Cái “cây vía” đầu tiên là sông Kỳ Lộ còn có tên sông Cái hay La Hiên, con sông lớn thứ hai trên đất Phú Yên, khởi nguyên từ đỉnh trên 1000m thuộc dãy núi phía đông nam Gia Lai, tây nam Bình Định. Phần ngoài lãnh thổ Phú Yên, Kỳ Lộ chảy theo hướng 99% bắc nam, uốn mình qua núi cao, lòng sông thấp thô, nhỏ để vừa luồn lách nên rất dốc. Cứ mỗi khúc quanh, Kỳ Lộ nhận thêm nước của Tiovan, Cà Tơn, Trà Bương cánh tả, Khe Cách, suối Gấm, suối Cát, suối Mun, suối Đập… bên hữu để từ Xuân Quang, Kỳ Lộ hầu như êm đềm chảy theo hướng tây đông, vài lần thủng thẳng chuyển hướng, như từ Hà Bằng đến Mỹ Long chảy xế về đông nam, gặp đường 1A sông chia 2 nhánh ngoặt sang đông bắc.
Như một dỗi hờn, một nhánh nhỏ như chi lưu phụ chảy ra vịnh Xuân Đài, nhánh còn lại băng băng chảy đến làng Ngân Sơn. Tới đây, sông chia đôi tiếp, như người mẹ “tách hộ” các con đã trưởng thành, một đưa nước vào đầm Ô Loan và nhánh kia qua làng Hội Phú lại chia ra hai nhánh nữa, đổ ra biển bằng cửa Bình Bá qua vịnh Xuân Đài. Cái dòng chảy Kỳ Lộ có tổng số 1.950km2 lưu vực, sau nhiều lần “phân nhánh”, chia tách, nó kịp bồi đắp và tạo ra lưu vực sông rộng 1.560km2 lưu vực của các dòng chảy thuộc về đất Phú với lượng nước đổ ra biển khoảng một tỉ rưỡi mét khối/năm. Kỳ Lộ không chỉ là dòng nước sự sống, dòng đắp bồi phù sa, nó còn là dòng trầm tích văn hóa sống của các tộc người, của các địa danh, qua tầng tầng bạc thang thời gian từ điểm khởi phát đến phía hạ du, từ Cà Lố đến Kỳ Lộ ngọt đằm.
Tìm Kỳ Lộ từ dấu vết những niềm đau
Sớm, ven Kỳ Lộ, nghệ sĩ nhiếp ảnh Dương Thanh Xuân chỉ tay lên cây cầu Đồng Xuân nối đôi bờ thuộc lý trình của Quốc lộ 1, nói nhỏ: “Cây cầu kia giờ cao lút cả đầu anh em mình đứng đây ha. Vậy mà trận lũ năm 2009, nước hắn tràn qua mặt cầu đó đó. Trâu bò, gà lợn và cả người… trôi…” Nói tới đó, người nghệ sĩ dáng mảnh khảnh đen cháy bởi những chuyến đi điền dã “săn ảnh” để giữ lại những nét hồn cốt của Phú Yên bỗng nhỏ giọng.
Tôi chợt rùng mình. Nơi tôi đang đứng đã là trên con lộ lớn, áng chừng cao hơn cả nóc ngôi nhà 1 tầng bên cạnh. Cây cầu Đồng Xuân còn cao vượt trên cả đầu tôi. Vậy mà nước tràn qua đó, có nghĩa nó ngập ngang nóc tầng 2 của những căn nhà cao tầng. Sực nhớ, 2009, từ vùng đất trù phú xứ Đông, tin dữ về một trận lũ khủng khiếp trên dòng Kỳ Lộ của Phú Yên kết nghĩa khiến ai nghe cũng rùng mình. Ám ảnh bởi sự tàn phá gớm ghê của nước; Ám ảnh bởi cả một xóm vốn trù mật có tên xóm Trường, xã Xuân Quang 2, huyện Đồng Xuân với 44 hộ dân xã nằm êm đềm bên bờ sông Kỳ Lộ bị san phẳng không một dấu tích bởi cơn lũ đó. Sự giận dữ của sức nước đã cuộn vào lòng nó tất cả những gì đang có của xóm Trường. Dòng nước chơi trò bập bênh của tử thần rồi nhấn chìm tất cả. Bao nhiêu sinh linh, bao nhiêu phận đời, bao nhiêu số phận bỗng chốc trở thành hư vô. Nay, nỗi đau đó giờ có thể ít ai còn nhắc bởi những người may mắn sống sót của xóm Trường xưa đã gầy dựng lại cửa nhà, vun xới lại hình hài nơi ở mới dưới chân Hòn Chinh.
