Các tác giả theo đạo Hồi thường mở đầu mọi tác phẩm của mình bằng lời cầu khấn tiếng Ả Rập —

bi ’smi ’llāhi ’r-rahmānī ’r-rahīmī

mà Sale dịch là: “Nhân danh Thượng đế chí nhân chí tuệ!” nhưng dịch chính xác hơn là: “Nhân danh Thượng đế, Đấng Khoan dung, Đấng Nhân từ!” Giới `Ulama, tức các bậc uyên thâm về tôn giáo và luật pháp, giải thích từ “khoan dung” nghĩa là “khoan dung trong những việc nhỏ”, và từ “nhân từ” nghĩa là “khoan dung trong những việc lớn”. Lời cầu khấn này, được đặt ở đầu mỗi chương của kinh Kur’ān, ngoại trừ chương thứ chín, không chỉ được thêm vào phần đầu của mọi cuốn sách hay trước tác theo đạo Hồi, mà còn được người theo đạo Hồi cất lên khi họ bắt đầu bất kỳ hành động hợp pháp nào. Người ta kể rằng nhà tiên tri Muhammad đã mượn nó từ một tập tục tương tự của phái Hỏa giáo và các giáo sĩ Do Thái. Tiếp theo lời cầu khấn thường là những lời ca ngợi và chúc phúc cho Nhà tiên tri, Gia quyến và Các chiến hữu của Người. Trong văn bản được in của Sir William Ouseley, chỉ xuất hiện lời cầu khấn thông thường, và ông không đưa nó vào bản dịch tiếng Anh của mình. Dưới đây là bản dịch phần lời nói đầu như được in trong văn bản thạch bản:

“Nhân danh Thượng đế, Đấng Khoan dung, Đấng Nhân từ!

Muôn vàn lời tạ ơn và ca ngợi vô tận, cùng muôn vàn lời chúc phúc và tán dương không tiếc lời, kính dâng lên Đấng Tối cao Ban ơn, Đấng vượt trên mọi sự ngợi khen — Đấng Thánh khiết, vượt ngoài sức tưởng tượng của chúng ta! Nguyện cho Ngài luôn được tôn vinh trên cao, bàn tiệc hào phóng của Ngài được trải rộng khắp mặt đất, và bên bàn tiệc ân huộc của Ngài, mọi con kiến đều tìm thấy thức ăn trong sự bình an! Và kính cẩn gửi lời chúc phúc cùng ca ngợi đến tất cả các nhà tiên tri, và trên hết, đến Nhà tiên tri của chúng ta, người là Tông đồ, là Người dẫn đường trên Con đường [của Thượng đế], là Hoàng tử của Muôn loài, và là đấng tinh tuyết nhất trong các tạo vật — Muhammad, người được chọn! Nguyện cho Thượng đế ban ơn và ban sự cứu rỗi cho Người, Gia quyến và Các chiến hữu của Người, tất cả mọi người! — Sau phần mở đầu này [xin hãy hay cho], tác phẩm này được chia thành mười chương [cửa], và mỗi chương mang lại cho những người thông minh các tấm gương đạo đức, và cho những bậc hiền triết những lời cảnh báo được công nhận.”

Trang 3. “Miền đất Sīstān,” hay Sijistān (vùng Drangiana cổ đại), nằm ở phía đông Farsistān, tức xứ Ba Tư thực thụ. Viên Tổng đốc mang tước hiệu Shah-i-nīmrūz (Gulistān của Sa`dī, iii, 27). Nhân vật Rustam nổi tiếng, vị thần Hercules của xứ Ba Tư, từng nắm giữ vùng đất này như một thái ấp dưới quyền các vị vua Ba Tư (xem Wars and Sports of the Mongols của Ranking, tr. 93).

Trang 3. Āzād-bakht: “Vận mệnh Tự do” — “Kẻ may mắn.”

Trang 3. Sipah-sālār, ở đây được dùng như một danh từ riêng, có nghĩa là một vị tướng, một tư lệnh quân đội, đặc biệt là một thủ lĩnh kỵ binh: xuất phát từ asp, nghĩa là con ngựa, và sālār, nghĩa là người dẫn đầu. Sālār-i-jung, một người dẫn đầu trong chiến tranh, là một trong những tước hiệu được các vương hầu phương Đông ban cho giới quý tộc của họ.

Trang 3. “Bông hồng trong vườn và vầng trăng trên các tầng trời đều phải bối rối trước vẻ rạng ngời lấn át của đôi má nàng.” — Việc so sánhKhuôn mặt của một người phụ nữ đẹp với vầng trăng, dù có vẻ ngớ ngẩn đối với một số độc giả, lại là một hình ảnh rất được người phương Đông yêu thích, từ thời Solomon trở đi; hơn thế nữa, nó còn được sử dụng bởi một số nhà thơ tiếng Anh đáng ngưỡng mộ của chúng ta, như Spenser, Shakspeare và Pope. Trong phần Chú thích của tập Thơ Ả Rập dành cho Độc giả Anh ngữ của tôi, rất nhiều đoạn văn tương đồng về sự ví von này đã được trích dẫn từ các nhà thơ Đông và Tây.

