
Một tay viết đơn mướn, môi thâm vì thuốc lá, cặp mắt lờ đờ nhìn má thằng Chim đi qua đi lại trước Ty Cảnh sát, rồi nhìn vào những bàn viết đơn mướn, biết ngay đây là người mà y ta có thể moi tiền, bèn hỏi:
- Muốn viết đơn mướn hả. Lại đây tui giúp cho. Tui viết đơn là bảo đảm ông Cò sẽ thả ra.
Má thằng Chim kéo tay con Cưỡng dừng lại ngay cái bàn xập xệ như gương mặt của anh ta:
- Anh làm ơn cho tui hỏi, con nít đi lắc bầu cua bị bắt thì bị tù bao lâu?
Ngáp một cái dài không cần che miệng, tay viết đơn mướn trả lời ngay như thầy cãi chính hiệu:
- Con nít hả? Con nít cũng bị giam như người lớn chờ ngày xử. Nếu không ở Chí Hòa thì cũng vô trại tế bần [2]...
- Có khi nào ông Cò cứu xét hoàn cảnh của con nít mà thả ra, không đưa đi trại tế bần không anh?
- Phải làm đơn kêu oan chớ. Ông Trưởng Ty Cảnh sát đọc đơn, thấy tội nghiệp thì ổng thả, khỏi phải bị giam chờ ngày ra tòa.
Má thằng Chim khấp khởi mừng thầm:
- Anh làm đơn kêu oan được cho mấy người rồi?
Tay viết đơn khoát tay, tỏ vẻ như không nhớ:
- Ôi, nhiều vô số kể, làm sao nhớ hết được.
Má thằng Chim ngần ngừ, tay thọc vào túi chiếc áo bà ba vân vê mấy tờ giấy bạc:
- Viết một cái đơn bao nhiêu tiền vậy anh?
- Tùy viết dài hay viết ngắn, tội nặng hay tội nhẹ.
- Giả dụ như tội nhẹ, viết ngắn.
- Ờ... ờ... Khoảng 50 đồng.
Cái giá quá lớn với số tiền thím hiện có:
- Hai chục được không anh?
- Sao được. Viết đơn không có nói thách, không trả giá.
- Thôi, để tui trở về nhà lấy tiền rồi quay lại sau.
Thím nắm tay con Cưỡng đi ngược chiều con đường Phạm văn Chí để quay trở về nhà. Bỗng con Cưỡng kêu lên:
- Anh Minh... anh Minh...
Không chỉ mình thằng Minh mà còn có cả thằng Ti, Út đẹt, Cảnh hù, thằng Són, thằng Long, con Hồng. Tụi nó vừa từ trường chạy ra vì trường Bình Tây khá gần với Ty Cảnh sát. Vừa gặp tụi nó, má thằng Chim hỏi:
- Sao tụi bây không đi học?
Thằng Minh đáp ngay:
- Dạ, giờ ra chơi. Tụi con chạy lẹ ra đây nhờ ba thằng Cảnh hù dẫn vô thăm thằng Chim.
Nghe nói thăm thằng Chim, má nó hỏi nhanh:
- Sao, tụi bây thăm được nó không? Nó khỏe không? Nó có bị đánh không?
Thằng Són cướp lời thằng Minh, nói lẹ:
- Tụi con chưa thăm được, chỉ có gửi đồ ăn cho nó thôi.
- Mà thím đi đâu vậy? - Thằng Minh hỏi.
- Tao đi nhờ người ta viết đơn xin thả nó.
- Thím nhờ người ta viết xong chưa?
- Người ta đòi mắc quá. Tới 50 lận.
- Ai mà đòi mắc vậy thím.
- Thằng cha kia kìa.
Thằng Minh chặc lưỡi:
- Mắc quá hé... Hay là thím để tụi con viết đơn giùm cho, đỡ tốn tiền.
Má thằng Chim ngần ngừ:
- Tụi bây còn con nít, con nôi mà viết được cái gì?
Túng thế, thằng Minh chỉ đại vào thằng Cảnh:
- Thằng này...
Thằng Són lại nhảy vào miệng thằng Minh nói:
- Thằng này là thằng Cảnh hù...
- Ừ, thằng Cảnh hù... - Má thằng Chim gật đầu.
Thằng Minh hỏi thằng Són:
- Mầy làm ơn cho tao nói được không? Thằng Cảnh hù có ba làm...
- Ba nó làm cảnh sát ở Ty này. - Cũng lại là thằng Són.
Má thằng Chim nắm lấy tay thằng Cảnh hù, hỏi dồn dập:
- Sao con, con có thể nhờ ba con cứu thằng Chim không con?
Thằng Cảnh hù ngập ngừng:
- Dạ... ba con nói phải viết đơn đi đã, rồi ba con nộp đơn giùm cho.
Thằng Són lại tía lia:
- Ba nó nộp đơn xong rồi sẽ lãnh thằng Chim ra.
Thằng Cảnh hù lừ mắt:
- Ai nói với mầy vậy? Bộ muốn lãnh là lãnh được sao?
Thằng Minh đưa ra ý kiến:
- Thím để tụi con viết đơn cho. Tụi con có học cách viết đơn mà.
- Viết đơn dễ ẹc... Con viết hoài hà.
- Mầy viết đơn bán thịt heo lậu hả, xạo hoài. - Thằng Ti thấy ghét thằng Són ưa nói chen khi người khác đang nói chuyện.
Trước sự nhiệt tình của tụi nó, má thằng Chim nghĩ chắc cũng không có cách nào hơn là để tụi nó viết đơn giùm.
- Ừ, thôi thím về. Mấy con ráng giúp thằng Chim nghe.
- Dạ, nó là bạn tụi con mà.
Má thằng Chim vừa quay lưng đi, thằng Minh nói với cả bọn:
- Tụi mình quay về trường làm đơn cho má thằng Chim đi.
Thằng Út đẹt lừng khừng:
- Mình giao cho thằng Són đi, nó viết đơn hoài mà.
- Ý, đâu được... Tao viết đâu có hay bằng thằng Minh.
- Vậy thì mầy phải dẫn tụi tao đi ăn cháo huyết để tụi tao đủ sức mà viết bức tâm đơn. - Thằng Cảnh hù bắt địa.
- Đãi thì đãi, nhưng tao không ăn cháo huyết đâu.
Cả bọn tụi nó sực nhớ thằng Són kỵ ăn cháo huyết vì nhà nó có một lò mổ heo lậu.
--------------------------------
[1] Nay là Ủy ban Nhân dân quận 6.
[2] Nơi giam giữ trẻ vị thành niên, đặt tại bên kia cầu Trịnh Minh Thế (cầu chữ Y). Sau khi hết tuổi vị thành niên, con trai sẽ bị đi làm lao công chiến trường. Nhiều tay anh chị, cao bồi du đãng của Sài Gòn đã bị giam tại đây khi vị thành niên.

Té ra chuyện viết một lá đơn không phải dễ dàng như tụi nó nghĩ!
Nhiệm vụ trọng đại này được giao cho thằng Minh với sự đồng sáng tác của toàn thể tụi nó sau giờ tan trường. Lớp học vắng hoe, chỉ còn lại mấy thằng tụi nó và con Hồng đang chụm đầu vào nhau để sáng tác lá “tâm đơn”. Thằng Út đẹt nêu ý kiến trước:
- Mình chỉ cần có một mẫu đơn, rồi mình sửa lại...
Thằng Minh búng tay:
- Tao nhớ rồi, trong sách quốc văn có trình bày mấy mẫu đơn.
Thằng Long mập lấy quyển quốc văn đưa cho thằng Minh. Nó lật gần cuối sách rồi đọc:
- Đơn tín các loại: Tờ khai trình. Tờ khai trình thường có ba phần...
Thằng Minh kêu lên:
- Mình đâu có phải khai trình mất trộm đâu. Tao có đọc loại đơn này rồi.
Thằng Long mập đọc tiếp:
- Vậy thì qua phần Đơn yêu cầu. Hàng ngày, chúng ta có nhiều việc cần thỉnh cầu giải quyết như xin việc làm, xin học bổng, xin cấp chứng chỉ hộ tịch. Loại đơn này cũng có ba phần. Phần 1 trình bày rõ danh tánh, căn cước địa chỉ. Phần 2 là trình bày rõ yêu cầu. Phần 3 là phần kết đơn (câu lễ phép thông thường). Thí dụ như: Đơn xin học bổng - Kính gửi ông hiệu trưởng trường tư thục...
Thằng Út đẹt rụt rè:
- Cái đơn này có liên quan đến cò bót, cảnh sát gì đâu?
- Tao thấy cái đơn khai trình có kính gửi Ông Cảnh sát trưởng quận 1 - Đô thành Sài Gòn...
Thằng Minh lại búng tay:
- Ngon rồi, mình chép hai đơn này lại thành một...
- Nghĩa là sao?
- Có gì đâu. Đoạn đầu thì mình kính gửi ông cảnh sát trường, đoạn sau thì mình trình bày yêu cầu... để tao vừa viết, vừa đọc cho tụi bây thêm ý nghe... Thằng Ti đâu rồi...?
Thằng Cảnh hù nhìn quanh quất, rồi nói:
- Không thấy bóng dáng nó đâu. Chắc nó đói bụng đi về sớm.
- Ừ, bắt đầu viết nghe tụi bây.
Vừa viết nó vừa đọc:
- Kính gửi ông Cò quận 6...
Thằng Cảnh hù la lên:
- Không viết là ông Cò được...
- Chớ sao có tuồng ông Cò quận 9 do Út Trà Ôn với Bạch Tuyết hát?
- Ờ, tuồng đó tao có coi rồi. Hay quá cỡ thợ mộc. Má tao khóc quá trời luôn. - Thằng Són nói chen vào.
Thằng Minh tức mình:
- Tao lạy mầy nghe Són... sòn... son, sao mầy giống mấy thằng “mắc thằng bố” quá vậy?
Rồi nó viết tiếp “Kính thưa ông Cảnh sát trưởng quận 6 - Đô thành Sài Gòn. Kính ông, tôi ký tên dưới đây là... là má thằng Chim...”
Bây giờ đến phiên con Hồng:
- Không phải. Trò phải ghi tên thiệt của má thằng Chim.
- Nhưng tui đâu có biết má nó tên gì.
- Thì để trống chấm chấm chấm về nhà, hỏi tên má nó điền vô. Vậy mà cũng không biết. - Thằng Són cũng không chừa tật nói vô.
- Mầy ngon thì mầy viết đi.
Con Hồng giảng hòa:
- Tiếp tục đi, trưa rồi...
- Tôi ký tên dưới đây là chấm chấm chấm, căn cước [1] số...
- Chấm chấm chấm. - Cũng là thằng Són.
- Són ơi, mầy làm ơn cho tao viết nghe... chấm chấm chấm, cư ngụ tại số chấm chấm chấm...
- Sao mầy không viết số nhà vô? - Thằng Són hỏi.
- Tao không biết.
- Nó ở chung đường hẻm nhà mầy mà...
- Nhưng nhà nó xuyệc mấy tao không có nhớ. Được chưa.
- Ờ. Được rồi. Nhưng đường thì mầy biết chớ?
- Đường Phạm văn Chí, xin trân trọng khai trình...
Thằng Cảnh hù xen vào:
- Không phải khai trình vì khai trình là mình khai chuyện gì nhưng cái này là mình xin nên phải viết như xin..
- Như xin học bổng phải yêu cầu. - Thằng Són gật gù.
Vẫn yên lặng, thằng Minh lật qua phần mẫu đơn Yêu cầu trang kế bên:
- Xin trân trọng đệ trình ông rõ là...
Lúc ấy, nghe rõ từ đàng xe tiếng cọc cạch vang ra từ toàn bộ thân chiếc xe đạp của thằng Ti. Tụi nó nhìn ra ngoài thì thấy thằng này quăng chiếc xe đạp ngoài cửa, chạy hộc tốc vào. Vừa thở hổn hển, nó vừa nói:
- Tao có mẫu lá đơn rồi.
- Đâu... đâu..?
Thằng Ti móc trong túi quần của nó, lấy ra tờ giấy gấp tư, khá nhàu nát nhưng vẫn còn đọc được chữ. Thằng Minh hỏi:
- Ở đâu mầy có lá đơn này?
- Một bác viết đơn mướn ngay Ty cho tao. Đây chỉ là cái mẫu thôi. Mình phải viết lại nhưng chỉ sửa tên người, với địa chỉ nhà.
Thằng Út đẹt thắc mắc:
- Nhưng sao ổng lại cho mầy. Mầy với ổng quen nhau hả?
- Quen đâu mà quen...
Rồi thằng Ti kể câu chuyện nó có mẫu đơn như thế nào.
Trong khi bọn thằng Minh đang ngồi hì hà hì hục đánh vật với mẫu đơn trong sách quốc văn thì thằng Ti nghĩ rằng sao mình không lại chỗ thằng cha viết đơn mướn, lượm mấy tờ giấy than - được dùng lót để sao ra nhiều bản - rồi nhìn vào những con chữ còn hằn trên lưng tờ giấy than mà chép lại. Nhưng khi nó tìm cách lấy được tờ giấy than bằng một màn ảo thuật thì nó vẫn không thể nào đọc được chữ.
- Làm sao mà đọc được khi chữ chồng lên nhau. - Thằng Són thắc mắc.
- Mầy hay qua hé - sao không giỏi đi lấy với nó đi? - Thằng Long mập phản pháo.
Thằng Ti kể tiếp, miệng sùi cả nước bọt:
- Thấy tao cứ đứng soi tờ giấy than trước ánh sáng hoài, một bác đánh máy chữ thuê gần đó thắc mắc nên mới hỏi tao đang làm gì vậy. Tao kể lể sự tình thì bác ấy chửi...
- Chửi mầy hả? Ai biểu mầy lấy tờ giấy than mà còn để ổng thấy. - Vẫn là thằng Són.
- Mầy có câm cái miệng lại không? Cứ phá đám hoài. Người ta nói “điếc hay ngóng, ngọng hay nói” mầy không có ngọng sao mà hay nói vậy? - Thằng Minh cự.
Thằng Ti tiếp:
- Bác ấy chửi thằng cha đánh máy đơn mướn, đòi má thằng Chim 50 đồng là đồ tàn nhẫn, vô nhân đạo, vô lương tâm..
- Đúng là vô lương tâm, tàn nhẫn, vô nhân đạo...
- Y như ba mầy bán heo lậu, heo bệnh bơm nước vậy.
Nghe thằng Minh nói khóe về nghề nghiệp của ba nó, thằng Són im re. Đây là điểm yếu của thằng này.
- Sau đó, bác cho tao một tờ đơn mà bác đã từng viết cho người khác. Bác ấy nói chỉ cần thay tên, đổi họ, nơi cư ngụ, căn cước người làm đơn, ngày tháng là coi như được.
Thằng Minh nêu ra điều khó khăn:
- Nhưng... cái đơn này phải đánh máy. Tụi mình có đứa nào biết đánh máy đâu.
Con Hồng và thằng Long mập cùng lên tiếng:
- Tui đánh cho!
Thằng Minh ngạc nhiên nhìn hai đứa. Nhưng nó chỉ tin vào thằng Long mập vì nó đã thấy nhà thằng này có một máy đánh chữ ở trong phòng khách, còn con Hồng thì nó hoàn toàn không biết.
- Thôi, thằng Long mập đánh đi.
Con Hồng tiu nghỉu. Nó nói với thằng Ti:
- Đâu, trò cho Hồng mượn cái đơn xem một chút.
Nó cầm lá đơn do thằng Ti đưa, đọc chậm rãi, kỹ càng, còn lẩm nhẩm trong miệng y như đang học bài:
- Trong này có sai vài lỗi chánh tả hỏi, ngã nhe các trò.
Tụi nó ngẩn tò te với sự phát hiện nhanh như chớp của con Hồng.
--------------------------
[1] Chứng minh nhân dân.

