Tại sao toán học không phải là âm nhạc?
Một cách trực giác, có lẽ ai cũng biết toán học và âm nhạc không giống nhau. Nhưng trình bày nó một cách hình thức không dễ. Theo thiển ý của tôi, điểm khác biệt mấu chốt giữa toán học và âm nhạc nằm ở chỗ một lý thuyết toán học có tính khách quan tuyệt đối còn một tác phẩm âm nhạc chỉ có tính khách quan tương đối, tức là có tính chủ quan.
Toán học không có chỗ cho cảm nhận chủ quan. Một lý thuyết toán học là đúng hoặc sai, bất chấp việc người ta cảm nhận nó là hay hoặc dở. Giá trị của nó chỉ được xác định bởi việc nó đúng hay sai.
Nhưng mặc cho một bản nhạc có một giá trị khách quan tương đối được xác định bởi giới chuyên môn, bởi lịch sử v.v., thì người ta vẫn có thể nhận xét về nó một cách hoàn toàn chủ quan. Khi nghe một bản nhạc, cảm nhận của chúng ta về nó có thể hoàn toàn không chứa đựng một mẩu lý trí nào. Hơn thế nữa, chúng ta có thể không cần hiểu tí gì về âm luật, về ý đồ hay tư tưởng tình cảm của tác giả gửi gắm trong tác phẩm, mà vẫn thích hoặc không, tức là thấy hay hoặc dở, bất chấp ông nhạc sĩ A bà nghệ sĩ B nói gì làm gì. Tính chủ quan trong thưởng thức âm nhạc là một sự thật khách quan không thể phủ nhận.
Trong âm nhạc hiện đại, có những nhạc sĩ đã phát biểu rất nhiều về sự hay, sự sâu sắc trong tác phẩm của họ một cách hùng hồn mà người nghe không thấy vậy. Chẳng hạn, ông nhạc sĩ X viết một bản nhạc mà khoảng cách giữa các nốt tuân theo chuỗi Fibonacci (1) về thời gian, tức là nốt thứ hai vang lên sau nốt thứ nhất 1s, nốt thứ ba sau nốt thứ hai 1s, nốt thứ tư sau nốt thứ ba 2s, nốt thứ năm sau nốt thứ tư 3s… X khăng khăng rằng bản nhạc này là một tuyệt tác, vì rằng nó hàm chứa những chân lý sâu sắc về nhiều quá trình phát triển của động thực vật diễn ra trong tự nhiên.
Vâng, cứ cho là tác phẩm của X sâu sắc đi, thì nghe nó vẫn cứ dở. Vấn đề có phải chỉ nằm ở tính chủ quan trong thưởng thức âm nhạc hay không? Theo tôi thì không chỉ vậy. Ở đây còn có cả câu chuyện về tính độc lập tương đối giữa tư tưởng của tác phẩm và giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Nó mang dấu ấn của sự khác biệt giữa triết học và âm nhạc mà tôi sẽ bàn tới trong câu hỏi tiếp theo đây.
Tại sao chúng ta yêu nhạc Bach?
Bach dùng toán nhưng không làm toán. Những tính toán, sắp xếp kỹ lưỡng về cấu trúc của Bach cho một tác phẩm nhằm đem lại hai điều: truyền tải những thông điệp mang theo tư tưởng, tình cảm của ông và mang đến sự thỏa mãn tâm lý về âm thanh cho người nghe.
Bach triết lý nhưng không triết lý suông. Nếu chỉ để bày tỏ lòng kính Chúa một cách cụ thể, có lẽ Bach đã viết văn xuôi, chứ không viết những bản nhạc có lời. Và những bản nhạc không lời của Bach vẫn hay, không cần Bach phải giải thích tư tưởng ông gửi gắm trong nó với người nghe. Thậm chí, kể cả đối với những người vô thần phản cảm với tôn giáo, đã hiểu nội dung tôn giáo trong các bản nhạc mang màu sắc tôn giáo của Bach, thì họ vẫn có thể thấy chúng hay – hay vì giai điệu hay hoặc vì họ có thể hiểu nội dung của chúng một cách phi tôn giáo.
Ông nhạc sĩ X kia đã nhầm, khi hầu như hoàn toàn đánh đồng tư tưởng với giá trị nghệ thuật của tác phẩm. Chính xác hơn, X đã sai lầm khi cho rằng một chuỗi âm thanh mang trong mình một mẩu toán học cộng một chút triết học sẽ tạo ra một tác phẩm âm nhạc tuyệt tác. Cũng có thể ông ta không nhầm, mà là cố tình nhầm, bởi vì ông ta thiếu cái mà Bach không thiếu: tài năng âm nhạc. Đó là khả năng sáng tạo giai điệu, xử lý tác phẩm, kiến thức, vốn sống và có lẽ đây mới là yếu tố quan trọng nhất: cảm xúc. Khác với những người như ông X, Bach biết cách phối hợp hoàn hảo toán học và triết học với tài năng âm nhạc của mình để tạo ra những tuyệt tác mà chúng ta yêu thích.
Âm thanh versus âm nhạc
[Xin quí vị kiên nhẫn thêm một chút, chúng ta sắp đến đích rồi.]