Trang 4. “Một chiếc kiệu đã được chuẩn bị.” — Nhiều loại kiệu khác nhau được sử dụng ở Ba Tư và Ấn Độ. Garcin de Tassy, trong một chú thích cho bản dịch tiếng Pháp của ông về cuốn tiểu thuyết Ba Tư Kāmarupa (ch. xxiii), đã trích dẫn đoạn miêu tả thú vị sau đây về kiệu và xe cộ ở Ấn Độ, lấy từ tác phẩm Arāish-i-Mahfil:

“Ai cũng biết rằng xe gāri là một phát minh của người dân Ấn Độ. Những ai sử dụng chúng đều được che chở khỏi cái nóng, cái lạnh, gió hay mưa. Các vũ nữ Bayadīres, những người sử dụng loại xe ngựa kéo bởi những chú bò này, thường trang trí cho sừng bò bằng đồ bạc, treo những chiếc chuông nhỏ trên trục xe, và đặt những người nô lệ da đen ở càng xe. Trong chiếc xe xa hoa này, họ thường lui tới các hội chợ, các ngôi đền hành hương và những khu vườn công cộng. Những người đứng xem không khỏi kinh ngạc và có xu hướng coi họ như những nàng tiên du mục, đi du ngoạn trên những chiếc ngai vàng theo tiếng chũm chọe;... nhưng những cỗ xe của những phụ nữ đoan trang, được gọi là rath, lại được phủ những tấm bạt che kín mít, được buộc chặt đến mức không thể nhìn thấy dù chỉ một khe hở bằng sợi tóc. Thật không may là những chiếc xe có bánh này thường bị xóc, bù lại chúng có những tiện nghi khác. Ba hoặc bốn người ngồi bên trong có thể di chuyển mà không thấy mệt mỏi, vừa trò chuyện vừa tận hưởng sự thư thái trong suốt chuyến hành trình. Một số xe gāri có rèm che, một số thì không. Loại nhỏ và nhẹ được gọi là manjhalī, loại rất nhẹ và nhỏ bé được gọi là gainī, và những con bò kéo chúng thuộc một giống vô cùng nhỏ, nổi bật với cái tên gaina. Những chiếc xe nhỏ này tốt hơn loại rath bốn bánh. Thực tế là chúng rất ít xóc và đủ tầm quan trọng để chở các vị Amīr. Có những chiếc xe được chế tạo khéo léo và trang trí bằng những bức tranh đẹp đến mức làm say đắm những ai ngắm nhìn; và những tấm rèm che duyên dáng đến độ nếu Mặt Trời chiếu rọi khi chúng đang lướt qua, ngài hẳn sẽ bước xuống khỏi cỗ xe của mình để trèo lên đó; và nếu thần Indra [Vua của Thiên đàng] nhìn thấy chúng, ngài sẽ rời khỏi ngai vàng để tự mình ngồi vào trong. Do đó, những người có địa vị cao, những người không ngần ngại sử dụng chúng, thường thay đổi đồ đạc bên trong tùy theo mùa: vào mùa nóng, rèm che được làm bằng cỏ hương bài;[27] vào mùa mưa, bằng lụa tẩm dầu; và vào mùa đông, bằng len. Tuy nhiên, những người sử dụng chúng thường xuyên nhất là các thương Themerchant, chủ ngân hàng, công chức chính phủ, và phụ nữ theo đạo Hồi lẫn đạo Hindu. — Bên cạnh những loại xe vừa được mô tả, còn có một loại ngai vàng gọi là nālkī, dành cho các vị quân vương; và dành cho các vị Amīr là kiệu có diềm tua rua, gọi là pālkī. Kiệu của các quý bà là mahādol, chāndol, sukhpūl và miāna; còn dành cho phụ nữ nghèo là dolī. Nhờ vậy mà một quý bà đúng điệu chẳng bao giờ phải đi bộ, và bất kỳ ai không phải là mahram [không có đặc quyền vào hậu cung] thì không bao giờ có thể nhìn thấy vóc dáng của nàng.”

Trong số các loại kiệu hoặc xe cộ khác được sử dụng ở phương Đông có: kiệu imari, do voi và lạc đà mang, được đặt tên theo Imar, người phát minh ra nó, còn gọi là hodaj, hoặc hawdaj (howdah), làm bằng gỗ hoặc vải căng trên khung, có thể để hở hoặc có mái che phía trên; và kiệu takht-i-ravan, thường do la chở với các đòn khiêng ở phía trước và phía sau: đây chính là chiếc Armamaxa, loại kiệu từng dùng để chở các con của Darius cùng đoàn tùy tùng của họ. (Quintus Curtius, b. iii, c. 3.)