Thoăn thoắt đưa xấp giấy vào ru-lô, gạt cần máy chữ đẩy giấy lên cho vừa với ru-băng, con Hồng bắt đầu gõ vào phím chữ.
Trước mặt nó là cuốn sách quốc văn, được mở ở phần dạy làm đơn. Miệng nó lẩm nhẩm đọc, lâu lâu nó nhắm mắt để tập trung nhớ lại mẫu đơn mà nó đã được thằng Ti cho xem. Hai ngón tay trỏ của nó nhảy thoăn thoắt trên những phím chữ. Những con chữ nhảy rào rào, đập vào ru-băng, tạo thành từng câu, từng câu trên tờ giấy trắng.
Con Hồng tức mình với tụi thằng Minh. Sao tụi con trai cứ nghĩ rằng con gái như nó không biết gì hết trơn, hết trọi vậy? Làm sao mấy trò con trai biết được rằng mình thường được ba nhờ đánh máy những bài viết của ba gửi cho báo Sài Gòn mới.
Trước kia, con Hồng thấy ba nó gắn mấy tờ giấy lên cái máy đặt trên bàn viết mà ba nó gọi là máy chữ. Sau đó ba nó gắn giấy vào và gõ... gõ... thế là, từ trong cái máy kỳ bí đó, xuất hiện những chữ, những dòng, những câu văn lên tờ giấy trắng. Ba nó đánh chữ đầy hết tờ giấy này sang tờ giấy khác.
Con Hồng không hiểu từ đâu mà ba nó có nhiều chữ để viết như vậy. Nhiều khi nó nghe tiếng máy chữ ngừng một lúc, sau đó, ba nó đốt điều thuốc, hút vài hơi rồi bóp bóp trán một lát thì tiếng máy chữ rào rào trở lại. Té ra, mỗi khi không viết ra chữ thì cứ bóp bóp cái đầu chữ sẽ từ đó mà dọt ra.
Khi ba nó đi vắng, nó lục cái máy chữ ra, rồi tập gắn giấy vào, lấy cây viết chì nhấn lên từng phím. Lạ thay, từng con chữ abcdnmhgk xuất hiện theo từng cái nhấn cọc cọc của nó. Nó bắt đầu ráp từng chữ cái tên của nó. Hiện ra rồi HONG, vui quá!
Cứ như vậy, khi ba đi vắng, con Hồng lại lén lén đem máy đánh chữ ra đánh đủ thứ những gì nó nghĩ trong đầu. Sau đó, nó đem bài học thuộc lòng trong sách quốc văn ra đánh. Một thời gian ngắn sau, nó thuộc lòng hết những dãy phím chữ, cách đánh chữ hoa, các con số, chỉ có điều nó chỉ đánh được bằng hai ngón tay.
Một ngày nọ, bất ngờ, ba nó cầm một tờ giấy mà nó đang đánh dở hỏi:
- Hồng, con đánh mấy chữ này phải không?
Chết cha! Lúc đó đang đánh máy, bỗng dưng có bà bán chè chí-mà-phủ [1] đi ngang, nó chạy ra ăn, quên mất là đang ngồi gõ một bài thơ trong sách quốc văn.
- Dạ... dạ... - Thế nào ba cũng cho mình cho mình một trận, nó nghĩ.
Bất ngờ, ba nó gật đầu, cười nói:
- Ờ, ráng tập đánh đi rồi làm thơ ký đả tự cho ba.
- Thơ ký đả tự là làm sao ba?
- Thì... thì... đả tự là đánh chữ, ba nhờ con đánh máy giùm mấy bài ba viết.
Thế là từ đó, lâu lâu ba nhờ nó đánh máy bài viết mỗi khi ông bận việc gấp. Tất nhiên là ba nó phải sửa lại lỗi chánh tả, dấu hỏi, dấu ngã - những dấu mà nó dễ sai nhất. Nó không dám đem những chuyện này vào lớp khoe cho bọn thằng Minh nghe vì nó biết chắc tụi nó sẽ không tin. Mà đâu cần tụi nó biết để làm gì!
... Đang tập trung suy nghĩ viết cái đơn làm sao cho lâm ly bi đát thì có tiếng xe Mobyllete của ba nó ngừng ngoài cửa. Ờ he, tại sao không nhờ ba nó chỉ cho cách làm cái đơn này. Dầu sao ba nó cũng là ký giả, viết báo thì chuyện làm cái đơn dễ như ăn chè vậy mà.
Khi ba nó vừa thay bộ quần áo mặc ở nhà xong, con Hồng liền mang lá đơn cho ba nó xem. Đọc được một đoạn, ba nó hỏi:
- Con đánh máy lá đơn này cho ai vậy?
- Dạ, cho một trò cùng trường với con.
Rồi nó đem đầu đuôi câu chuyện thằng Chim bị bắt ra sao cho ba nó nghe. Nghe xong, ba nó lấy bút, viết thêm một số đoạn sau khi đã sửa nhiều chỗ trong lá đơn, rồi bảo nó đánh máy lại. Sau đó, ông đốt điếu thuốc, lấy lá đơn coi lại rồi im lặng và suy nghĩ.
--------------------------
[1] Chè mè đen.

Lúc đó tại nhà thằng Long mập.
Thông thường, giờ này nó đã đi theo anh ra hồ bơi An Đông để tập bơi cho bớt mỡ nhưng chiều nay nó ở nhà, vào phòng khách, mở cái máy chữ và lấy xấp giấy pơ-luya, lót giấy than chen giữa những tờ giấy rồi vặn ru-lô nghe rồn rột như người tùy phái của ba nó hay làm.
Vì ngón tay của thằng Long mập còn nhỏ, hơi yếu, không thể nhấn xuống từng phím chữ nên nó dùng cây viết chì để nhấn. Nó phải dò từng phím chữ. Không biết muốn đánh chữ hoa phải nhấn phím nào. Thôi đành đánh toàn bộ lá đơn bằng chữ không hoa vậy.
Nó nhận đánh máy lá đơn vì tưởng chiều nay bác tùy phái [1] có ở nhà như mọi khi. Không ngờ chiều nay bác nghỉ phép vì chuyện gia đình. Theo lời dặn của thằng Minh, chiều nay nó phải có lá đơn đưa má thằng Chim điền tên, số căn cước và ký để ngày mai còn kịp đưa cho ba thằng Cảnh hù. Vậy mà bây giờ nó phải đánh cà-cọc cà-cạch, rị mọ từng chữ trong một loạt dãy phím đủ các dấu hiệu làm rối cả mắt. Chim ơi là Chim ơi, chữ ơi là chữ ơi...!
Thằng Long mập đánh vật với cái máy chữ. Gần một tiếng đồng hồ mà nó chỉ mới đánh được ba dòng vì phải mò mẫm tìm từng phím chữ trên bàn máy. Mồ hôi nó chảy xuống đầy mặt. Nó muốn bật khóc vì sự thất bại của mình. Nó muốn bỏ ngang, không đánh lá đơn này nữa nhưng vì lỡ hứa với tụi thằng Minh nên không muốn làm tụi nó thất vọng. Nếu không có lá đơn này thì thằng Chim sẽ ở tù. Nó không thân với thằng Chim và cũng chẳng thích thằng này nhưng vì lời hứa với tụi thằng Minh thì phải thực hiện. Ba nó nói trong làm ăn phải nhớ giữ lời hứa người ta mới tin mình. Nó không muốn bị tụi thằng Minh chê là thằng mập hứa lèo. Đã mập mà còn hứa lèo nữa thì quê chết.
Bực mình quá, thằng Long mập lấy cả bàn tay của nó ấn lên các phím chữ. Nghe tiếng động mạnh, con Nhạn chạy ra:
- Anh Ba, cái gì vậy anh?
Đang bực mình, thằng Long mập gắt:
- Vô nhà chơi đi mầy, biết cái gì mà hỏi.
Má con Nhạn - má Hai của thằng Long mập từ nhà sau chạy lên, hỏi con Nhạn:
- Gì vậy Nhạn?
- Anh Ba đập bàn máy chữ. - Con Nhạn méc.
- Có chuyện gì vậy Long? Ủa, con đang đánh máy chữ hả?
- Dạ... dạ...
- Con đánh đơn gì vậy? - Má Hai nó bước lại, nhìn vào cái đơn nó đang đánh rồi cười to - Trời ơi, con đánh trật hết trơn rồi, đưa dì đánh cho...
- Dì biết đánh máy chữ hả? - Nó thường gọi má Hai nó là dì. Không trả lời, dì nó ngồi vào bàn, thay giấy và bắt đầu gõ.
Dì không đánh bằng bút chì hoặc hai ngón tay mà dùng cả mười ngón nhấn các phím chữ chạy rào rào trên mặt giấy. Thằng Long mập tròn mắt thán phục, nó hỏi:
- Dì biết đánh máy hồi nào, sao hay quá vậy?
Dì nó vẫn không ngừng tay đánh máy, trả lời:
- Trước kia dì là thơ ký của ba. Lâu ngày không đánh máy cũng nhơ nhớ...
Lần đầu tiên, thằng Long mập nhìn má Hai nó với cặp mắt đầy thiện cảm.
Dì Hai vừa đánh máy chữ vừa nói chuyện:
- Chủ nhật này là sinh nhật con rồi...
- Sinh nhật là cái gì hả dì?
- Là ngày con được sinh ra đời, ba định tổ chức cho con một cái tiệc nho nhỏ vì năm nay là năm con thi vào đệ thất. Con sẽ được ba tặng một món quà đặc biệt.
- Quà? - Thằng Long nói như reo lên - Quà gì hả dì?
- Con muốn có quà gì cũng được? Ba không ngại tốn kém tiền bạc ngày sinh nhật con đâu.
Đồ chơi gì nó cũng có rồi. Hiện nay, nó chỉ thiếu có một thứ. Một thứ vô cùng cần thiết.
- Thay vì mua quà, con chỉ muốn xin ba... tiền.
- Tiền?!
-------------------------------
[1] Người lo văn thư, giấy tờ.