Người ta đã tranh cãi rất nhiều về việc liệu một tập hợp tiếng động bất kỳ có phải là một tác phẩm âm nhạc hay không và câu trả lời phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như hoàn cảnh, thời điểm, trào lưu, lập trường v.v. cho nên tôi sẽ không lạm bàn thêm. Tạm thời, tôi xin chấp nhận là có.
Vậy im lặng có phải là âm nhạc hay không?
Lần này, lý trí lành mạnh nói với tôi rằng không.
Mặc dù im lặng cũng là một hiện thể đặc thù của âm thanh, giống như tiếng động, nên người ta cũng có thể xếp nó vào phạm trù âm thanh, nhưng với sự im lặng, cái giới hạn phân biệt âm thanh với âm nhạc đã bị phá vỡ hoàn toàn. Phải chấp nhận một chuỗi gồm mười tiếng động bất kỳ là một tác phẩm âm nhạc là một việc không bình thường với nhiều người. Nhưng phải chấp nhận chỉ một tiếng động cũng là một tác phẩm âm nhạc thì quả là một việc điên rồ vượt qua sức chịu đựng của đại đa số chúng ta. Đằng này, có người còn muốn chúng ta chấp nhận không một tiếng động nào cũng là một tác phẩm âm nhạc!
4’33“
Bản 4’33” là một tập hợp âm thanh im lặng mà John Cage và những tín đồ của ông ta gọi là một tác phẩm âm nhạc. Không chỉ vậy, Cage còn gọi nó là tác phẩm tiêu biểu của mình vì nó thể hiện tư tưởng của ông một cách triệt để nhất: đạt được tính ngẫu nhiên tuyệt đối trong âm nhạc.
Trong trường hợp này, Cage đã vượt xa cả ông nhạc sĩ X trong việc đánh đồng tư tưởng với giá trị âm nhạc của tác phẩm.
Diễn giải phổ thông nhất của 4’33” là: với 4’33”, Cage biến chúng ta – những khán giả – trở thành chính những nghệ sĩ trình tấu. Như vậy, từ vai trò là kẻ bị động thuần túy, khán giả trở thành kẻ chủ động. Âm nhạc của 4’33” bao gồm tất cả những gì là âm thanh phát ra bởi những người có mặt và môi trường xung quanh. Vì không thể biết trước những âm thanh gì sẽ nổi lên, âm nhạc của Cage có tính ngẫu nhiên tuyệt đối.
Những tín đồ của Cage vẫn thường tán tụng 4’33” theo nhiều cách nữa, có lẽ là để cho nó thêm phần long trọng. Có người tán rằng Cage muốn nói lên cái gọi là “Sự nghe lắng nghe chính bản thân nó.” rồi… chấm hết. Một số người lại chốt một câu: “Hãy lắng nghe im lặng để thấy im lặng không phải là lặng im.” hay “Im lặng không phải là tuyệt đối.” v.v.
Tóm lại là, dù người ta đại diễn kiểu gì đi chăng nữa về sự sâu sắc của 4’33” thì thực tế mà khán giả nhận được khi nghe 4’33” rất có thể chỉ là vài ba tiếng… xì hơi, tuy không điếc tai nhưng điếc mũi.
… và những ai cởi truồng
Vâng, người ta có thể tán 4’33” theo đủ các cách khác nhau. Từ không có gì cả người ta có thể suy diễn ra bất kỳ cái gì, tức là ra tất cả. Tất cả mọi suy diễn đều sẽ đúng. Nhưng tôi vẫn chưa nói tới điểm chính yếu nhất, đó là ý kiến của quí vị về 4’33”. Thứ nhất, quí vị có thấy 4’33” là một tác phẩm âm nhạc không? Nếu câu trả lời của quí vị là có, thì để có được tiếng nói chung trong khoảnh khắc quyết định này, tôi cũng xin tạm đồng ý rằng 4’33” là âm nhạc và mọi diễn giải sâu sắc của quí vị về nội dung tư tưởng của 4’33” đều đúng. Và đây là câu hỏi thứ hai: Quí vị có thấy 4’33” hay không? Nếu câu trả lời lại là có, thì tôi phải thành thật mà nói rằng quí vị đang đóng vai hoàng đế cởi truồng.
Vâng, Cage đóng vai trò người thợ may, còn quí vị đóng vai hoàng đế. Các vị cũng giống như ông hoàng đế cởi truồng, nhưng lại nghĩ mình đang mặc một bộ quần áo đẹp nhất, quí giá nhất.
Tôi không nói rằng quan điểm duy tâm chủ quan của quí vị là sai hay dở. Quí vị có thể nhìn thế giới như là cái nó là trong tưởng tượng hay mong muốn, bất chấp cái nó là trong thực tế. Tôi chỉ làm một công việc, rất có thể là thừa, là chỉ ra thực tế. Không chỉ vậy, tôi xin nhiệt liệt chúc mừng quí vị. Quí vị đã nhập vai rất đạt, đến mức tôi còn nghi ngờ rằng không hiểu liệu quí vị có bị nhập vai đến mức tưởng quí vị thực sự là các hoàng đế hay không.