Trang 4. “Nhà vua... lúc đó đang trên đường săn bắn trở về.” — Săn linh dương, lừa hoang, v.v., là trò giải trí ưa thích của các vị vua và quý tộc Ba Tư từ thời cổ đại nhất. Các vị vua Ba Tư hiện đại có cung điện ở nhiều nơi trong vương quốc của họ, nơi họ lui tới để tận hưởng khí hậu hoặc để đi săn. Gắn liền với các cung điện này là những ngôi làng, nơi lương thực được tập trung để phục vụ triều đình ngay khi nhà vua có quyết định di chuyển.[28] — Để có một miêu tả sinh động về lối săn linh dương của người Ba Tư, bằng cả chim ưng lẫn chó săn, hãy xem tác phẩm Sketches of Persia của Sir John Malcolm.

Trang 4. “Hôn lên mặt đất tỏ ý vâng lời kính cẩn.” — Người Ba Tư trong các lời chào hỏi và hành động phục tùng thường phủ phục đến mức gần như đặt cả khuôn mặt xuống đất. Kiểu phủ phục này, gọi là rūy zamīn (“mặt chạm đất”), được thực hiện bằng cách gập thân người thành một góc vuông, hai tay đặt trên đầu gối và hai chân dạng ra một chút. — Ám chỉ cách chào hỏi này, nhà thơ Ba Tư Hāfiz tuyên bố rằng, trước mặt người tình xinh đẹp đã giam cầm trái tim ông, ông sẽ dùng hàng mi của mình làm chổi quét nhà; như lời phỏng dịch của Richardson:

Ôi, chỉ một cái nhìn thiên thần từ người thiếu nữ dấu yêu,

Trái tim say đắm của tôi sẽ nhảy múa niềm vui biết bao!

Tôi sẽ cúi thật thấp đầu xuống sát đôi chân nàng,

Và dùng hàng lông mày quét sạch mảnh đất thiêng.

[29]

Lane, trong phần Chú thích cho bản dịch Nghìn lẻ một đêm của ông, đã miêu tả cách thức bày tỏ sự tôn kính với bề trên của người Ả Rập (hoặc người Ai Cập hiện đại) như sau: chạm tay phải xuống đất, rồi chạm vào môi và trán, hoặc khăn vấn đầu. — Caliph Hakim Biamri ’llah (thế kỷ 11) từng ban hành sắc lệnh rằng từ nay về sau không ai được hôn đất trước mặt ông, hay chào ông trên đường cái, hay hôn tay hoặc bàn đạp ngựa của ông nữa; bởi vì việc phủ phục trước một con người là một hành vi thờ cúng do người Hy Lạp du nhập; và công thức chào hỏi duy nhất nên là: “Nguyện sự bảo bọc được ban cho Vương tử của các Tín đồ! Nguyện sự khoan dung và chúc phúc của Thượng đế ngự trên người!”

Trang 5. “Bị cuốn hút bởi vẻ đẹp mê hồn của thiếu nữ,” v.v. — Bản in thạch bản viết rằng: “Do sức mạnh từ cái nhìn của nàng, trái tim đã lạc lối, và con chim linh hồn của chàng bắt đầu cất cánh bay lượn trong bầu không khí tình yêu... Chàng thúc ngựa tiến lên, và ngâm bài gazal [hoặc thơ ca tụng] này:

Trái tim tôi đã rơi vào tay một người tình lanh lẹ, mang vẻ đẹp kỳ diệu;

Khuôn mặt thông minh này, rạng rỡ tựa vầng trăng, đã đánh cắp trái tim tôi khỏi tay của Đấng Tạo hóa;

Để rồi khi chiêm ngưỡng dáng hình uyển chuyển như cây bách, trái tim bất hạnh của tôi bắt đầu rớm máu.

Khuôn mặt tựa hoa hồng của nàng đã gieo vào cõi lòng đau khổ một chiếc gai nhọn nhức nhối!”

Trang 5. “Chúa tể thế gian.” Văn bản ghi lại lời đoàn tùy tùng khiệu kiệu tâu với Nhà vua như sau:

“Bất kể lời khuyên nào của bậc Pādishāh người tô điểm cho thế gian, đó đều là ánh mắt [tức là bản chất] của sự phán đoán đúng đắn.

Thơ bốn câu.

Ôi vị Vua hùng mạnh của chốn kinh thành,

Lời khuyên của Ngài luôn luôn đúng đắn;

Làm sao có kẻ nào dám chống lại mệnh lệnh của Ngài —

Ai dám cất lời phản bác khác đi cơ chứ?