Tụi nó hẹn nhau buổi chiều tại sân banh của trường.
Giờ này, sân banh đã vắng vì những lớp học buổi chiều vừa ra về. Trên mặt sân cỏ không còn một mảnh rác vì trước khi ra về các lớp trực nhựt đã đi thu dọn sạch sẽ những mảnh giấy, những miếng lá gói xôi còn sót lại sau giờ ra chơi.
Thằng Minh cùng thằng Ti đến sớm nhất để chờ thằng Long mập. Nó hy vọng thằng này sẽ đánh máy một cái đơn ngon lành để nhờ ba thằng Cảnh hù đưa cho ông Cò.
Một lát sau, con Hồng xuất hiện. Thằng Minh ngạc nhiên vì đâu có kêu con nhỏ này tới làm chi vì chiều hôm nay nó chỉ chờ có một mình thằng Long mập mà thôi. Chưa hết thắc mắc thì nó lại thấy thằng Cảnh hù - thằng này thì được - nhưng lại có thêm thằng Són - nó bực nhất là thằng này, hay chen ngang trong họng người ta. Lạ một cái là đứa nào cũng có trong tay một tờ giấy ca-rô.
Thằng Long mập đưa cho thằng Minh lá đơn đánh theo nội dung lá đơn của thằng Ti được bác đánh đơn mướn cho. Con Hồng cũng đưa lá đơn do tự nó đánh máy theo sự chỉ dẫn của ba nó. Thằng Minh hỏi thằng Són:
- Mầy mà cũng đánh được đơn nữa hả?
- Không đánh được thì tao nhờ người đánh...
- Mầy nhờ ai?
- Thì nhờ mấy ông đánh đơn mướn trước Ty Cảnh sát. Buổi chiều không ai nhờ đánh máy làm đơn mướn nên lấy giá rẻ rề cũng như chợ chiều bán vớt vậy mà.
Còn thằng Cảnh hù thì cho biết:
- Tao nhờ ba tao xin cái mẫu đơn trong Ty Cảnh sát...
Bây giờ thì mới khó cho thằng Minh. Đứa nào cũng muốn cái đơn nó được chọn. Thằng Minh hơi bí nên hoãn binh:
- Bây giờ tao đem mấy cái đơn này về cho má thằng Chim ký tên...
- Ký hết bốn cái?
- Ừ, ký hết bốn cái.
- Rồi mầy chọn cái nào? - Bốn đứa cùng hỏi.
- Thôi... đưa hết bốn cái cho thằng Cảnh hù nhờ ba nó chọn. Ba nó là cảnh sát chắc biết cái nào là đơn hay.
Thằng Són thắc mắc:
- Lỡ thằng Cảnh hù chỉ đưa cái đơn của nó không thì sao?
- Thì... thì... cũng được chứ sao! Nhưng mình nên tin anh em... - Nó buông ra một câu mà nó đã đọc trong sách - “nếu tin thì dùng, còn không tin thì đừng dùng...”

Thằng Cảnh hù buồn so, nói với tụi nó:
- Ba tao nói, ông Cò đồng ý thả thằng Chim, không đưa ra tòa, nhưng phải vô trại tế bần để giáo huấn. Còn nếu như có tiền bảo lãnh thì mới được tha về nhà.
Thằng Minh gãi đầu hỏi:
- Cha... cha... tụi mình làm sao có tiền. Nhưng tốn hết bao nhiêu?
- Nghe ba tao nói tiền bảo lãnh trẻ vị thành niên...
- Vị thành niên là cái gì?
- Tao cũng hổng biết nữa. Nhưng thằng Chim với tụi mình là vị thành niên.
- Sao vị thành niên tốn tiền dữ vậy ta? Tới một ngàn lận. Thôi, hay là đợi nó hết vị thành niên, sang vị thành già rồi lãnh nó ra.
- Thôi, thì cứ nói với má nó đi, tụi mình làm hết cách cho thằng Chim rồi. Mình làm sao có tiền. - thằng Út đẹt than thở.
Thằng Minh búng tay:
- Tụi bây có biết là “góp gió thành bão” không?
Mấy thằng kia ngơ ngác, không hiểu thằng Minh định nói gì. Đôi lúc, với tụi nó, thằng Minh thường nói những lời cao siêu, tụi nó chẳng bao giờ hiểu nổi.
- Bây giờ, mình nói với má nó. Rồi má nó...
- Đi kiếm tiền đóng cho nó. Má nó góp gió. - Thằng Són chen ngang khi thằng Minh đang nói.
- Mầy hay quá ha. Nói thiệt là trúng. Nhưng tụi mình cũng góp gió luôn...
Thằng Ti ngập ngừng vì nó thấy băn khoăn:
- Mình góp nhưng góp cách nào. Tụi mình nhịn ăn để đóng hả? Nhịn ăn buổi sáng chịu sao nổi?
Thằng Minh say sưa với ý định của mình:
- Tụi bây nhớ mỗi lần có bão lụt là mình đóng tiền lạc quyên trong lớp không.
- Ờ, tao nhớ cô giáo nói “Lá lành đùm lá rách”. Có bao nhiêu thì đóng bấy nhiêu. Mỗi người phải có tấm lòng chia sẻ cho người khó khăn trong cơn hoạn nạn.
Thằng Minh nói tiếp:
- Tụi bây nhớ có lần mình đi coi đại nhạc hội cứu trợ nạn nhân bão lụt không?
Thằng Són vỗ tay:
- Ừ, hôm đó có hề Tùng Lâm, Xuân Phát, Phi Thoàn vui dễ sợ...
Rồi tới thằng Cảnh hù nói về thần tượng của nó:
- Có cả kép độc trọc đầu Trường Xuân.
- Có Bạch Tuyết, Thanh Nga nữa...
Tự dưng, thằng Són đâm hơi nên tụi nó chuyển qua bàn luận về chuyện cải lương, thằng Minh bực mình, nói lớn:
- Ờ, thằng Són hay quá há. Tao định chiếu bóng, bán vé lấy tiền giúp cho má thằng Chim.
- Mầy có phim có máy chiếu phim nữa à? Ở đâu vậy?
- Bí mật!
Thằng Ti lắc đầu:
- Mình chiếu phim tụi nó không coi đâu vì làm sao bằng chiếu ở rạp được. Hay là... hay là tao hát ảo thuật cho tụi nó coi thêm...
Thằng Són vỗ tay:
- Hay à... có chiếu phim, có ảo thuật...
Thằng Út đẹt gồng cánh tay:
- Tao biểu diễn võ Vovinam...
- Nhìn tướng mầy, tụi nó chán gần chết, ốm nhom như cò rỉa...
- Thì mầy coi...
- Có hát cải lương, tân nhạc nữa...
Con Hồng reo lên:
- Giống như mình tổ chức một buổi đại nhạc hội cứu trợ...
Thằng Minh reo lên:
- Đúng rồi, đại nhạc hội bán vé cứu trợ... Tao sẽ mời La Thoại Tân, Thẩm Thúy Hằng.
- Thiệt không?
- Thiệt chớ.
Tụi nó ngạc nhiên về ý của thằng này. Trong lớp, dù không phải là liên toán trưởng nhưng thằng Minh có nhiều ý kiến sinh hoạt học đường cho tụi nó. Tụi nó vỗ tay hoan nghênh:
- Ê, ai diễn vậy. Nhớ mời kép độc trọc đầu Trường Xuân nghe. - Thằng Cảnh hù đề nghị.
- Rồi có cả Út Trà Ôn, Hữu Phước, Thanh Nga, Thành Được nữa...
Tội nghiệp. Tụi nó đang mơ mộng nhiều quá! Thằng Minh phải tốp lại ngay.
- Kép độc Trường Xuân là thằng Cảnh hù đóng...
- Không thằng Cảnh hù phải đóng kép nhựt hay kép đức mới được...
- Ừ, tao làm kép nhựt cho.
Thằng Minh cười hăng hắc:
- Sao mầy quê quá vậy, kép nhựt cứt nhẹp, còn kép đức là cứt đép đó con...
Rồi nó tiếp tục bản phân vai tưởng tượng:
- Thanh Nga, Bạch Tuyết là con Hồng thủ vai, còn thằng Ti là ảo thuật gia Lê văn Quý, thằng Út đẹt biểu diễn võ cải lương Hồ Quảng...
Thằng Són lại chen vô:
- Còn tao làm kép gì?
- Mầy hả? Mầy nói nhiều cho mầy làm hoạt náo viên như Ngọc Phu vậy.
- Mình hát ở đâu? - Thằng Long mập thắc mắc.
Thằng Minh cười:
- Ở trước sân nhà mầy chứ đâu. Được không. Chỉ có sân nhà mầy là rộng.
- Ừ, để tao xin ba tao đã. Nhưng chắc là được.
Thằng Minh suy tư:
- Nhưng mình bán vé cách nào?
Con Hồng góp ý kiến:
- Mình làm cuốn sổ đóng tiền xem hát, hoặc tới ngày hát tụi nó đến xem đưa tiền cũng được. Nhưng tụi mình cần nói cho mấy đứa học sinh nào mình quen về chuyện thằng Chim. Đứa nào thương thằng Chim thì tụi nó đóng tiền tùy hỉ của ít lòng nhiều...
- Một con ngựa đau cả tàu... - Thằng Minh ví von.
- ... ăn thêm cỏ - Thằng Són vừa nói vừa cười.
Thằng Minh lắc đầu:
- Nhưng phải giấu chuyện thằng Chim bị bắt, cô giáo biết được thì thằng Chim sẽ bị đuổi học.
- Tụi bây để cho trò Hồng nói. - Thằng Út đẹt vừa nói vừa nhìn con Hồng với cặp mắt ngưỡng mộ. Nó có ý định là sẽ đóng chung với con Hồng tuồng Hoa Mộc Lan - nó sẽ đóng vai Lý Quảng còn con Hồng sẽ đóng vai Thanh Nga, ý quên, Hoa Mộc Lan.
Thằng Long mập cụ thể hơn:
- Mình phải làm một cuốn tập đóng tiền. Đứa nào đóng tiền, mình ghi tên vô để thằng Chim biết là những người đã giúp cho nó...
- Giống như cuốn sổ lạc quyên vậy hả? - Thằng Minh hỏi.
- Là sổ xin tiền chứ lạc quyên gì? - Thằng Són đâm hơi.
Thằng Minh búng tay:
- Xin tiền hay lạc quyên gì cũng được. Có cuốn tập này, mình có thể xin mấy đứa lớp khác. Giả tỉ như con Hồng có thể xin tiền mấy lớp con gái...
Thằng Són cướp lời:
- Mấy đứa con gái tiền nhiều lắm. Nó để dành tiền mua búp-bê, kêu tụi nó bớt ra chút đỉnh...
- Sao biết con gái nhiều tiền? - Con Hồng vặc lại.
Thằng Minh lừ mắt nhìn thằng Són làm thằng này le lưỡi:
- Nhưng mình cũng nhớ trả nợ bằng đại nhạc hội của tụi mình.
- Hồi nãy mầy nói có Thẩm Thúy Hằng - La Thoại Tân, đứa nào đóng vậy?
Thằng Minh cười cười, trả lời thằng Ti một cách bí hiểm:
- Tao cho tụi nó coi La Thoại Tân, Thẩm Thúy Hằng thiệt [1].
- Làm sao mầy cho tụi nó coi được.
- Kệ tao. Bí mật. Miễn là coi được thì thôi... Đứa nào đóng tiền lạc quyên cho thằng Chim, mình cho nó một cái giấy coi hát gánh...
- ... Bầu Minh!
Lần này không phải là thằng Són. Chính là con Hồng!
---------------------------
[1] Chú thích chung: Tất cả tên nhân vật nghệ sĩ đều là những diễn viên kịch, cải lương, điện ảnh,
ca nhạc nổi tiếng từ cuối thập niên 50.