Ông Ngô Hoàng Tài – nguyên bí thư chi bộ xóm Trường – vuốt mái tóc bạc sớm hơn cái tuổi 63, trầm ngâm: “Sau trận lũ đầu tháng 11.2009, không ai hình dung rồi sẽ có nhà cửa khang trang như giờ. Muốn xây được nhà, bà con ở đây phải chắt chiu gần cả đời người chưa chắc đã có”. Đêm đầu tiên trong ngôi nhà mới, nằm trên chiếc gường sắt là vật dụng duy nhất sót lại sau lũ, ông trằn trọc trở mình như người ngoài bể lật cá mòi. Và khác với cái cần cổ trắng như ngó cần của cô gái cất giọng ca ban nãy bên sông, cái cục yết hầu của người đàn ông lam lũ chạy đi chạy lại, nhịp với những đắng đót ông đã trải sau trận lũ ấy.
Câu chuyện bể dâu của vùng đất này theo chất giọng “nặng muối biển Xuân Hải và gió Nghinh Phong” của ông Tài đã kéo chúng tôi ngược về ký ức rất xa. Từ đời cha ông đến gần hết đời ông Tài chưa bao giờ có lụt lớn. Xóm có tên xóm Trường bởi giữa xóm có ngôi trường lớn vốn là 1 trong 2 ngôi trường của La Hai (Đồng Xuân) được dựng trong thời gian từ 1910 đến 1954. Cây xanh, hoa trái, cuộc sống an lành cứ đời tiếp đời bỗng chốc bị xóa hết chỉ sau một đêm mưa lũ. Mười mấy năm qua rồi, hình ảnh hai vợ chồng người em bị trôi trong đêm để lại ba đứa con thơ dại, hình ảnh cả xóm trắng khăn tang, nhà cửa đổ nát, ruộng vườn bị bồi lấp… vẫn hằn trong ký ức khiến ông Tài chỉ thốt được: “Kỳ Lộ bữa đó kinh hoàng quá”.
Đúng là những đau thương mất mát Kỳ Lộ thốc tới cho người dân xóm Trường khi đó khó ai hình dung nổi. Chỉ cần nghĩ, bao trâu bò gà lợn… cây cối, nhà cửa và nhất là những thân người trôi dập vùi giữa dòng lũ đủ thấy sức tàn phá khủng khiếp của thiên nhiên và cả sự mong manh của phận người. 44 nóc nhà mất sạch. Nhà nào cũng có khăn tang. Có nhà, gần như mất hết ruột gan khi cả người mẹ đẻ, người vợ và đứa con út bị dòng lũ hung hãn cuốn mất như ông Trương Văn Bình. Ông thoát khỏi đôi tay thủy thần nhưng trở nên bấn loạn, thất thần. Những ngày sau đó, ông cứ nhìn dòng nước mà gọi tên những người thân.
Sau trận lũ đó, người Phú Yên nhớ về Kỳ Lộ không phải chỉ bởi những êm ả hiền hòa, duyên dáng khi nó uốn lượn qua những xóm những làng, mà còn cả những hung dữ, cồn cào, đớn đau nó mang đến. Nó khiến cho câu ca “Ai thương ngọn gió Nam Cồ” cứ khắc khoải, chất chứa, cắt cứa tâm can đôi bờ bởi sự mất mát, chia ly bất ngờ, đột ngột và đớn đau. Nó khiến người từ miền xa tới như tôi chợt khắc khoải, Kỳ Lộ khởi thủy ra sao mà nó hung hãn vậy vậy? Đó là lý do ngược thượng nguồn Kỳ Lộ của tôi.
Lạ lùng thượng nguồn Kỳ Lộ
Kỳ Lộ! Cái tên lần đầu nghe thấy “kỳ kỳ”, “lạ lạ”. Có nghiên cứu cho rằng tên “cúng cơm” của Kỳ Lộ là “Cà Lố” theo cách gọi của đồng bào Tây Nguyên. Và từ Cà Lố, khi người Pháp nhảy vào cai trị Việt Nam mới phiên âm nó ra Kỳ Lộ.