Mệnh lệnh của Ngài [sẽ là] chỗ dựa cho sinh mạng và hạnh phúc của cả người cha lẫn người con gái. Nếu họ từng nhìn thấy hạnh phúc này trong giấc mơ, họ cũng chẳng thể kìm nén nổi bản thân ở thế gian này, huống chi là khi đang tỉnh táo. Nhưng trong mọi việc đều có lễ nghĩa và phép tắc, [vậy nên] nếu lúc này họ [tức là đoàn tùy tùng khiệu kiệu] hộ tống người con gái về thành, thiên hạ sẽ dấy lên những ngờ vực, nuôi dưỡng sự hoài nghi nhắm vào Nhà vua, [với lý do] là quá vội vàng và thiếu kiên nhẫn, rồi sẽ khẳng định rằng Nhà vua đã cướp đoạt người phụ nữ này bằng vũ lực và sự lạm quyền, và [như thế] sẽ làm bùng lên [những lời đàm tiếu về] câu hỏi và câu trả lời của đôi uyên ương, cùng sự đắc thắng hả hê[30] của kẻ thù. Đây mới là con đường đúng đắn nên theo đuổi: nếu Nhà vua ban phép, chúng thần sẽ hộ tống tiểu thư đến chỗ Sipahsālār, để ông ấy làm mọi thủ tục cho trọn vẹn bổn phận theo đúng phép tắc; rồi sau đó, khi đã chuẩn bị đầy đủ sính lễ phù hợp, sẽ cử người đưa tiểu thư trở lại triều cống Pādishāh; và như thế, vừa giữ trọn được phẩm giá của tể tướng, lại vừa hoàn thành được chuyện tình cảm của Pādishāh một cách thật xứng đáng.”

Việc tặng sính lễ là điều không thể thiếu, và nếu không có nó thì hôn nhân không được coi là hợp pháp. Tùy theo địa vị trong xã hội của cô dâu, sính lễ bao gồm y phục, trang sức, đồ đạc, nô lệ, thái giám, và một khoản tiền mặt với số lượng khác nhau. Người chồng không được phép lấy đi bất kỳ phần nào của sính lễ nếu không có sự đồng ý của người vợ. Nàng vẫn là người làm chủ tuyệt đối đối với toàn bộ tài sản của chính mình, dù là do thừa kế hay tự mình tạo dựng nên. (Voyages de M. Chardin en Perse, &c.; Lane’s Modern Egyptians.)

Trang 6. “Chàng cho tiến hành các nghi lễ cần thiết.” — Ở đây văn bản tiếp tục chi tiết hơn bản dịch của chúng ta:

“Và nút thắt hôn nhân đã được buộc chặt hoàn toàn tuân thủ theo luật pháp. Khi nghi lễ kết thúc, tất cả các thư ký của triều đình đều viết thư chúc mừng, và thông báo cho Sipahsālār về sự phục tùng trước nỗi nhục nhã này. Khi Sipahsālār đọc những bức thư đó, một dòng lệ tuôn trào từ đôi mắt ông, và ngọn lửa thù hận đã bùng cháy trong lồng ngực. Mặc dù Nhà vua đã giải quyết sự việc một cách tôn giáo và theo đúng luật pháp, nhưng khi mọi chuyện xảy ra đến tai, trái tim ông vẫn rớm máu đến tận cùng bởi tình cảm quá đỗi sâu nặng dành cho con gái. Sipahsālār, nhận thấy đó là một sách lược khôn ngoan, bèn viết một bức thư cảm ơn gửi lên bậc Pādishāh đáng kính, chan chứa những lời lẽ biểu lộ niềm vui mừng và hạnh phúc: ‘Đây quả thực là niềm hạnh phúc lớn lao, khi sự hậu thuẫn hùng mạnh nhường ấy lại được ban rủ xuống thân phận tôi! Tôi hoàn toàn bất lực không sao đền đáp nổi nghĩa cử cao quý này, nay khi Bệ hạ đã đặt chiếc vương miện vinh quang này lên đầu kẻ nô lệ của ngài. Ngay khi tôi diện kiến thánh nhãn, tôi sẽ cúi đầu hôn lên mặt đất đầy hạnh phúc.’

“Che đậy bằng sự giả dối, ông ta đặt bút viết những lời lẽ ấy, giấu kín tâm địa [độc ác] của ngơn giận dữ, và ngày đêm mưu tính những trò lừa đảo cùng quỷ kế.”

Tể tướng của Āzādbakht khó lòng chịu đựng được việc các quyền lợi của một người cha bị coi thường. Người cha, hoặc người họ hàng trưởng thành gần gũi nhất, luôn là đại diện cho cô dâu tương lai để thực hiện khế ước kết hôn. Hơn nữa, Sipahsālār coi hành động bạo ngược này là một sự đáp trả vô ơn đối với những công trạng của ông ta trong quân đội. Mặc dù cách tán tỉnh có phần lỗ mãng của Nhà vua là vậy, nhưng người ta miêu tả rằng vị tiểu thư vẫn dành trọn tình cảm sâu sắc cho ngài, và nàng đã bất chấp những hiểm nguy nơi sa mạc vì ngài.