Đợi má nó đi bán, thằng Minh mở cái tủ thờ, chui vào ngăn tủ bí mật lấy ra cái hộp đựng những đoạn phim đứt - vật kỷ niệm của chú Hai Ngon đã gửi lại.
Từ khi nhận cái hộp phim này, thằng Minh đã giấu thật kỹ. Một phần vì nó không muốn xao lãng chuyện học, phần nữa là nó không muốn nhớ lại những kỷ niệm. Mỗi khi nó xem lại những đoạn phim đứt là nó nhớ vanh vách những điều chú Hai Ngon đã nói. Nó cảm nhận là chú Hai Ngon biết nhiều chuyện ngoài đời hơn cô giáo của nó nữa. Ngoài chuyện chỉ cho nó cách học toán, chú còn biết nhiều về những phố xá, tên đường lạ lẫm. Khi xem phim chú còn giải nghĩa cho nó nhiều điều mà khi đọc báo nó không thấy nói đến. Có lẽ chú biết nhiều như vậy nhờ chú siêng học chăng? Có lần, khi vào phòng máy trong lúc phim đang chiếu, nó thấy chú Hai đang đọc một cuốn sách chữ gì thiệt ngộ:
- Sách gì vậy chú?
- Sách học tiếng Anh, mầy.
- Tiếng Anh là tiếng gì chú?
- Ờ... ờ... nó là tiếng mấy thằng Mỹ đang nói đó.
- Ủa, sao Mỹ mà lại nói tiếng Anh?
Thằng Minh thắc mắc, rồi tự giải thích:
- À... à... con hiểu rồi... Người Mỹ nói tiếng Anh như người Pháp nói tiếng Tây, người Hoa nói tiếng Tàu, người Việt nói tiếng Huế. Nhưng chú học tiếng Anh làm gì?
- Để biết mấy cuốn phim có chữ Anh mình biết nó nói cái gì chứ mậy. Cái máy chiếu phim này nè, nó viết bằng chữ Anh không chứ có viết tiếng Việt đâu. Không học thì coi như bù trớt, nhìn chữ, nó biết mình, mình không biết nó tức như bò đá. Dầu hèn cũng thể, mình phải học cho nó biết mặt. Học là chuyện cả đời mà...
- Nhưng sao chú không học chữ Tây?
- Thằng Tây hết thời rồi. Thời này là thời của Mỹ mà... Mầy không thấy Mỹ đi đầy đường sao?
- Bộ chú định đi làm sở Mỹ hả?
- Cái thằng này, mầy biết một mà không biết hai. Đâu phải ai học tiếng Anh đều đi làm sở Mỹ hết cả đâu. Mai mốt mầy học đệ thất sẽ được học tiếng Anh. Người ta học để hiểu biết, để khỏi dốt... Người ta nói câu: “Nếu không học anh có thể ăn cắp cái bù-lon trên chiếc xe. Còn nếu có đi học thì người ta có thể ăn cắp cả chiếc xe”.
- Thôi chú ơi, đi học mà để ăn cắp xe thì con không đi đâu.
- Tao nói tỉ dụ vậy mà. Có thể sửa lại câu này là nếu không đi học thì mầy chỉ được chiếu bóng thùng. Còn nếu như có đi học thì mầy chiếu bóng trong rạp hát. Mầy khi dể tao quá vậy, dầu hèn cũng thể chớ mậy!
Nó cảm thấy hình như chú Hai Ngon có hai hoặc ba con người. Con người thật thì nằm ở đâu đó lâu lâu mới bật ra khi chú nói với nó như dạy, như nhắn gửi. Nhiều khi nó cũng chẳng hiểu gì cả khi nghe chú nhận xét về điều này, điều nọ, người này, người kia. Nhưng mà hiểu để làm gì? Chỉ cần chú cho nó xem phim, nói chuyện với nó, bất cứ chuyện gì, dù không hiểu nó đều cảm thấy có lý.
Nhưng hôm nay nó phải đem hộp phim ra để tìm những đoạn phim cần thiết. Nó để từng đoạn phim ngắn trước phần hình tròn không được sơn của cái bóng đèn chứa đầy nước và dùng ánh đèn pin chiếu qua. Hình trong những đoạn phim sáng rõ mồn một trên thành mặt tủ.
Chọn xong những đoạn phim, nó lấy băng keo trong dán từng đoạn lại. Công việc này nó làm rất quen tay vì nó đã từng “thực tập” dán những đoạn phim đứt trong phòng chiếu phim của chú Hai Ngon vì vậy chỉ trong vòng buổi chiều là xong. “Coi vậy mà cũng dài quá chứ” Nó nhìn đoạn phim ước lượng “Chắc chiếu cũng được 15 phút. Ngon rồi”.
Nó bỏ những đoạn phim còn lại vào cái giỏ ni-lông đi chợ để sáng mai đem vào trường bán lại cho bà bán hàng đồ chơi.
Nó nhìn những đoạn phim, tiếc hùi hụi. Nó ước gì có cách nào đó để nó có tiền giúp cho thằng Chim mà không phải bán những đoạn phim quý giá này. Nhưng nó biết là không thể. Mong rằng, sau này có dịp gặp lại nhau, chú Hai Ngon sẽ hiểu cho nó.
Nó nhớ chú Hai Ngon!

Tay cô Lan Sinh run lên. Dấu hiệu của một cơn giận dữ bất ngờ. Cô cố kiềm nén lại nhưng vẫn không thể làm chủ được cơn giận của mình. Cô ngồi nhắm mắt, hít thở thật sâu để cho cơn nóng dịu lại.
Cô thật không tin vào mắt của mình khi đọc vào quyển tập mà thằng Vân - liên toán trưởng đã đưa cho cô. Với những dòng chữ viết nắn nót, nhưng nội dung lại mập mờ, thằng Minh ghi lại số tiền mà một số học sinh trong lớp cô cũng như các lớp khác đã đóng tiền. Số tiền không lớn với cô nhưng lại không nhỏ với tụi nó. Nhưng không phải vấn đề là tiền mà là ý muốn kiếm tiền của thằng Minh khi nó vẫn còn đang ở lứa tuổi học trò.
Cô ngồi dựa hẳn vào ghế, bỗng dưng tâm trí cô trở lại với những ngày cô còn là giáo sinh trường Quốc gia Sư phạm, đang hăm hở với những lý thuyết về giáo dục, nhiệm vụ của giáo chức trong việc đào tạo học sinh tiểu học về bốn phương diện: trí, đức, thể dục và xã hội. Cô được dạy rằng ngôi trường tiểu học là nơi để rèn luyện học sinh trở thành những công dân gương mẫu cho mai sau. Trong chương trình lớp nhì và lớp nhất, giáo chức dạy cho trẻ con biết thế nào là lòng “nhân”, thế nào là tinh thần gia đình, thế nào là lòng thương mến quê hương, tổ quốc. Ngoài giờ học, trong giờ chơi, ngoài đường hoặc ở nhà của trẻ con, giáo chức, nếu có thể được, cần luôn luôn theo dõi chúng để xem chúng có áp dụng những bài luân lý đã được học rồi không?
Cô còn nhớ, buổi học cuối cùng của đời giáo sinh, giáo sư Trần văn Quế [1] nghiêm khắc nói những lời tâm huyết: “Các em đừng xem nghề giáo viên tiểu học như một nghề để kiếm cơm. Các em nên nhớ các em là những viên gạch để xây dựng nền móng cho ngôi trường tiểu học - chiếm hạ tầng của cơ quan giáo dục trong một nước. Nó rất quan trọng vì phạm vi của nó rất rộng lớn và bao trùm tất cả thế hệ thanh thiếu niên của nước ta. Nó lại còn quan trọng hơn nữa ở chỗ nó là nền tảng của chế độ giáo dục trong một nước. Nếu nền tảng ấy không vững chãi thì công trình đồ sộ kiến thiết trên đây sẽ sụp đổ ngay. Nước nhà thịnh hay suy, hùng cường hay bạc nhược, thảy đều do đó mà ra cả”.
Thầy còn nhấn mạnh “Phần nhiều trẻ con sau khi đã học qua năm năm bậc sơ tiểu, thì vì hoàn cảnh gia đình thiếu hụt, phải ra đời tìm kế sinh nhai. Vì lẽ ấy mà ngay trong giai đoạn sơ tiểu này, nhà trường phải dạy con trẻ một cách đầy đủ về bốn mặt: trí, đức, thể dục và xã hội. Và nhà trường là ai? Chính là các em, là giáo chức tương lai với đầy đủ lương tâm, bổn phận, vinh dự và trách nhiệm của mình”.
Nhìn những dãy bàn trống, với những chiếc cặp, sách vở, bút thước nằm bừa bãi - nhìn ra ngoài sân trường, thấy lũ trẻ hồn nhiên chơi đùa, cô Sinh tự hỏi mình đã làm tròn chức năng của một giáo chức như đã được dạy từ trường sư phạm chưa? Có phải do cô đã quan tâm quá mức đến trí mà bỏ quên phần đức: sợ các các em không đủ sức thi đậu vào đệ thất nên cô đã quá tập trung vào các môn sẽ thi. Việc này cô Sinh cảm thấy đã khá thành công vì những đứa học trò không khá toán lắm bây giờ đã giải được những bài toán đã ra trong những kỳ thi trước. Cụ thể là trò Minh. Nhưng bây giờ em ấy lại làm tiền các bạn bằng cách hứa cho các bạn xem La Thoại Tân, Thẩm Thúy Hằng. Trẻ nhỏ, dễ tin nhau. Nhưng khi niềm tin đã bị lừa dối thì rất dễ mang trong lòng sự mất niềm tin ngay từ nhỏ.
Tiếng trống vang lên báo hiệu giờ tan trường, cô Lan Sinh liền ra hiệu kêu thằng Minh ở lại. Cô Lan Sinh không muốn hỏi chuyện nó trong giờ học vì như thế sẽ làm nó xấu hổ với bạn bè. Nó sẽ nhục nhã và bị tổn thương. Tuổi trẻ rất dễ bị tổn thương và sự tổn thương này sẽ đeo đẳng nó suốt cuộc đời sau này. Giáo dục không phải là sự trừng phạt mà là sự giáo huấn nhân cách học sinh bằng những nguyên tắc của chính bản thân sự giáo dục.
Thằng Minh đứng khoanh tay trước mặt cô Lan Sinh, im lặng. Nó tự hỏi không biết cô gọi nó có chuyện gì? Hay là cô hỏi về sự vắng mặt mấy hôm nay của thằng Chim. Không muốn việc thằng Chim bị bắt lan ra trong lớp, nó nói với má thằng Chim làm đơn xin cho thằng này nghỉ học vài hôm vì bị bệnh quai bị. Quai bị là bệnh hay lây nên học sinh thường được ở nhà cả tuần, và cũng không ai dám đến thăm vì sợ bị lây bệnh. “Cô đã biết mình nói láo” - Thằng Minh lo sợ thầm nghĩ.
Cô Lan Sinh chỉ vào cuốn tập quyên tiền coi phim Thẩm Thúy Hằng cho thằng Minh:
- Em có thể nói cho cô nghe về cuốn tập này không?
Thằng Minh nhìn cuốn tập, lấm lét:
- Dạ... dạ...
- Tại sao em lại lấy tiền của các bạn, lại còn lừa gạt là sẽ cho các bạn sẽ xem phim La Thoại Tân, Thẩm Thúy Hằng?
Thằng Minh ngẩng đầu lên:
- Dạ, thưa cô, em không lừa gạt các bạn...
- Em quyên tiền để làm gì?
- Dạ, thưa em quyên tiền cho thằng Chim...
Biết không thể giấu cô giáo được nữa, thằng Minh kể hết cho cô nghe về chuyện thằng Chim đang bị bắt và bọn tụi nó đang có kế hoạch quyên tiền để bảo lãnh cho thằng này ra sao. Khi nghe xong câu chuyện, cô Lan Sinh ngồi thừ người, im lặng. Những điều thằng Minh kể hết sức bất ngờ, vượt xa tầm suy nghĩ của cô về tụi nó. Trong lòng cô Lan Sinh rất vui vì hành động biết quan tâm, lo lắng cho bạn của nhóm thằng Minh. Cuộc sống của bọn nó không vị kỷ mà lại biết hướng đến tha nhân, đó không phải là mục đích của giáo dục hay sao? Là cô giáo của bọn chúng, cô cũng tự hào ít nhiều vì bọn trẻ đã biết quan tâm đến người khác - dù cho đây là phương châm giáo dục nhưng cũng là kết quả từ sự dạy dỗ trực tiếp của cô. Tuy vậy, cô cũng băn khoăn:
- Em nói là sẽ cho các bạn xem La Thoại Tân đóng với Thẩm Thúy Hằng?
- Dạ, có thêm Kim Cương và Vân Hùng nữa cô.
Cô Sinh tròn mắt, ngạc nhiên:
- Thật không? Bằng cách nào?
Thằng Minh cười, gương mặt đầy lém lỉnh:
- Dạ, thưa cô, thiên cơ bất khả lộ!
-----------------------------
1 Giáo sư trường Quốc gia Sư phạm (Sài Gòn) đoạn này trích từ tác phẩm “Sư phạm Lý thuyết” của ông.

Thằng Minh không ngờ tụi nhóc trong lớp tụ tập tại nhà thằng Long mập đông hơn ước tính. Tụi nó đứng chật sân nhà vì thấy đứa nào mang phù hiệu trường Bình Tây là thằng Long mập mở cửa cho vô chứ không điểm danh theo sổ quyên góp. Trong số này có nhiều đứa chưa đóng tiền vì chỉ định vô nhà thằng Long mập xem chơi cho biết là bự cỡ nào. Thằng Long mập thấy đông người quá nên sợ, bèn bàn với thằng Minh:
- Đông quá mầy ơi, phòng khách nhà tao chứa không đủ.
- Tụi nó đi lậu nhiều quá, tao không kiểm tra được.
Thằng Minh nhìn số lượng “khán giả” trong sân rồi ước tính.
- Cỡ này chắc một lớp học của tụi mình là đủ. Tụi mình diễn trong lớp đi.
- Nhưng cửa trường đóng, sao mở cửa được?
- Mai đến phiên toán tao trực nhựt, mở cửa cho học sinh vào lớp. Thấy tao vô trường giờ này bác tùy phái không nghi ngờ gì đâu. Tao leo rào vô trước, rồi mở cửa để tụi bay đưa mấy đứa này vô lớp.
Thằng Long mập nhăn nhó:
- Lè lẹ nó mầy ơi, tụi nó đang phá cây mận kìa. Chắc nhà tao tan hoang quá!
- Ừ, mười phút nữa kêu tụi nó vô lớp mình nghe. Nếu gặp bác tùy phái thì nói là mình tập văn nghệ!
Lúc ấy, má Hai thằng Long mập đi ra. Má Hai nó trợn tròn mắt ngạc nhiên khi thấy trước sân nhà lố nhố con nít. Không lộ chút bực tức hay nóng giận, bà chỉ kêu thằng Long mập lại và nói:
- Ba con kêu con vô nhà nói chuyện kìa.
Thằng Long mập lo sợ. Chưa bao giờ ba nó kêu vào nhà nói chuyện như sáng nay. Chắc là tại mấy thằng này quậy quá. Nó run run quay lại nhìn thằng Minh:
- Mầy cứ vô trường trước. Một lát nữa tao vô. Mầy nhờ thằng Ti phụ khiêng máy...
- Ừ, không sao. Tao đi trước. Tới giờ hát, không thấy mầy, tao nhờ thằng Ti phụ cũng được.