Lội ngược dòng Kỳ Lộ dài 120 km, tới vùng núi La Hiên cao trên 1000 m nằm vắt mình giữa ranh giới Bình Định và Gia Lai, chạm thượng nguồn Kỳ Lộ khai sinh với tận mấy cái tên: Bà Đài, sông Cái, Ngân Sơn rồi Kỳ Lộ, len lỏi chảy qua đất Gia Lai, Bình Định rồi mới vào đất Phú Yên. Chạm mặt Phú Yên, Kỳ Lộ mang tên Bà Đài, chảy giữa các dãy núi, nên hẹp, sâu, dốc lớn tạo nhiều thác nước chảy xiết như: thác Rọ Heo, thác Dài, thác Lỗ Cá; vực Ông, vực Lò… hun hút và kỳ bí nhất là khi mùa mưa, sông có lũ xiết. Vậy là từ hàng ngàn năm khởi thủy, Kỳ Lộ bào mòn những chân núi nó đi qua tạo ra vô vàn danh thắng thiên nhiên nên thơ. Dòng nước thượng nguồn Kỳ Lộ xanh màu xanh ngọc bích, phô phang cả đám sỏi đủ màu nơi đáy nước. Phải chăng vì thế mà ca dao cổ nơi vùng đất Kỳ Lộ chảy qua còn lưu giữ:
“Sông Kỳ Lộ vừa sâu vừa hẹp
Nước Kỳ Lộ vừa mát vừa trong
Thuyền anh bơi ngược dòng sông
Tìm em cho thỏa tấm lòng nhớ thương”
Rồi trườn qua những ghềnh thác, thung khe, Kỳ Lộ dài 76 km chảy trọn vẹn trên đất Phú Yên trước khi nó “nhập hồn” ra biển. Dòng chảy dịu dàng này mang tên những địa danh nó chảy qua. Nào sông Cái, sông Ngân Sơn… chảy theo hướng Đông Nam với các chi lưu Kẻ Cách, Cà Tơn, suối Cối, Thác Dài… vùng đất đồng bào dân tộc Chăm H’roi, Ba Na sinh sống qua các huyện Đồng Xuân, Tuy An cùng vô vàn bến nước nên thơ.
Thượng lưu Kỳ Lộ hội tụ của những con suối như mạch máu li ti dồn sức cho tim sông, róc rách, trong leo lẻo lúc mùa khô, ầm ào, cuộn bọt khi lũ tới, chuyên chở đầy sản vật dưới lòng sông cùng những trầm tích văn hóa với lễ hội mùa màng của đồng bào như lễ tạ ơn cha mẹ, lễ bỏ mả, lễ tạ ơn thần lúa, lễ đâm trâu của người Ba Na, lễ cầu mưa, múa trống đôi của người Chăm Hro…
Đôi bờ Kỳ Lộ ấy có đủ loại cây, con Kỳ Lạ nhẩn nha cùng dòng chảy và tập tục văn hóa của cư dân. Vô vàn bóng cây, bóng hoa của những tán lá dịu xanh bật lên từ mẹ đất và từ bàn tay con người gieo trồng chăm bón. Bòn hòn là thứ Cây tự sinh từ mẹ đất. Một thứ cây có trái đắng mang theo độc dược, thứ độc dược đủ làm cá say khi bà con sống bên bờ giã giập trái bòn hòn thả xuống nước làm “suốt” đánh cá; Nhựa đắng của bòn hòn phai theo nước, cá ngấm vị đắng trái bòn hòn, đỏ mắt, say, bơi lờ đờ, trồi đầu lên mặt nước, rồi nhẹ nhàng… vào vợt. Ấy vậy mà độc dược của trái bòn hòn chẳng thể làm loài cá Phá, thứ cá có con tới 10 – 15 ký lô sống vùng thượng nguồn Kỳ Lộ hề hấn. Loài cá này ngon tới độ đi vào dân gian với câu ca truyền tụng: Đầu cá phá, má (mép) cá trê”.
Một loài Kỳ Lạ nữa, trái ngược với cá Phá to đùng đoàng, thượng nguồn Kỳ Lộ có tên cá Sóc hà nhao, một loại cá nhỏ, con nào to lắm chỉ bằng 3 ngón tay, thân dài, lưng đen (hình dáng dễ nhầm với cá mương). Loại cá này mình xương nhưng khi nướng lên thơm phức, nếu đem kho già lửa một tí thịt cá thơm ngon, có vị béo. Món cá nướng này ăn kèm bánh tráng với đọt non có vị chua, chát của các loại cây, chấm muối ớt hoặc chấm mắm sẽ mang tới vị giác rất Kỳ!