... vì sự nhạy cảm của con số 4’33” và từ cởi truồng
4’33” là một con số nhạy cảm. Cởi truồng cũng vậy. Sự kết hợp giữa chúng dễ dẫn đến những liên tưởng mà có lẽ cả giới phê bình âm nhạc chưa từng nghĩ tới nhưng chúng ta ai cũng nghĩ tới, ngày ngày. Chúng ta biết 4’33” là khoảng thời gian cầm cự trung bình của một người đàn ông khi hoạt động tính dục. Bởi vậy 4’33” là một thực tế khách quan cần được tôn trọng, và một lời chê bai nó rất dễ dẫn đến những xung đột đôi lứa đáng tiếc, nhiều khi không thể cứu vãn. Thế nhưng, trường hợp 4’33” rất có thể là ngoại lệ duy nhất. Những câu cảm thán đầy tính ngợi ca như:
“Chao ôi, hết rồi ư?”
“Sao mà ngắn thế?”
“…”
và những biểu cảm kiểu:
mãi vẫnmộng du, hay
co giật từng hồi như bị động kinh cấp tính (2)…
rất có thể sẽ làm các hoàng đế cởi truồng khác rưng rưng nước mắt hạnh phúc, còn Cage dưới suối vàng lại tủm tỉm cười.
Hạ màn
Tái bút: Vài lời cuối cho nhau
Nếu chúng ta thực sự coi 4’33” là tác phẩm tiêu biểu của Cage, thì Cage xứng đáng với danh hiệu con buôn âm nhạc, hoặc trang nhã hơn – một nghệ sĩ trình diễn (performance art) về âm thanh (3), chứ không phải là một nhạc sĩ. Rất may, sự nghiệp âm nhạc của Cage không bắt đầu với 4’33” và cũng không chấm dứt bởi nó. Tính ngẫu nhiên mà Cage sùng bái không ngăn cản được một thực tế xảy ra: người ta có thể thấy ở đâu đó, về một số khía cạnh nào đó, trong các tác phẩm của Cage vẫn có tính phi ngẫu nhiên. Chẳng hạn tôi cho rằng Nhạc của Dịch (Music of Changes) [Cage viết sau khi đọc Kinh Dịch] là một tác phẩm dạng này và nó có giá trị. Đó là chưa kể tới những tác phẩm viết theo lối chuỗi (serial music) mà Cage viết để chứng tỏ khả năng với Pierre Boulez trong thời kỳ hai người đối lập gay gắt về tư tưởng.
Người ta nói rằng Cage có ảnh hưởng không nhỏ đối với các nhạc sĩ sau ông. Tôi không biết cụ thể họ chịu những ảnh hưởng gì của Cage, nhưng điều đó không nói lên rằng Cage là một nhạc sĩ lớn. Tôi thích câu Arnold Schönberg đã nói trong một lần được hỏi: “Tôi cho rằng Cage là một nhà phát minh lớn, chứ không phải là một nhạc sĩ lớn”. Có lẽ, khó có ai hiểu rõ trò hơn thầy, mà Schönberg không chỉ là một người thầy tầm thường, càng không phải là một nhạc sĩ tầm thường. Thậm chí, cả với tư cách là một nhà cải cách âm nhạc, Cage cũng khó mà so được với Schönberg – người đã thực sự tạo ra cuộc cách mạng triệt để nhất trong lịch sử âm nhạc.
____________
Chú thích
Trong toán học, dãy số Fibonacci: 0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21,… (tức là cứ số sau thì bằng tổng của hai số trước nó) là một dãy số rất đặc biệt. Nó mô phỏng rất nhiều quá trình xảy ra trong tự nhiên, chẳng hạn tốc độ tăng trưởng của đàn thỏ. Trong trường hợp này, tham khảo Wikipedia không tồi.
Tôi xin kể hai chuyện giang hồ đồn đại để minh họa. Chuyện thứ nhất: Trong buổi diễn tập tốt nghiệp của học trò mình, anh Trọng Bằng ở dưới sân khấu vẫn còn tiếp tục say sưa hoa chân múa tay bắt nhịp chỉ huy như người mộng du, mặc cho bản Giao hưởng số 5 của Beethoven do học trò anh chỉ huy đã sớm kết thúc. Chuyện thứ hai: trong buổi diễn tập biểu diễn bản concerto số 5 cho dương cầm và dàn nhạc của Beethoven , anh trai của chị Tôn Nữ Nguyệt Minh, vốn cũng là một nghệ sĩ dương cầm, ngồi dưới sân khấu cũng vung tay chơi không tiếng theo. Không hiểu trình độ của anh so với chị Nguyệt Minh ra sao, nhưng có một điều chắc chắn: anh biểu cảm [bằng cơ thể] mãnh liệt hơn chị Nguyệt Minh nhiều; [dường như] anh xúc động đến mức mặt mũi đau đớn, tay chân run rẩy, cơ thể co giật từng cơn như người bị khó thở, đau tim hoặc động kinh.
Đã sửa lại từ ”xếp đặt” thành ”trình diễn” nhờ góp ý của anh Như Huy.