Thằng Cảnh hù đứng ngay cửa lớp, hướng dẫn từng đứa vào chỗ ngồi. Đứa nào vào trước cũng giành ngồi dãy đầu bàn. Thành thử ra công việc “an ninh - trật tự” của thằng Cảnh hù khá là vất vả. Nó phải nói luôn miệng là “Mầy ngồi chỗ này”, “Ê, con nhỏ kia mầy ngồi trong góc”, “Sắp tới giờ mở màn sao mầy chạy tới, chạy lui, phá hoại trật tự vậy mậy?” Nó nói y như giọng của mấy tay soát vé trong rạp hát. Sở dĩ thằng Minh phân công nó làm nhiệm vụ sắp xếp chỗ ngồi là vì nó không biết hát hò, nhưng lại là con cảnh sát, có thể biết cách điều khiển trật tự. Riêng thằng Cảnh hù cảm thấy mất oai vì thiếu cái tu-huýt. Tối hôm qua nó định mượn cái tu-huýt để lấy le với tụi thằng Minh nhưng ba nó không cho.
Thằng Minh lấy tấm bảng đứng, có mấy bánh xe dưới chân làm tấm phông để các “nghệ sĩ” Út đẹt, Ti, Hồng đứng phía sau. Đám khán giả ngồi dưới bàn học nhìn tụi nó đứng sau tấm bảng cũng thấy rất là... hấp dẫn như các nghệ sĩ cải lương chánh hiệu ở sau cánh gà khi làm tuồng. Không biết gánh bầu Minh này hát ra sao, có xứng đáng với tiền mà tụi nó đóng góp, được xem mặt Thẩm Thúy Hằng và La Thoại Tân không?
Thằng Cảnh hù lấy cây thước gõ cộp cộp ba tiếng để báo hiệu giờ mở màn bắt đầu - cái này y ta cũng bắt chước các gánh hát cải lương luôn. Lúc nào bắt đầu mở màn buổi diễn người điều khiển hậu đài đều gõ ba cái để dàn nhạc Tây ngồi phía dưới hố nhạc biết mà bắt đầu dạo trống đàn. Nhưng gánh hát này lại không có dàn nhạc Tây mà lại có dàn nhạc miệng.
Đứng phía sau tấm bảng đen, thằng Minh, Ti, Út đẹt, con Hồng và cả thằng Cảnh hù đang cùng nhau chu mỏ, đàn miệng bài Khỏe vì nước. Do nhịp điệu bài hát khá hùng mạnh nên tạo được sự hưng phấn lan truyền cho đám “khán giả” ngồi dưới bàn học. Chúng cũng vỗ tay theo khá ầm ĩ, thậm chí có đứa thuộc bài hát này liền hát theo “Khỏe vì nước kiến thiết quốc gia, đoàn thanh niên ta dốc tài ba..!” [1] - bài hát đôi khi được chế biến thành “Khỏe vì nước, bánh ướt tôm khô, người học sinh ăn hết một tô..!”
Sau bài đàn miệng thì bọn học sinh nghe tiếng thằng Són giới thiệu chương trình. Thằng Minh thấy vai trò này không đứa nào thích hợp hơn thằng này vì tính nói nhiều của nó. Cái gì nó cũng nói được và ngay cả không có chuyện gì nó cũng nói được một cách say sưa. Kẹt kẹt đưa thằng Són ra nói lấp liếm cũng được.
Thằng Ti - qua miệng thằng Són đã trở thành nhà ảo thuật đại tài Văn Ti - xuất hiện. Tiếng trầm trồ, vỗ tay vang lên khi các “khán giả” bị bất ngờ bởi hình ảnh của ảo thuật gia Văn Ti. Không còn là một thằng Ti, hằng ngày trong lớp, bận cái quần soọc xanh cũ xì, lòi cặp chân mốc meo vì ít tắm và phơi nắng. Nó xuất hiện trong một bộ đồ mà các nhà ảo thuật thường mặc để biểu diễn - được nó chế tạo từ giấy thủ công màu đen - với cái nón có chóp cao và cây gậy thần trong tay. Vừa bước ra “sân khấu”, nhà ảo thuật Văn Ti liền giơ cây gậy quơ quơ vài cái thì cây gậy liền biến thành một chiếc khăn màu đỏ. Sau đó, nhà ảo thuật Văn Ti ta còn biểu diễn nhiều trò khác như tay không hóa bông hồng, ngọn lửa hóa bông hồng, ly sữa uống hết lại đầy, trái banh bóng bàn bỏ vô miệng biến mất... Thực ra, đây chỉ là những trò nho nhỏ vì nó không có tiền để làm những đạo cụ lớn hơn. Nó cũng có thể diễn trò tay không hóa chim bồ câu nhưng không có tiền đi mướn chim. Tuy vậy, những trò khéo léo của thằng Ti cũng đủ làm đám “khán giả” dễ tính này khoái rơn.
Sau đó là đến tiết mục biểu diễn võ thuật của võ sinh Vovinam Út đẹt. Vì nhỏ con nên thằng Út đẹt xuất hiện trong bộ đồ võ Vovinam màu xanh lơ rộng cà thùng cà thình. Tiếng thằng Són giới thiệu theo bài viết của nữ “văn sĩ” Thị Hồng: “Võ Vovinam là viết tắt của chữ võ Việt Nam do cố võ sư sáng tổ Nguyễn Lộc sáng lập từ năm 1938, sau khi nghiên cứu nhiều môn võ. Võ Việt Nam nói tắt là Vovinam tức là võ của người Việt Nam. Sau đây xin giới thiệu Võ sinh Vovinam Văn Út biểu diễn bài bát thủ pháp”.
Võ sinh Vovinam Văn Út vừa bước ra cúi đầu chào và sau đó để tay lên ngực hát: “Việt Võ đạo đoàn môn sinh hiên ngang mang áo xanh trùng dương... khí hùng tiềm tàng giòng máu Tiên Long... ta là thanh niên tương lai Việt Nam...”
Khi hát xong bài Hành khúc Việt Võ đạo - một bài hát truyền thống của Vovinam, thằng Út đẹt bèn xuống tấn, dùng tay biểu diễn “bát thủ pháp” trông cũng rất oai phong lẫm liệt. Bất ngờ, từ sau tấm bảng, thằng Cảnh hù bước ra, mặt mày hậm hực giống như mấy anh chị cao bồi, du côn. Nó nhìn thằng Út đẹt hất hàm. Rồi thằng Cảnh hù tiến lên, lấy tay thoi vào mặt thằng Út đẹt.
Đang ồn ào, đột nhiên trong phòng học im lặng chỉ còn nghe những tiếng thở mạnh lo lắng của bọn học trò. Tụi nó không hiểu sao thằng Cảnh hù bỗng dưng trở chứng, đánh bạn mình trong giờ biểu diễn. Tụi nó ngạc nhiên cũng phải vì trong lớp bọn thằng Cảnh hù, thằng Út đẹt thường đi chơi với nhau dưới sự kết hợp của thằng Minh. Hay là vì thằng Cảnh hù không được thằng Minh cho lên hát cùng với tụi nó.
Trong không khí im lặng đó, tụi nó nghe tiếng thét của thằng Út đẹt và trên “sân khấu” thằng Cảnh hù, chỉ trong tích tắc, đã bị thằng Út đẹt khóa tay. Gương mặt thằng Cảnh hù nhăn nhó, tỏ ra đau đớn. Nhưng bất ngờ hơn, thằng Út đẹt bỏ tay thằng Cảnh hù ra và cả hai tươi cười, gập mình cúi đầu chào các “quý vị khán giả thân mến”.
Té ra nãy giờ thằng Út đẹt và Cảnh hù biểu diễn một màn võ tự vệ nhưng để bọn nhóc bị bất ngờ tụi nó phải đóng kịch - đây là ý kiến của thằng Minh - thầy tuồng của chương trình. Bất ngờ, một tràng pháo tay tán thưởng còn nhiều hơn lúc nhà ảo thuật Văn Ti biểu diễn. Sau những phút im lặng bây giờ là lúc bọn khán giả bàn luận:
- Tụi mình phải đi học võ Việt Nam mới được.
- Phải chi trường mình mở lớp học hé...
- Cần gì. Ở Trung tâm sinh hoạt quận có dạy không lấy tiền.
- Không lấy tiền hả?
- Ừ... thằng Út đẹt nói với tao. Mầy thấy thằng Út đẹt mới lên một cấp mà oánh “quỷ kiến sầu” luôn.
- Biểu diễn đó mầy ơi...
- Ừ... tao nghe nói tứ đẳng huyền đai không bằng dao phay chém lén.
- Mầy không biết, nhờ có võ Vovinam mà mình thắng được quân Minh, quân Nguyên đó...
- Mầy xạo có sách. Võ này mới có mà làm sao đánh quân Nguyên được?
- Không đánh quân Nguyên thì đánh Tây. Nhưng, mầy nghĩ coi, nếu quân của vua Quang Trung mà không có võ thì làm sao đánh thằng Tôn Sĩ Nghị chạy quên ị mậy...
- Làm sao mầy biết thằng Tôn Sĩ Nghị quên ị?
- Làm sao mầy biết thằng Tôn Sĩ Nghị không quên ị?
- Thằng Tôn Sĩ Nghị là quan thì chắc chắn có thằng quân cầm bô cho nó ị thì làm sao mà quên được. Có khi nó cột cái bô sau đít...
Thế đấy. Từ màn biểu diễn võ Vovinam của thằng Út đẹt đã khiến đám khán giả mơ về vua Quang Trung với võ công siêu hồn lạc phách, từng hỏa thiêu Hồng Liên Tự theo cách nói của tụi nó - đánh quân Tôn Sĩ Nghị chạy đến bĩnh cả ra quần. Có thằng ngồi thầm nghĩ là sẽ ghi tên đi học võ Vovinam - vừa không tốn tiền, lại vừa có “nghề”, sẽ không có thằng “cu bồi - du đãng” nào dám ăn hiếp mình.
Bỗng nhiên, dưới cuối lớp, có tiếng thằng Vân vang lên:
- La Thoại Tân, Thẩm Thúy Hằng đâu tụi bây?
Thằng Minh ngóng ra cửa, chẳng thấy tăm hơi gì của thằng Long mập. Không biết tại sao đến bây giờ mà thằng Long mập vẫn chưa đến. Chắc là ba nó không cho nó đi rồi. Chương trình hát có Thẩm Thúy Hằng và La Thoại Tân phải nhờ phần phụ giúp của thằng này nhưng tới giờ chẳng thấy mặt nó thì làm sao đây? Chắc phải nhờ thằng Ti thay cho thằng Long mập rồi. Như vậy cần phải có chút thời giờ để chỉ dẫn cho thằng Ti. Nghĩ vậy, thằng Minh bình tĩnh kêu thằng Són giới thiệu tiếp, chẳng quan tâm gì đến lời của thằng Vân:
- Sau đây là tiết mục sáu câu vọng cổ Nữ tướng cờ đào qua giọng ca ngọt ngào của nữ danh ca Thị Hồng.
Tiết mục này không nằm trong chương trình biểu diễn nhưng thằng Minh muốn cho thằng Vân biết là không phải chỉ có mình nó biết hát cải lương. Con Hồng liếc mắt với thằng Minh như thầm trách thằng này đem bí mật của nó ra bật mí công khai với mọi đứa trong lớp. Thằng Minh biết mình ẩu khi thấy con Hồng vùng vằng, không muốn ra hát nên nó liền năn nỉ:
- Trò Hồng làm ơn hát giùm đi... Chứ không tụi thằng Vân la um sùm kìa.
- Nhưng tui... tui...
- Thôi mà... trò Hồng, làm ơn... ừ, thôi, coi như là trò làm ơn cho thằng Chim đi... Kệ tụi nó...
Nghe giọng thằng Minh ngọt ngào năn nỉ, con Hồng khoái như mở cờ trong bụng. Ít khi thấy thằng này nói bằng cái giọng như vậy, ngay cả trong những lúc hai đứa làm chung tờ bích báo. Bằng linh cảm, con Hồng cũng biết là thằng Minh mắc cỡ khi nói chuyện với nó vì sợ tụi trong lớp cặp đôi hai đứa là “chồng vợ”.
Con Hồng bắt chước ca sĩ bé Hương Lan - con của nghệ sĩ cải lương Hữu Phước õng ẹo bước ra. Khỏi nói là tụi khán giả con nít dễ tính vỗ tay quá mạng. Thằng Vân từ dưới góc phòng gọi to:
- Ê, hát bài Lương Sơn Bá, Chúc Anh Đài giả trai đi.
- Tuồng đó là tuồng Hồ Quảng. Mình phải hát tuồng Việt Nam về bà Bùi thị Xuân dũng tướng, bị bốn ngựa phanh thây...
Nói xong, nó liền cất tiếng hát liền. Lần đầu tiên, tụi thằng Minh cũng như bọn trong lớp được nghe con Hồng hát. “Trời ơi, con nhỏ này hát ngọt như mía lùi tụi bây ơi”, “Cha, sao cái bộ của nó giống Út Bạch Lan quá”, “Hông, giống Bạch Tuyết hơn”, “Mầy biết gì, Bạch Tuyết chỉ hát tuồng xã hội”, “Tao thấy giống em bé Bạch Lê đóng với Út Hiền quá”. Mấy đứa nghe con Hồng hát rồi ngồi bình phẩm giọng ca của con này loạn xị xà ngầu để cuối cùng đưa ra một kết luận là “Con Hồng hát hay một cây xanh rờn”.
Trong tiếng vỗ tay ầm ĩ của những đứa ngồi xem, thằng Vân bắt hai tay để lên miệng làm loa:
- Thẩm Thúy Hằng...
Đám “khán giả” cũng muốn được biết thằng Minh thực hiện lời hứa của nó như thế nào nên cũng đồng tình với thằng Vân, kêu ầm:
- Thẩm Thúy Hằng...
- La Thoại... tưng... tưng...
- Thẩm thúi ình... [2]
Có thằng huýt sáo miệng, có thằng vỗ tay trong sự đắc thắng của thằng Vân vì nó biết chắc rằng sẽ chẳng có La Thoại Tân, Thẩm Thúy Hằng gì ráo. Lần này, thằng Vân nghĩ trong bụng, thằng Minh sẽ bị nó lật tẩy tội nói xạo.
Từ sau tấm bảng, thằng Minh cùng thằng Ti khệ nệ khiêng ra một cái máy đang được trùm bằng tấm vải đen trông vô cùng kỳ bí. Sau khi đặt máy trên bàn, nằm chính giữa phòng học, thằng Ti từ từ kéo tấm vải ra - cũng hồi hộp như khi nó trổ tài biểu diễn ảo thuật. Tiếng xì xào nổi lên:
- Ủa, ảo thuật tiếp hả?
- Coi hoài, chán lắm.
- Máy quay phim tụi bây ơi...
- Không phải, đây là máy chiếu phim, thằng ngu..
- Sao mầy nói tao ngu mậy.
- Ừ, mầy không ngu nhưng máy chiếu phim lại nói là máy quay phim.
- Máy chiếu với máy quay là một mà.
- Máy quay phim là máy quay để có hình vô phim. Còn muốn coi hình từ phim thì phải chiếu bằng máy chiếu phim. Bộ mầy không coi chớp bóng thùng sao?
Đúng là cái máy chiếu phim 8 ly của ba thằng Long mập. Thằng Minh đã nhờ thằng này mượn để chiếu phim trong chương trình “đại nhạc hội tả-pí-lù” này. Trong lúc thằng Ti đang lui cui cắm điện và con Hồng cùng thằng Út đẹt căng tấm vải trắng vào tấm bảng thì thằng Minh mang hộp phim ra, lấy những đoạn phim gắn vào trục. Những thằng ngồi trong lớp há hốc mồm khi thấy thằng Minh lắp phim vào máy chiếu có nghề như một ông chiếu bóng thùng. Ngay cả thằng Ti, Út đẹt, con Hồng cũng không ngờ thằng này chì một cây xanh rờn như vậy. Nhưng lúc ấy, thằng Minh bỗng khựng lại và kêu lên:
- Chết mẹ... rồi!
Thằng Ti, bây giờ trong vai trò phụ tá thằng Minh, giật mình hỏi:
- Cái gì vậy?
- Phim này gắn vô máy chiếu này không vừa.
- Sao vậy?
- Máy chiếu này chỉ chiếu phim 8 ly, còn phim này tới 16 ly lận.
- 16 ly là sao?
Thằng Minh gắt:
- Cái phim của tao bự nên không gắn vô trục máy được.
Thấy thằng Minh loay hoay với cái máy chiếu và thì thầm gì đó với thằng Ti, biết là tụi nó đang gặp trục trặc kỹ thuật nên thằng Vân kêu lên:
- Thẩm Thúy Hằng, La Thoại Tân đâu?
Gặp chuyện vui, thế là bọn khán giả nhí cùng reo hò và theo thói quen khi đi xem phim ở rạp là đập tay lên bàn, lên ghế đùng đùng.
- La Thoại tưng, Thẩm thúi ình. La Thoại tưng, Thẩm thúi ình... tưng... ình..
Trong khi thằng Minh đang đứng loay hoay tìm cách gỡ bí thì thằng Ti chỉ nói một câu nhẹ nhàng:
- Mình gỡ luôn cái trục ra, không cần máy quay, tao với mầy chỉ cần đưa phim qua lỗ chiếu, để ánh đèn rọi qua thì cũng thấy hình trên màn vậy...
Thằng Minh kêu lên:
- Ừ, hé... làm thử cái coi.
Thế là hai thằng cùng nhau chiếu phim. Thằng Minh bật công tắc cho ánh sáng đèn chiếu rọi thẳng qua ống kính và thay vì gắn vào trục quay, nó cầm bành phim cho thằng Ti kéo phim đưa qua ánh đèn của máy chiếu. Trên tấm vải trắng xuất hiện hình của La Thoại Tân, đầu quấn khăn, mặc một bộ đồ bà ba đang ngồi trên bó củi.
Thằng Minh bắt đầu vai trò nói phim như khi coi chiếu bóng thùng:
- Đây là phim Lý Chơn Tâm anh hùng cưỡi củi do tài tử La Thoại Tân và Bảy Xê đóng vai chánh. Mỗi khi Lý Chơn Tâm ngồi lên bó củi thần thì bó củi sẽ bay...
Tiếng khán giả ngồi dưới hỏi vọng lên:
- Ê, sao tao không thấy nó bay?
Rồi là những tiếng bình phẩm:
- Chắc hổng có xăng!
- Phải niệm thần chú thì nó mới bay được chứ.
Thằng Minh biết chắc rằng Lý Chơn Tâm cưỡi củi nhưng sẽ không bay là vì tốc độ kéo phim của nó và thằng Ti quá chậm. Chú Hai Ngon đã dạy cho nó biết rằng muốn cho hình ảnh trong phim cử động thì một giây phải có 24 hình chạy qua ánh sáng của đèn chiếu rọi đến màn. Đàng này tốc độ kéo phim của nó và thằng Ti chậm như rùa thì Lý Chơn Tâm làm sao mà bay được. Nhưng còn một điều quan trọng hơn - nó biết và không bao giờ dám nói ra - Lý Chơn Tâm sẽ không bao giờ bay hay cử động tay chân vì phim của nó là phim đứt từng khúc nhỏ được nó ráp lại. Muốn Lý Chơn Tâm bay hay cử động cần phải có một đoạn phim dài nối tiếp cử động của nhân vật trong phim. Trong khi phim của nó, cùng lắm chỉ được mười mấy, hai chục hình cho một đoạn rồi tới phim khác. Nếu có cử động được chân tay thì nhân vật trong phim chỉ cử động cà giựt, cà giựt như người máy.
Vừa nghĩ, nó vừa im lặng kéo phim. Nhóm khán giả ngồi dưới bàn học trố mắt nhìn hình Lý Chơn Tâm đang ngồi lên đống củi, sau đó lại nhảy qua hình Lý Chơn Tâm gặp công chúa thủy tề Thẩm Thúy Hằng. Rồi không biết ất giáp gì lại có ông tiên Bảy Xê xuất hiện bên cạnh tể tướng Hoàng Giang... Rốt cuộc lại, bọn thằng Minh đã cho khán giả xem hình của phim chứ không phải là phim!
Vậy mà chỉ chiếu chừng tám hình của La Thoại Tân và Thẩm Thúy Hằng thì đám khán giả lại ngồi thật trật tự để xem. Tụi nó chưa bao giờ được xem nhiều tài tử đóng tuồng như vậy. Cuộn phim của thằng Minh đã hấp dẫn bọn trẻ bởi sự... lung tung, không thứ tự nhưng lại ngộ nghĩnh khiến cho tụi nó không thể đoán được hình ảnh sắp tới là phim gì. Thấy đám khán giả ngơ ra vì không hiểu, thằng Minh liền chớp cơ hội “đền bù tội lỗi” bằng cách giới thiệu nội dung từng hình ảnh xuất hiện. Nhờ vào tài “nói phim” của nó, đám khán giả nhỏ được biết thêm nhiều phim Việt Nam mà tụi nó chưa từng xem bởi vì đâu phải thằng nào cũng cơ hội coi phim nhiều như thằng này.
Thằng Minh đang “nói phim” say sưa thì đột nhiên cánh của phòng học mở ra, ánh sáng bên ngoài đột ngột lùa vào làm những đứa ở trong phòng học đều lóa cả mắt. Thằng Minh nheo mắt, định thần nhìn ra ngoài. Nó tá hỏa tam tinh khi thấy trước mặt nó là cô giáo Lan Sinh, thằng Long mập và... Nó ngừng chiếu phim kêu lên:
- Ê, Chim, coi hát bóng không mậy?
----------------------------------
[1] Tác giả là nhạc sĩ Hùng Lân (1922-1986).
[2] Đây chỉ là kiểu nói chơi, nói vui của trẻ con thời đó, tác giả hoàn toàn không có ý nói xấu, xúc phạm đến các nghệ sĩ được nêu tên. Rất mong được lượng thứ.