Trang 8. “Để tìm kiếm sự nương náu nơi Nhà vua xứ Kirmān.” — Văn bản cũng có bài thơ bốn câu sau đây:

Nhà vua xứ Kirmān là bậc ban phát công lý vĩ đại;

Vì lợi ích của chúng ta, ngài sẽ ban cho cái nhìn khoan dung

Ngài sẽ cung cấp quân lính, vàng và bạc:

Nếu không theo con đường này, sẽ chẳng còn cách nào cứu vãn.

Kirmān (Carmania) là một tỉnh của Ba Tư (vùng Gedrasia cổ đại), có phía bắc giáp Khurasan, phía đông giáp Afghanistān và Bilūchistān, phía nam giáp Vịnh Ba Tư, và phía tây giáp Fars cùng Luristān. Carmanicus Sinus: Vịnh Ormuz. Kirmān là số nhiều của từ kirm, nghĩa là con sâu, và đây là tỉnh nơi những chú tằm ban đầu được nuôi dưỡng. Nơi đây nổi tiếng với việc trồng hoa hồng trắng, loài hoa dùng để chưng cất thành `itr-i-gul (tinh dầu hoa hồng); và cũng nổi tiếng với một giống cừu đặc biệt gọi là dumbadār, nhỏ con, chân ngắn, với chiếc đuôi dài rậm rạp.

Trang 9. “Hướng bước chân về phía sa mạc,” tức là sa mạc Kirmān. — Văn bản có bài thơ bốn câu này:

Hãy nhìn xem bất hạnh đã đẩy tôi vào cảnh khốn cùng nào!

Do sự bội ước, nàng đã quăng tôi vào biển cả giông bão;

Vì Vận mệnh nghịch ngợm đã vạch sẵn một mưu đồ hiểm ác chống lại tôi,

Khi chia cắt những người bạn tâm giao khỏi chốn bên nhau.

Page 9. “A hundred thousand lives such as mine are not in value equal to a single hair of the King’s head.”—In less extravagant terms does a distressed damsel in another romance express herself: “Of a truth, noble man, you have displayed your compassionate nature; but I cannot consent to save my body at the cost of yours: for who ought to save a common stone by the sacrifice of a gem?”—Vetāla Panchavinsati, or Twenty-five Tales of a Demon.

Page 10. “The Queen brought forth a son; in beauty he was lovely as the moon,” &c.—The Orientals compare beautiful youths, as well as damsels, to the moon: Hafiz styles Joseph the Hebrew patriarch—who is throughout the Muhammadan world regarded as the type of youthful beauty—“the Moon of Canaan.” Morier remarks, in his Second Journey to Persia, &c.: “The Eastern women suffer little from parturition, for the better sort of them are frequently on foot the day after delivery, and out of all confinement on the third day [this on the authority of Harmer, vol. iv, p. 434]. They are sometimes 131‘delivered ere the midwives come in unto them’: Exodus, i, 19; and the lower orders often deliver themselves. I knew an instance where a peasant’s wife, in Turkey, who was at work in a vineyard, stepped behind the hedge, delivered herself, and carried the child home slung behind her back.”

Page 10. “They wrapped up the child in a cloak embroidered with gold, and fastened a bracelet of large pearls,” &c.—In the legend of Pope Gregory, the child is exposed with gold at his head and silver at his feet (see the English Gesta Romanorum, chapter 51; edited by Herrtage); and in one of the Tales of the Vetāla, a child is similarly exposed, with a sum of gold, at the gate of a royal palace, and the King adopts him as his son and successor (Kathā Sarit Sāgara, Ocean of the Rivers of Narrative).

Page 10. “He sent his servants to welcome them, and received them with the greatest respect and hospitality;” that is, by a deputation (istikbāl), one of the principal modes among the Persians of doing honour to their guests. Those sent in advance to meet the guests are called pīsh vāz, “openers of the way.” In the ninth chapter we find the approaching guests met at the distance of two days’ journey[31] from the city. “On the day of our entry,” says Morier, in his Second Journey, “we were met by the youngest son of the Amīru-’d-Dawla, a boy of about thirteen years of age, who received the ambassador [Sir Gore Ouseley] with all the ease of an old courtier.” So, too, the King of Kirmān “sent his own son and two attendants to wait on Āzādbakht.”