Những cây, những con Kỳ lạ ở thượng nguồn Kỳ Lộ góp phần làm nên nét phong tục “lạ” của xứ sở này. Dịp mùng 5 Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng 5, trúng mùa trái bòn hòn chín rụng, người dân đổ ra ngồi bãi cát dọc đôi bờ Kỳ Lộ. Họ mang theo xoong nồi, bát đĩa. Sau khi thả lưới bắt cá, lấy ba hòn đá chụm làm bếp, họ quơ củi rù rì, nổi lửa nấu cơm, nướng cá ăn tại chỗ. Người nào bắt được cá Phá to thì năm ấy dự báo sẽ gặp nhiều may mắn. và mãi sau này tôi mới biết, trái bòn hòn ấy người dưới xuôi vẫn gọi nó là thứ trái Bồ hòn với câu nói rất ngậm ngùi “Ngậm Bồ hòn làm ngọt”!
Những mỡ màu trầm tích phía Hạ du
Dòng chảy phía hạ du của Kỳ Lộ nước êm đềm, trong vắt, dịu dàng thở bên thành An Thổ, thủ phủ Phú Yên xưa. Đến xã An Dân, thị xã Sông Cầu, dòng tách làm hai nhánh mang hai cái tên riêng biệt: sông Vét, sông Phú Ngân, rồi hợp lại với nhau phía thượng lưu cầu Ông Cọp trước khi chia thành hai phân lưu, một đổ ra cửa biển Tiên Châu ở Tuy An một đổ vào vịnh Xuân Đài có Đầm Ô Loan nổi tiếng.
Người già đôi bờ kể lại: Xưa cũ, làng nghề chen chân suốt đôi bờ, dập dìu trên dòng Kỳ Lộ, các thuyền buôn chạm mạn để lấy hàng. Nào lụa Ngân Sơn, tơ tằm An Định, gốm Quảng Đức, thúng chai An Dân… Rồi làng làm bún bắp, làng trồng dâu nuôi tằm, canh cửi… Phù sa mỡ màu từ thượng nguồn dồn về khiến cả một vùng tấp nập, giàu có và sung túc.
Thượng nguồn đã bao điều Kỳ Lộ, xuôi tới hạ nguồn để thấm những khác biệt của đất của người, của tình, của cảnh. Ấy là cầu Ông Cọp – cây cầu gỗ dài độc đáo bắc qua sông Kỳ Lộ, nối thôn Bình Thạnh, phường Xuân Đài, thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên sang xã An Ninh Tây, huyện Tuy An. Cầu rộng 1,5m và dài khoảng 400m. Đi trên cầu Ông Cọp, nước sông Kỳ Lộ xanh biếc như màu mắt thanh tân gợi vẻ đẹp, sạch đến vô tận, một sự sạch sẽ ít con sông nào còn giữ được đến hiện tại. Chàng thanh niên da đen cháy hào hứng: “Dưới sông này có cá mương, mầu cá đen như mầu nước, cá không cắn câu, chỉ có đánh lưới mới bắt được nó thôi. Các anh chị là khách du lịch, nhớ ăn bữa cá mương nướng than nhen. Than củi cháy hồng lừ, cá mương cầu Ông Cọp đặt trên vỉ nướng giòn, chấm muối ớt, chu choa là nhai… hai hàm răng như đá giang nắng nóa Nam Cồ gặp ngày nước về…”. Hơ hơ. Cách ví von của cậu chàng quá lạ để rồi chuyện kỹ chợt nhận ra, cá mương dưới đoạn sông có cầu Ông Cọp chính là Sóc hà nhao phía thượng nguồn!
Đầu nguồn sông Kỳ Lộ có cá Sóc hà nhao (mương), cuối nguồn có cá chình? Không đúng đâu. Thực ra, cá chình cũng là loài cá sống trên thượng nguồn Kỳ Lộ. Giữa những hanh hao cuối năm, dòng chảy hạ lưu Kỳ Lộ êm đềm, là mùa cá chình tìm về cửa sông lặng lờ kia để đẻ trứng. Cá chình non chào đời lại theo dòng nước trong vắt trở lại thượng nguồn. Cùng bao truyền thuyết dọc theo dòng chảy của Kỳ Lộ như truyền thuyết về cái đầu Vua Lới, về sự ra đời của mỗi con thác, bến nước như huyền thoại về phụ lưu Ea Talui (Cà Lúi) … Cứ thế, sông Kỳ Lộ vẫn vừa quen vừa lạ, thật gần gũi mà cũng thật xa xôi, đầy yêu thương cũng lại thừa dữ dội đủ để không chỉ người Phú Yên mà cả những ai thương nhớ Phú Yên cứ cồn cào da diết.