Một sự trùng hợp lạ lùng đã mang đến niềm vui bất ngờ cho mấy thằng nhỏ xóm Ba-ra-dô. Trong ngày thằng Chim được thả ra tụi nó được thằng Long mập mời đến nhà để ăn sinh nhựt. Tụi nó chẳng biết sinh nhựt là cái gì nhưng nghe nói là ba thằng Long mập đã cho nó một món quà rất quý. Nhờ món quà này mà thằng Chim được thả ra, không bị cảnh sát đưa vào trại tế bần. Và thêm nữa, khi nghe đến ăn là tụi nó khoái chí. Đứa nào, đứa nấy hí hửng nghĩ rằng sẽ được thằng này cho ăn kẹo “chó-có-lát” hay “sing-gôm” nhưng đều tiu nghỉu khi nghe thằng này nói:
- Tối nay, tao cho tụi bây coi một cái máy kỳ lạ chưa có ở Việt Nam. Nghe nói còn hay hơn hát bóng nữa.
- Tưởng mầy kêu tới để ăn, ai dè để mầy khoe của hả thằng mập? - Thằng Minh chọc bạn.
- Tụi bây cứ tới đi, rủ thằng Chim nữa. Mình vừa coi máy, mình vừa ăn kẹo “su-cu-la sữa bòn bon với hột gà”... Thằng nào không đến thì mất phần, ráng chịu.
Nó nói nhỏ với thằng Minh:
- Mầy đừng nói cho thằng Chim biết nghe, má Hai tao có làm bánh ga-tô để cho riêng thằng Chim, mừng nó ra khỏi khám.
- Ê, đừng nói chuyện khám, xui mậy.
Thằng Són cũng khều thằng Minh nói nhỏ:
- Mầy đừng nói cho thằng nào nghe nhe, tối nay, tao mua bánh cóng ở Chợ Lớn mới cho thằng Chim ăn, tội nghiệp.
Con Hồng cũng nói nhỏ, thằng Ti cũng nói nhỏ... đứa nào cũng nói nhỏ, ra vẻ bí mật chỉ nói cho thằng Minh biết nhưng rốt cuộc thằng nào cũng biết hết tất cả những bí mật của đứa khác. Tất nhiên chỉ một đứa không biết vì nó không có mặt ở phông-tên nước: thằng Chim. Thời gian gần đây, thằng Minh chọn phông-tên nước là nơi tụ họp để vừa gánh nước đem về nhà xài, vừa nói chuyện vui, vừa ôn bài học thiệt là tiện thể đôi ba đường.
Tối đó, khoảng sáu giờ thì tụi nhỏ xóm Ba-ra-dô có mặt đầy đủ cộng thêm vài đứa bạn trong lớp nhứt hai. Má Hai thằng Long mập đã dọn sẵn cho tụi nó một cái bàn dưới gốc cây mận. Trên bàn đã bày sẵn bánh ga-tô, bánh cóng, kẹo me (đứa nào nhìn thấy kẹo me cũng đều biết là của con Hồng), bánh mì cá mòi, nước ngọt con nai, con cọp... ê hề.
Thằng Chim ngồi cạnh thằng Minh và thằng Long mập. Tối nay thằng Chim là thượng khách. Đứa nào cũng mời thằng Chim ăn nên cái dĩa của thằng này đầy tú hụ. Nó cũng không khách sáo, ăn uống một cách hồn nhiên. Đứa nào, đứa nấy đều vô tư ăn đến no bụng. Bỗng dưng con Hồng hỏi thằng Chim:
- Trò thấy món nào ngon nhất?
Thằng Són không bỏ tật tài lanh:
- Món nào cũng ngon hết phải không mậy? Nhất là món bánh cóng. Bà bán bánh cóng này là người Bạc Liêu chánh hiệu nghen. Chỉ có người Bạc Liêu đổ bánh cóng là ngon. Ba tao nói...
Thằng Ti chọc quê thằng Són:
- Ba mầy nói “Són, bả nợ mình tiền thịt heo thiu, mầy đi đòi chưa?”
Cả bọn tụi nó ôm bụng cười sặc sụa. Lúc ấy, thằng Chim mới từ từ lên tiếng:
- Ở trong khám, tao nhớ món cá lòng tong kho tộ là ngon nhứt hạng, nhớ nhì là bánh bèo do thằng Minh đổ. Bữa nay tao thèm ăn bánh bèo mà không có. Món đó ngon như bài khỏi binh... [1]
Tụi nó lại có thêm một trận cười nữa vì thằng này lại nói chuyện theo cách của mấy tay cờ bạc.
- Má tao kho cá lòng tong mới ngon...
- Không, má tao kho là ngon nhứt.
- Má mầy kho mặn chát.
- Chỉ có... ba tao kho là không ai bằng.
Con Hồng lên tiếng. Tụi nó, trong cơn hào hứng tranh cãi má thằng nào kho cá lòng tong ngon nhất liền im lặng. Tụi nó biết con Hồng khen ba nó nấu ăn ngon vì nó mồ côi mẹ từ bé.
Thằng Minh phá tan sự im lặng của tụi nó:
- Má, ba đứa nào nấu cũng ngon hết. Ba, má mình nấu không ngon thì làm sao mình lớn. Không có ai nấu ăn ngon bằng má... ba mình.
Còn thằng Long mập chợt lên tiếng:
- Còn tao khoái nhất món sơn hào hải vị của thằng Minh đãi. Sơn là núi, trên núi thì có rau. Sơn hào là rau. Hải là biển, biển có muối, có cá làm nước mắm. Hải vị là nước mắm. Sơn hào hải vị là rau chấm nước mắm kho quẹt.
Lại cười. Riêng thằng Minh thì cay cay nơi khóe mắt. Hôm nay nó đã làm cho mấy thằng bạn trong xóm Ba-ra-dô gần gũi hơn với thằng Long mập. Giữa tụi nó bây giờ không còn một sự ngăn cách nào nữa.
Thình lình, má Hai thằng Long mập chạy ra, kêu to:
- Mấy con ơi, vô coi tàng hình. Bắt đầu có hình rồi.
Không hiểu tàng hình mà sao lại có hình, tụi nó nháo nhào bỏ bàn tiệc chạy vô nhà.
Trong phòng khách, thằng Minh thấy đủ mặt gia đình thằng Long mập ngồi trên bộ ghế sa-lông, tụi nó rón rén ngồi vào các cái ghế nhựa đặt phía sau. Trước mặt tụi nó, chính giữa phòng khách là một “nhân vật” đặc biệt đang được mọi người chú tâm nhìn vào.
Đó là một cái thùng to, bằng gỗ hình chữ nhật, hai cánh cửa lùa để lộ ra một mặt kiếng màu trắng đục. Khi ba thằng Long mập nhấn cái nút bên hông thùng thì trên mặt kiếng sáng lên như bóng đèn điện và vô số con vi trùng đen trắng nhảy loạn xạ, nghe cả tiếng rè rè của nó. Ba thằng Long mập nói với giọng hiểu biết:
- Đúng 7 giờ tối, chương trình truyền hình mới bắt đầu.
- Truyền hình hay tàng hình? - Thằng Són hỏi.
- Truyền hình. Cái máy này là máy vô tuyến truyền hình. Người Mỹ gọi là cái “ti-quy”. - Thằng Long mập hãnh diện vì sự hiểu biết thông thái của mình.
- Ủa, nó có xài bình ắc quy như chiếu bóng thùng hả? - Thằng Ti hỏi.
Thằng Minh lên tiếng:
- Vô tuyến truyền hình là một cái máy cho tụi mình ngồi coi những chương trình đã được thu tại đài truyền hình. Mỗi tối, lúc bảy giờ, từ ngày hôm nay, người ta ngồi tại nhà có thể xem cải lương, ca nhạc, nghe tin tức...
Tụi nó ngồi nín khe nghe thằng Minh trần thuyết về cái máy “tàng hình”. Người ngạc nhiên nhất là ba thằng Long mập. Ông không hiểu sao thằng nhỏ này lại rành rẽ sáu câu như vậy. Ông đâu có biết rằng chiều nay, nhờ đọc báo cọp ở nhà chú Năm Cũ, thằng Minh đã kịp nạp vào đầu nó một số thông tin hữu ích về cái máy vô tuyến truyền hình.
Chiếc đồng hồ Ô-dô trên tường vừa gõ đúng bảy tiếng thì những con lăng quăng, vi trùng trên mặt kiếng biến mất và xuất hiện một cô gái. Cô này nhìn thẳng vào mặt tụi nó nói: “Kính thưa quý vị khán giả, sau đây là chương trình của đài truyền hình Việt Nam tối nay. 19 giờ tin tức. 19 giờ 30 văn nghệ...” [2]
Sau những chương trình tin tức, cô gái hồi nãy lại xuất hiện: “Và sau đây là một chương trình văn nghệ đặc biệt được giới thiệu với quý vị khán giả. Đầu tiên là giọng ca của...”
Tụi nó không ngờ những danh ca làng tân, cổ nhạc trước kia tụi nó chỉ được nghe tên trên đài phát thanh như Phương Dung, Hoàng Oanh, Nhật Trường, Hùng Cường, Bạch Tuyết, Thanh Nga, hề Tùng Lâm, Phi Thoàn, Thanh Việt... đang hát trước mặt tụi nó. Thằng Cảnh hù, với cái máu cảnh sát trong người, thắc mắc “Hổng biết tại sao mà người ta có thể nhốt mấy nghệ sĩ này trong cái thùng rồi bắt họ hát được vậy ta?” Để khám phá, đang xem, nó đứng dậy. Và trước cặp mắt ngạc nhiên của mọi người nó đi vòng ra phía sau lưng cái thùng để tìm hiểu. Ba thằng Long mập la lên:
- Con đừng rờ tay vào phía sau máy, coi chừng điện giựt.
Nó gật gù và nói lớn vì đã phát hiện điều nó quan tâm:
- À... người ta gửi nghệ sĩ vô thùng bằng điện. Không có điện là khỏi coi.
- Bởi vậy mới gọi là vô tuyến truyền hình chứ, thằng Cù lần lửa. - Thằng Són không bỏ lỡ dịp để chọc thằng Cảnh hù.
Bỗng dưng, thằng Minh kêu lên:
- Ê, hình như ông ảo thuật bán cao đơn hoàn tán nè tụi bây...
Thằng Ti đứng bật dậy, chen lên ngồi sát màn hình. Đúng rồi, trên màn hình đen trắng khi thì chiếu xa, khi thì chiếu gần nó đều nhận ra đó là ông thầy ảo thuật của mình. Trời ơi, sao ổng hay vậy ta, chui vô được cái thùng để biểu diễn nữa.
Trên màn hình, ông thầy nó, trong bộ đồ vét chuyên nghiệp, sang trọng của nhà ảo thuật, tay cầm cây gậy chỉ huy. Một nữ tài tử bước vào cái thùng, nhà ảo thuật lấy cây cưa, cưa cái thùng này ba đoạn. Tụi nó bình phẩm:
- Cưa như vầy bà đó đứt ra làm ba khúc là cái chắc.
Thằng Chim nói chắc nịch:
- Không chết đâu. Nếu chết là ổng ở tù mục xương sao!
- Ảo thuật mà tụi bây. Ảo thuật là đánh lừa cặp mắt khán giả bằng xảo thuật, máy móc, dụng cụ và âm nhạc...
Đúng như nhận xét của một thằng có chuyên môn và một thằng ám ảnh chuyện ở tù thì bà diễn viên bị cưa làm ba khúc tươi cười bước ra khi nhà ảo thuật mở thùng. Tiếng người giới thiệu chương trình đã làm trống tim thằng Ti đập nghe thình thịch: “Sau đây là tiết mục Di chuyển thần tốc dưới sự trình diễn của nhà ảo thuật tài ba Việt Nam Khổng Có”.
Thằng Ti ngạc nhiên và giận cho mình. Trời ơi, thầy mình là nhà ảo thuật nổi tiếng Khổng Có mà mấy đại nhạc hội giới thiệu mà mình không biết. Trời ơi, sao ngu quá vậy? Từ trước giờ, mình có hỏi tên ổng đâu, cứ gọi là ông thầy không. Té ra, ổng mê ông Khổng Tử nên ổng lấy tên là Khổng Có. Khổng Có nghĩa là không có gì hết. Không nhà, không vợ, không tiền... Rồi ổng đặt tên hai thằng con là Khổng Cần, Khổng Còn.
Tụi nó thấy nhà ảo thuật Khổng Có vừa bước vào cái cửa đột nhiên biến mất và chỉ tích tắc, lại thấy ông ấy xuất hiện ở cánh cửa phía bên đối diện. Như ngồi trước sân khấu, tụi con nít vỗ tay quá cỡ thợ mộc. Và cuộc bình luận bắt đầu:
- Ổng có cái máy mầy ơi.
- Hổng lẽ cái máy bắn ổng như bắn hỏa tiễn sao?
- Hay là xảo thuật của “vô tiếng tàng hình”.
- Xảo thuật sao được, quay thiệt đàng hoàng mà.
- Tao nghi là ông ấy làm hình nộm.
- Hình nộm sao đi được.
Trong đám tụi nó, chỉ một mình thằng Ti biết tại sao nhà ảo thuật Khổng Có biến hóa nhanh như tia chớp nhưng nó không thể nói được. Đó là bí mật nghề nghiệp mà ông thầy đã dạy nó: “Không được tiết lộ ‘cội lương’ trò diễn của các đồng nghiệp, dù đó là kẻ mình ghét”. Đó là đạo đức do Khổng Tử dạy - dù cho tới bây giờ nó cũng chưa biết Khổng Tử là ông nào. Nó đã biết người thứ hai xuất hiện trong tiết mục này là ai. Nó chỉ nói trong lòng: “Thầy đã tìm được anh Cần rồi. Ảnh hết đi theo theo đào gánh hát rồi sao ta?”.
Khi kết thúc chương trình, cả ba nghệ sĩ của đoàn ảo thuật Khổng Có xuất hiện từng người một. Hai người đàn ông thì thằng Ti biết quá rõ. Còn người đàn bà bị cưa làm ba khúc mới làm nó ngạc nhiên khi nghe lời giới thiệu: “Nữ nghệ sĩ trong tiết mục cưa người Hoàng Lương - chính là vợ của nhà ảo thuật Khổng Có và hai phụ diễn là Khổng Còn, Khổng Cần”.
Vừa xem tụi nó vừa bàn tán:
- Như vậy là không cần xem phim nữa vì đã có tàng hình...
- Truyền hình không thể thay thế phim được đâu vì coi phim truyền hình đâu đã bằng coi phim ở rạp...
- Coi phim ở rạp đông người...
- Có đập ghế...
- Có la hét... ngồi đái tại chỗ được.
- Phim trên truyền hình không có màu.
- Rồi sẽ có màu.
- Màn ảnh nhỏ xíu.
- Mấy chục năm nữa thì có màn ảnh bự.
Tụi nó vừa xem truyền hình vừa so sánh với coi phim ở rạp và tiên đoán cái ngày sẽ không còn rạp chiếu phim nữa. Riêng thằng Minh không nói nhưng nó tin rằng rạp chiếu phim sẽ còn vì nếu không có rạp chiếu phim thì làm sao nó làm đạo diễn chế tạo phim cho chú Hai Ngon làm chủ rạp chớ!
Hết chương trình văn nghệ, tụi nó lục tục đứng dậy ra về. Ba thằng Long mập chuẩn bị tắt máy thì cô xướng ngôn viên xuất hiện, đọc tin: “Kính thưa quý vị khán giả. Bản tin giờ chót của chúng tôi xin được giới thiệu một người thợ máy chiếu bóng đã anh dũng cứu được nhiều em nhỏ trong một trận hỏa hoạn xảy ra tại rạp chiếu phim Hồng Tiến, tại Gành Hào tỉnh Bạc Liêu. Ông bị phỏng nhẹ, đang nằm trước mặt chúng tôi...”
Thằng Minh kêu lên:
- Khoan tắt chú, cho con coi một chút..
Xướng ngôn viên tiếp tục nói:
- Và đây là người thợ máy dũng cảm, sẽ phát biểu với chúng tôi trên giường bệnh và chung quanh ông là các em nhỏ đã được ông cứu thoát...
Người thợ máy chiếu dũng cảm xuất hiện trên màn ảnh truyền hình. Dù gương mặt băng bó vì vết phỏng, nhưng thằng Minh vẫn nhận ra bởi một giọng nói mà nó không bao giờ quên được.
- Bây giờ sức khỏe ngon lành rồi, phải cứu các em chớ, dầu hèn cũng thể mà!
Đây là lần thứ ba thằng Minh gặp chú chiếu bóng thùng. Nhưng chú lại ở trong một cái thùng!
--------------------------
[1] Cây bài không cần đánh vẫn thắng (chơi bài mười ba lá).
[2] Truyền Hình Sài Gòn phát hình đầu tiên vào ngày 7/2/1966. Theo báo Điện Ảnh (Sài Gòn số 91, phát hành năm 1959) tường thuật thì buổi truyền hình thực nghiệm lần đầu tiên vào ngày 26.10.1959 tại gian hàng truyền tin quân đội trong một khu triển lãm. Chương trình là những tiết mục văn nghệ bắt đầu từ 19 giờ 15 đến 20 giờ 15 kéo dài cho đến hết ngày 8.11 năm 1959.