Page 11. “The musicians singing and playing, and the guests drinking.”—Music contributes as much as wine to the pleasures of an Eastern carousal. “Wine,” they say, “is as the body, music is the soul, and joy is their offspring.” The gamut, or scale of musical notes, is called in the East, durr-imafassal, “separate pearls.” The musical instruments commonly 132employed are: the Kānūn, the dulcimer or harp; the sitār, a three-stringed instrument (from si, three, and tār, string), whence cithara and guitar; and the arghān or orghanūn, the organ. Old Persian writers describe the arghān as invented by Iflatūn (Plato), and as superior to all psalteries (mazamīr), and used in Yūnan (Ionia or Greece) and in Rūm (Iconium). Also the chang (Arabic, junk), the harp; the rabāb, rebeck; the tambūr, tambourine; and the barbat, or barbitan.—Morier, in his Second Journey (p. 92), was treated with a concert of four musicians; “one of whom played on the Kamāncha [viol]; a second sang, fanning his mouth with a piece of paper to aid the undulations of his voice; the third was a tambourine-player; and the last beat two little drums placed on the ground before him.” Gentius, in a note to the Gulistān of Sa`dī, says that “music is in such consideration [in Persia], that it is a maxim of their sages, that when a king is about to die, if he leaves for his successor a very young son, his aptitude for reigning should be proved by some agreeable songs; and if the child is pleasurably affected, then it is a sign of his capacity and genius, but if the contrary, he should be declared unfit.”—It would appear that the old Persian musicians, like Timotheus, know the secret art of swaying the passions. The celebrated philosopher Alfarabi (who died about the middle of the tenth century), among his other accomplishments, excelled in music, in proof of which a curious anecdote is told. Returning from the pilgrimage to Mecca, he introduced himself, though a stranger, at the court of Sayfu-’d-Dawla, Sultan of Syria, when a party of musicians chanced to be performing, and he joined them. The prince admired his skill, and desiring to hear something of his own, Alfarabi unfolded a composition, and distributed the parts among the band. The first movement threw the prince and his courtiers into violent and inextinguishable laughter, the next melted all into tears, and the last lulled even the performers to sleep.—At the retaking of Bagdād by the Turks, in 1638, when the springing of a mine, 133whereby eight hundred janissaries perished, was the signal for a general massacre, and thirty thousand Persians were put to the sword, “a Persian musician, named Shāh Kūlī, who was brought before Murād, played and sang so sweetly, first a song of triumph, and then a dirge, that the Sultan, moved to pity by his music, gave orders to stop the massacre.”[32]

Page 11. “His eyes were filled with tears.”—Although Muslims are remarkably calm and resigned under the heaviest afflictions, yet they do not consider the shedding of tears as either evidence of effeminacy or inconsistent with a heroic mind.—Lane. In the old Badawī Romance of `Antar (of which an epitome is given in my Arabian Poetry for English Readers) the hero is frequently represented as weeping.

Page 11. “The King of Kirmān then inquired into the particulars of Āzādbakht’s misfortunes.”—It thus appears that, in accordance with the time-honoured rules of Eastern hospitality, the King received Āzādbakht as his guest without subjecting him to any preliminary questioning; and only diffidently “inquired into the particulars” after the unhappy monarch had informed him that he was a fugitive from his kingdom. The old Arabs, like the old Scottish Highlanders, were scrupulous in abstaining from inquiring the name and tribe of a chance guest, lest he should prove an enemy; and if, after the guest had eaten of their bread and salt, he was found to belong to a hostile tribe or clan, he would be entertained during three days, should he so desire, and then be dismissed unharmed.

Page 12. Farrukhsuwār: from farrukh, fortunate, happy, and suwār, a cavalier, a horseman; especially a Persian chief, as being skilled in horsemanship and archery. Suwār-i-Sīstān: Rustam, the famous Persian hero.

Page 13. “He resolved to adopt the infant as his own.”—The Muhammadan law (says Lane) allows the adoption of sons, provided that the person to be adopted consents to the act, if of age to judge for himself; also that he has been deprived of his parents by death or other means; and that there be such a difference of age between the two parties as might subsist between a natural father and son. The adopted son enjoys the same right of inheritance as the natural son.—Farrukhsuwār, we see, though a chief of banditti, yet took care that his adopted son should be “instructed in all the necessary accomplishments.” The adoption of sons is universal throughout the East—in Persia, India, Japan; in the latter country, “the principle of adoption,” says Mr Mitford, in his Tales of Old Japan, “prevails among all classes, from the Emperor down to his meanest subject; nor is the family line considered to have been broken because an adopted son has succeeded to the estate.”

Page 13. Khudā-dād, i.e., “granted by God”: Deodatus; Theodore.

Page 13. “Able to fight, alone, five hundred men.” This is one of the few instances of Oriental hyperbole which occur in the work; and since we do not find our hero represented subsequently as distinguishing himself by his prowess, except on the occasion which led to his capture, it must be considered as introduced by the author conventionally, or by way of embellishment. The heroes of Eastern romance, for the most part, are not only beautiful as the moon, and accomplished in all the arts and sciences, but also strong and courageous as a lion. In the romance of Dūshwanta and Sakūntalā, an episode of the great Indian epic poem, Mahābharata, the son of the beautiful heroine is thus described: “Sakūntalā was delivered of a son, of inconceivable strength, bright as the God of Fire, the image of Dūshwanta, endowed with personal beauty and generosity of soul.... This mighty child seemed as if he could destroy lions with the points of his white teeth. He bore on his hand the 135mark of a wheel, which is the sign of sovereignty. His person was beautiful, his head capacious, he possessed great bodily strength, and his appearance was that of a celestial. During the short time that he remained under the care of Kanwa, he grew exceedingly; and when he was only six years old, his strength was so great that he was wont to bind such beasts as lions, tigers, elephants, wild boars, and buffaloes to the trees about the hermitage. He would even mount them, ride them about, and play with them to tame them; whence the inhabitants of Kanwa’s hermitage gave him a name: ‘Let him,’ said they, ‘be called Sarva-damana, because he tameth all;’ and thus the child obtained the name of Sarva-damana.”—And the Arabian hero `Antar, while yet a mere stripling, slew a wolf, and carried home its paws to his slave-mother as a trophy. (Compare with this the youthful exploit of David with a lion and a bear, 1 Sam. xvii, 34, 35.) So, too, in the Early English Romance of Sir Bevis of Hampton;—when only seven years old, Bevis knocked down two stout men with his cudgel; and while still in his “teens” he slew single-handed sixty Saracen knights.