Và gió Nam Cồ” – một “Đặc sản” của đất trời Kỳ Lộ
Trước khi nghe cô gái cất giọng “Ai thương ngọn gió Nam Cồ” tôi đã từng ám ảnh với ngọn gió này trong thơ Trần Mai Ninh: “Ơi cái gió nam cồ chuyên cần và phóng túng”, rồi gắn bó Phú Yên đủ để hiểu thế nào là gió nam cồ và thấm tiếng gió xéo sắt trên mái những ngôi nhà nối dài mỗi mùa tháng Bảy. Nam cồ là tên gọi riêng gió tây nam của vùng xứ Nẫu Phú Yên – Bình Định. “Nam” là gió mùa tây nam, thứ gió hình thành từ trung tâm áp cao Ấn Độ – Myanmar, hút thêm gió từ Bắc Ấn Độ Dương qua vịnh Bengan lồng vào Việt Nam. Gió vượt dãy Trường Sơn khô rạc, tạo hiệu ứng phơn (foehn) nóng nực, oi nồng. “Cồ” tiếng xứ Nẫu nghĩa là giống đực, tức là phái mạnh, gắn với sự mạnh mẽ có phần ngang tàng của thứ gió này khi nó vượt Trường Sơn hùng vĩ với đồi, núi, vực, khe, vắt kiệt làn hơi nước gió mang theo, chỉ còn oi nồng cùng cực ập vào miền này mà quằn quại giày xéo, mà hung hãn trút tất cả khó khăn, cực nhọc vất vả nó trải qua xuống bầu trời, mặt đất. Thứ gió Tây nam này bắt đầu thổi rập rờn từ tháng 4 âm lịch hàng năm, thổi suốt tháng 5 tháng 6 tới tháng 7 với cấp độ tăng dần đã đi vào “đời dân” cả xứ: “Tháng 4 nam non/ Tháng 5 nam giòn/ Tháng 6 nam vãi/ Tháng 7 nam “giã bãi”… nghĩa là tháng 4 là lúc gió nam mới chớm, xíu lao rao, khi thổi khi dừng lúc có lúc không, chỉ vừa đủ để nhắc dân xứ Nẫu chuẩn bị đón ông bạn không cần mời cứ đến mùa là tới.
Rồi tới tháng 5 âm lịch, bắt đầu chính chạm mặt nam: “nam giòn”. Gió thổi mạnh dần, không ngơi nghỉ, thổi giòn suốt tháng 5 qua tháng 6. Nam Cồ cứ ngày càng hừng hực, càng lúc càng hung hãn, ngang tàng, bạo liệt qua “nam vãi”. Phải! Gió vãi cát, vãi bụi! vãi tất tật những gì nó gặp dọc hành trình. Giời đất mịt mù bụi đỏ. Gió hừng hực tung hê tất cả những gì không cự kịp bước chân dũng mãnh, bạo cuồng của nó. Rồi nó “Cồ” lên, gào lên khốc liệt khi tháng Bảy âm lịch tới! Nam Cồ ràn rạt đập rầm rầm những mái nhà, vách ngăn. Nam Cồ luộc chín lá non trên đọt cây bằng sức nóng. Nam Cồ vặn tán cây, dứt lá vò nát rồi ném bay lơ lửng, tung ra xa. Nam Cồ phần phật luồn sân trước ra sau thềm. Nam Cồ nghênh ngang, gào thét liên tục từng hồi không ngớt, chạp sạt mặt đường làm đám cỏ bên vệ rạp xuống, tiện đà nhấc bổng hai chân sau của con bò đang “tế” theo bầy chạy gió… Cả không gian là bụi. Động tay vào đâu cũng thấy bụi. Bụi mù mịt. Lá non trên ngọn cây héo rũ như luộc chín qua lửa. Cây gì cũng đỏ quạch xác xơ. Và con người khi tiết “nam cồ” cũng bức bối, dễ giận hờn, dễ nổi “cồ” vào tháng Bảy trong cái gió tróc da, tróc thịt của xứ Nẫu – miền nắng gió, nơi những trận gió Nam Cồ là những bổng trầm khắc nhớ trong thanh âm Mẹ thiên nhiên mang tới vừa đáng ghét cũng lại đáng thương. Nam Cồ cũng là cái gió làm nên Kỳ Lộ của xứ này như một hương vị rất riêng trau rèn nên tính cách nhẫn nại, kiên gan, bền bỉ, chịu thương, chịu khó, cần cù, chân chất như cái nắng cái gió, cái núi cái sông, cái cây cái con tự muôn đời của người xứ Nẫu.
Nếu không có gió Nam Cồ, liệu xứ Nẫu có còn là xứ Nẫu?
Và Tôi thương ngọn gió Nam Cồ!