... Và câu chuyện Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy xin mạn phép độc giả được chấm dứt tại đây. Tôi cũng không rõ số phận tụi nó sẽ ra sao nhưng tôi tin chắc rằng chúng sẽ trở thành những người như chúng ước mơ. Tôi không biết thằng Minh, thằng Ti có gặp lại chú Hai chiếu bóng thùng, nhà ảo thuật và cả bọn có gặp lại cô giáo Lan Sinh về sau này hay không vì những người này chỉ ghé qua đời bọn nó bất chợt để rồi ra đi. Đâu có ai sẽ đi theo suốt tuổi thơ của mình. Cuộc đời thoáng gặp, thoáng đi. Gặp nhau, chia ly đó là lẽ thường của đời sống nhưng chắc chắn dấu ấn của những người này sẽ còn ghi đậm trong tâm hồn và ký ức của bọn trẻ xóm Ba-ra-dô. Và ngược lại. Chú chiếu bóng thùng Hai Ngon, nhà ảo thuật Khổng Có lại tìm được tuổi thơ của mình qua tụi thằng Minh, Ti, Chim... Một tuổi thơ không còn hiện hữu mà chỉ là một ước mơ, ngoái vọng. Trong đời, một lần ai cũng muốn có dịp trở lại để nhớ.
Căn nhà nhỏ, con xóm, những cái cây, con diều, bờ ruộng, bài hát vọng cổ giữa trưa hè, những thằng bạn, những trò chơi... Tất cả đã đi về miền quá vãng. Ôi, tuổi thơ của chúng ta... Một tuổi thơ đáng yêu, trân quý đầy ngọt ngào như mật như thơ. Một tuổi thơ đã đi xa. Một tuổi thơ đã rời bỏ ta mà đi khi ta hờ hững! Hạnh phúc thay khi có, còn và cần một tuổi thơ để mà hoài niệm.
Tôi cũng vậy. Tôi cũng muốn trở lại dòng sông tuổi thơ để gặp lại thằng Minh, thằng Ti, thằng Chim, Út đẹt, Cảnh hù... vì tôi là bạn của tụi nó trong con xóm nhỏ Sài Gòn ngày tháng ấy.
Tôi chính là con Hồng - lớp nhứt hai trường tiểu học Bình Tây năm 1966.