Page 14. “The chief of the caravan.”—The Mihtar Kārwān, or Kārwān Bash, held a position of responsibility and importance. By the payment of armed attendants he took precautions against the attack of brigands, as the merchants who formed a caravan were, it is said, on most occasions, so devoid of courage that they cried “quarter” at the mere sight of a drawn sword.

Page 15. “He also put on him his own robe” (Kabā-i Khāss).—The Kabā is a tunic, or long cloth coat, of any colour, quite open in front, and worn over the shirt, and is the special garment of the rich, and so distinguished by Sa`dī (Gulistān, ch. ii, story 17) from the aba, or abaya, a kind of woollen cloak, either black or striped brown and white, the garment of the poor.

Page 15. “The name of Bakhtyār,” that is, “he whom Fortune assists,” or, “Fortune-befriended.”

Page 16. “The keys of the treasury” were of gold.

Page 16. “A splendid robe of honour.”—A Khil`at, or dress of honour, is bestowed by Eastern monarchs on men of learning and genius, as well as on tributary princes on their accession to their principalities, and on viceroys and governors of provinces. The custom is very ancient; see Esther vi, 8, 9. “A common Khil`at,” says Morier, “consists of a Kāba, or coat; a Kemerbend, or zone; a gūch pīch, or shawl for the head: when it is intended to be more distinguishing, a sword or a dagger is superadded. To persons of distinction rich furs are given, such as a Katabī, or a Koordī; but when the Khal`at is complete it consists exactly of the same articles as the present which Cyrus made to Syennesis, namely: a horse with a golden bridle; a golden chain; a golden sword[33]; besides the dress, which is complete in all its parts.”[34]—In India an elephant and a palanquin splendidly decorated are added to the dress, sword, &c. Dr Forbes, in a note to his translation of the Bāgh o Bahār (Garden and Spring), the Hindustani version of the entertaining Persian romance, Kissa Chehar Dervish, or Tale of the Four Dervishes, remarks that “in the zenith of the Mogul empire Khil`ats were expensive honours, as the receivers were obliged to make presents for the Khil`ats they received. The perfection of these Oriental dresses,” he adds, “is to be so stiff with embroidery as to stand on the floor unsupported.”—After Rustam’s Seven Adventures in releasing Kai Kaus from the power of the White Giant, we read in Firdausī’s Shāh Nāma (or Book of Kings) that he received from Kaus a splendid Khil`at besides other magnificent presents. And in the Romance of `Antar, King Zuhayr causes a great feast to be prepared to celebrate the defeat of the tribe of Taï, which was chiefly due to the hero; at which he presents `Antar with a robe worked with gold, girds on 137him a trusty sword, and placing in his hand a pike of Khāta, and mounting him on a fine Arab horse, proclaims him champion of the tribes of `Abs and `Adnān.

Page 16. “There were Ten Viziers.”—“Wezeer,” says Lane, “is an Arabic word, and is pronounced by the Arabs as I have written it, but the Turks and Persians pronounce the first letter V. There are three opinions respecting the etymology of this word. Some derive it from wizr (a burden), because the Wezeer bears the burden of the King; others, from wezer (a refuge), because the King has recourse to the counsels of his Wezeer, and his knowledge and prudence; others, again, from azr (back, or strength), because the King is strengthened by his Wezeer, as the human frame is strengthened by the back. The proper and chief duties of a Wezeer are explained by the above, and by a saying of the Prophet: ‘Whosoever is in authority over Muslims, if God would prosper him, He giveth him a virtuous Wezeer, who when he forgetteth his duty remindeth him, and when he remembereth assisteth him; but if He would do otherwise, He giveth him an evil Wezeer, who when he forgetteth doth not remind him, and when he remembereth doth not assist him.’”—The Kur’ān and the Sūnna (or Traditions) both distinctly authorise a sovereign to select a Vizier to assist him in the government. The Prophet makes Moses say (Kur. xx, 30): “Give me a counsellor [Ar. Wezeer] of my family, namely Aaron my brother;” and again, in ch. xxv, 37: “We appointed him [Moses] Aaron his brother for a counsellor.” Wahidi, in his commentary on the Kur’ān, says: “Wezeer signifies refuge and assistance.” In the fourth year of his mission Muhammad assumed the prophetic office, when “he prepared a banquet, a lamb, as it is said, and a bowl of milk, for the entertainment of forty guests of the race of Hashem. ‘Friends and kinsmen,’ said Muhammad to the assembly, ‘I offer you, and I alone can offer, the most precious of gifts, the treasures of this world and of the world to come. God has commanded me to call you to His service. Who among you will support my burthen? 138Who among you will be my companion and my vizier?’”—Gibbon, chap. 1.