Sài Gòn 2012 - 2014

1. Nhà văn Lê văn Nghĩa luôn khiến tôi ngạc nhiên.
Chừng ba mươi năm trước, lần đầu tiên gặp anh, tôi không tin người mang khuôn mặt rầu rầu tâm sự như kép hài nép sau cánh gà đêm mưa ế khách khi viết văn có thể đem lại tiếng cười. Ấy vậy, từ đó đến nay anh đã tung ra một loạt tập truyện trào phúng. Tưởng thế là đủ. Không, mới đây thôi anh đã tạo ra sự ngạc nhiên khác không riêng gì tôi mà nhiều người thừa nhận anh rất “có nghề” khi viết đề tài tuổi nhỏ học trò Sài Gòn trước 1975: Mùa hè năm Petrus.
Có lẽ do hào hứng với lời khen của dư luận, nay anh tiếp tục chủ đề trên với truyện dài Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít xóm nhỏ Sài Gòn năm ấy, phía dưới còn chua thêm dòng chữ nhỏ: “Truyện dài dành cho thiếu nhi, nhưng người lớn đọc cũng hổng sao, mà người già đọc càng khoái”.
Còn ngạc nhiên gì nữa không?
2. Trong đời thường, nhà văn Lê văn Nghĩa cũng thuộc loại “khác người”. Có những trò chơi với người khác có thể chỉ là chơi nhưng với nhà văn lại không, nghĩ cho cùng những gì nhà văn đã trải nghiệm cũng là chất liệu cần thiết khi viết văn. “Sống rồi hãy viết”. Đã nhà văn chuyên nghiệp càng thấy điều này chính xác biết dường nào.
Khi đọc bản thảo tập truyện dài này của anh, tôi càng xác tín rằng, những tình tiết hấp dẫn, tinh nghịch đôi lúc bật ra tiếng cười khoái trá ở trong đó đều bắt đầu từ hiện thực của cuộc sống mà anh đã trải qua. Ở Lê văn Nghĩa, như tựa một tập truyện trào phúng mà anh tự nhận Thằng láu cá; hoặc Nguyễn Nhật Ánh tự nhận Thằng quỷ nhỏ v.v... thì những tựa truyện ấy, xét kỹ ta thấy ít nhiều đã phản ánh tâm thế (chứ không phải tính cách) của nhà văn.
Không láu cá sao được, khi trong “Truyện dài dành cho thiếu nhi, người lớn đọc cũng hổng sao” có khá nhiều tình huống cực kỳ... láu cá ở bọn trẻ. Có thể đó là lúc xem phim chiếu thùng, vào rạp chiếu bóng không tốn một xu nào; rồi những chiêu lật tẩy ảo thuật v.v... Phải là người trong cuộc mới có thể viết khéo đến thế: “Thi thoảng khi xem gần hết tuồng chớp bóng, bọn nó thường len lén lấy một cái cây, hoặc bạo gan như thằng Chim, là dùng tay cạy một đầu dây điện ra khỏi cọc bình. Thế là máy quay phim đang chạy sè sè bỗng dưng ngừng lại vì mất điện. Chú Hai Ngon vò đầu bứt tai không biết sự cố xảy ra từ đâu. Chỉ chờ có vậy, tụi nó con nít đập tay vào thùng thình thình, rồi đồng thanh kêu lên:
- Chiếu bóng gì ba-xì-cùn quá... trả tiền lại đi...”
Những tình tiết ngộ nghĩnh trẻ con, láu cá “nhất quỷ nhì ma thứ ba học trò” hầu như dàn trải cả tập sách. Nhờ thế, khi đọc có những tình huống khiến ta bật cười một cách tự nhiên.
Khi viết truyện dài, tiểu thuyết khi viết cho thiếu nhi, một nhà văn có trách nhiệm bao giờ cũng nhớ đến vai trò của một nhà sư phạm. Lê văn Nghĩa cũng vậy. Có điều yếu tố giáo dục ấy, anh “chêm” vào kín đáo và tỏ ra hợp lý: Dì Hai lắc đầu, nhìn nó cười. “Thằng này thiệt là... Sao con Ba này có phước, dạy dỗ làm sao mà có đứa con thiệt lễ phép. Mở miệng là dạ thưa chớ không như mấy thằng nhỏ xóm Bó Chổi, mở miệng ra là chủi thề. Đúng là có ăn, có học nó khác... Thằng này, lớn lên chắc không phải là người phàm...”. Một chi tiết nhỏ đã gửi gắm nhiều điều đấy chứ? Đôi khi, chỉ gọn lỏn một câu nói: “Lúc đó thằng con nhà ảo thuật nhìn thằng Chim cười, nói vài tiếng:
- Trốn học. Xấu!”
Thêm một điều khiến phụ huynh yên tâm khi chọn tập truyện dài này (rồi mình đọc ké) còn một phần do nhân vật người lớn... không láu cá! Họ có những lời khuyên chí tình mà trẻ nhỏ nào cũng cần được nghe, chẳng hạn muốn theo nghề, dù là nghề ảo thuật thì cần nhất vẫn là học chữ nghĩa:
“- Tại sao lại cần chữ nghĩa?
- Vì có chữ nghĩa nhiều, người ta mới đọc được sách rồi nghĩ ra được nhiều trò mới lạ. Nhà ảo thuật là người phải nghĩ ra trò mới, rồi đóng đồ nghề, phải dùng kỹ thuật, máy móc... Phải học, phải trở thành kỹ sư bách khoa Phú Thọ thì mới là cao thủ. Mầy xem, mấy thằng cha ảo thuật gia ở Sài Gòn này, có thằng cha nào học tú tài, đại học đâu... Cũng như tao vậy, nhờ khéo tay, nhờ láu cá rồi ăn cắp nghề lẫn nhau. Dân Việt Nam giỏi lắm nghen, không sáng chế được trò nào nhưng ăn cắp nghề thì giỏi tổ sư. Rồi rốt cuộc ảo thuật chỉ để đi bán cao đơn hoàn tán dạo... Bao nhiêu trò, làm đi làm lại hoài. Ngay tao cũng phát chán. Mầy muốn giỏi, thằng nhỏ, phải đi học. À, mầy học lớp mấy rồi?”
Truyện viết cho người lớn hay thiếu nhi? Cả hai đấy chứ?
3. Nếu nhà văn Lê văn Nghĩa chỉ dừng lại với các trò chơi, tình huống... chi tiết liên quan đến lũ nhóc, cũng đã hấp dẫn và có thể gợi nhớ lại kỷ niệm hoa niên của bao nhiêu người. Thế nhưng thêm một điều khiến tôi tin chắc nhiều người cũng hào hứng bởi anh đã khéo léo “gài” vào đó những cảnh vật, nếp sống, sinh hoạt của người Sài Gòn thập niên 60. Do sống tại Sài Gòn từ thuở còn cởi truồng tắm mưa nên anh có lợi thế hơn nhiều nhà văn khác.
Chất liệu từ trong ký ức ngồn ngộn đổ ào xuống trang viết từ chuyện ăn mì, xem chiếu bóng thùng, ảo thuật, đánh bài đến xem cọp xinêma v.v... đều được anh đưa vào rất “ngọt” nên không cắt đứt hoặc làm nghẽn mạch văn đang diễn ra. Thú thật, đọc những trường đoạn ắt người lớn có lúc ngậm ngùi, hả hê rồi “bâng khuâng nhớ cảnh nhớ người”...
Chính điều này mới tạo ra sự “khác người” của Lê văn Nghĩa.
4. Tôi không gọi tập truyện này do người lớn viết cho trẻ thơ mà chính là “hồi úc trẻ thơ trong mắt trẻ thơ”. Nói như nhà văn Nguyễn Nhật Ánh, khi anh viết cho thiếu nhi thì trong anh có đứa trẻ mười bốn, mười lăm chạy lon ton ngay sau trang viết. Thì Lê văn Nghĩa cũng không khác. Đọc kỹ, sẽ thấy “thằng láu cá” học trò đang tinh nghịch đâu đó rất đáng yêu.
Sự “hóa thân” này chỉ có khi nhà văn thật sự yêu dấu tuổi nhỏ của mình: “Trong đời, một lần ai cũng muốn có dịp trở lại để nhớ. Căn nhà nhỏ, con xóm, những cái cây, con diều, bờ ruộng, bài hát vọng cổ giữa trưa hè, những thằng bạn, những trò chơi... Tất cả đã đi về miền quá vãng. Ôi, tuổi thơ của chúng ta... Một tuổi thơ đáng yêu, trân quý đầy ngọt ngào như mật như thơ. Một tuổi thơ đã đi xa. Một tuổi thơ đã rời bỏ ta mà đi khi ta hờ hững! Hạnh phúc cho ai có và còn tuổi thơ để hoài niệm.
Tôi cũng vậy. Tôi cũng muốn trở lại dòng sông tuổi thơ để gặp lại thằng Minh, thằng Ti, thằng Chim, Út đẹt, Cảnh Hù... vì tôi là bạn của tụi nó trong con xóm nhỏ Sài Gòn ngày tháng ấy.
Tôi chính là con Hồng - lớp nhứt hai trường tiểu học Bình Tây năm 1966”.
Nhà văn Lê văn Nghĩa đã kết thúc bằng những dòng chữ trữ tình ấy. Nghe thương quá. Và cũng gợi nhớ bao điều về tuổi nhỏ của chính mình!

L.M.Q
 

Chú chiếu bóng, nhà ảo thuật, tay đánh bài và tụi con nít xóm nhỏ Sàigòn năm ấy
Tác giả: Lê Văn Nghĩa
 
Đã được đưa vào thư viện
 
Cảm ơn casau đã đánh máy tác phẩm này
Chúc vui