King Āzādbakht, we see, had no fewer than ten of such “burden-bearers”; in chapter ix there is another King with ten viziers; and in an ancient Indian romance referred to by El-Mas’ūdī in his Meadows of Gold and Mines of Gems, the same number of viziers is given to a king: “Shelkand and Shimas, or the Story of an Indian King and his Ten Viziers”; in what is probably a modernised version of the same romance, included in the Thousand and One Nights, under the title of “King Jilāa, the Vizier Shimas, and their Sons,” there are however but Seven Viziers—the number in most of the romances of the Sindibād cycle. According to the learned Imam El-Jara’ī, cited by Lane, ten is the proper number of counsellors for any man: “It is desirable,” says he, “for a man, before he enters upon any important undertaking, to consult ten intelligent persons among his particular friends; or if he have not more than five such friends, let him consult each of them twice; or if he have not more than one friend, he should consult him ten times, at ten different visits[35];—if he have not one to consult, let him return to his wife and consult her, and whatever she advises him to do, let him do the contrary, so shall he proceed rightly in his affair and attain his object.”—This reminds me of a story told of Khōja Nasru-’d-Dīn Efendī, the Turkish joker, who, wishing to make Timūr a present of some fruit, consulted his wife as to whether he should take him figs or quinces, and on her answering, “Oh, quinces, of course,” the Khōja, reflecting that a woman’s advice is never good, took Timūr a basket of figs; and when the emperor ordered his attendants to pelt the Khōja on his bald pate with the ripe, juicy figs, he thanked Heaven that he had not taken his wife’s advice: “for had I, as she advised, brought quinces instead of figs, my head had surely been 139broken!”[36] This most unjust estimate of women, so generally held by Muslims and giving rise to such proverbial sayings as “women have long hair and short wits,” is in accordance with the atrocious saying ascribed (falsely, let us hope) to the Prophet: “I stood at the gate of Paradise, and lo! most of its inmates were poor; and I stood at the gate of Hell, and lo! most of its inmates were women!” Contrast this with the following passage from the Mahābharata: “The wife is half the man; a wife is man’s dearest friend; a wife is the source of his religion, his worldly profit, and his love. He who hath a wife maketh offerings in his house. Those who have wives are blest with good fortune. Wives are friends, who by their gentle speech soothe ye in your retirement. In the performance of religious duties they are as fathers; in your distresses they are as mothers[37]; and they are a refreshment to those who are travellers in the rugged paths of life.”

Page 16. “Indulged in the pleasures of wine.”—The Kur’ān prohibits the use of wine and all other intoxicating liquors: “They will ask thee concerning wine and lots; answer, in both there is great sin” (ch. ii, 216). Some of the early followers of the Prophet held this text as doubtful, and continued to indulge in wine; but another text enjoins them not to come to prayer while they are drunk, until they know what they would say (ch. iv, 46). From this it would appear that Muhammad “meant merely to restrain his followers from unbecoming behaviour, and other evil effects of intoxication;” serious quarrels, however, resulting from drinking wine, a text in condemnation of the practice was issued: “Ye who have become believers! verily 140wine, and lots, and images, and divining arrows are an abomination of the work of the Devil; therefore avoid them that ye may prosper” (ch. v, 92).—Mills was certainly in error in stating that “for ages before the preaching of the Prophet of Mecca, wine was but little drunk either in Egypt or Arabia.”[38] In the Mu`allaqāt, or Seven Poems suspended in the Temple at Mecca, which present true pictures of Arabian manners and customs during the century immediately preceding the time of Muhammad, wine-drinking is frequently mentioned. Thus the poet `Amru calls for his morning draught of rich hoarded wine, saying that it is the liquor which diverts the lover from his passion, and even causes the miser to forget his pelf; Lebeid says that he often goes to the shop of the wine-merchant, when he spreads his flag in the air, and sells his wine at a high price; and the poet-hero `Antar quaffs old wine when the noontide heat is abated. However this may be, the law of the Kur’ān is clear—believers are not allowed to drink intoxicating liquors. Yet it would appear, from the tales of the Thousand and One Nights, that wine was extensively drunk by the higher classes of Muslims in all countries until a comparatively recent date; and assuredly the wine there mentioned was not the harmless beverage which the Prophet indulged in and permitted to his followers—“prepared by putting grapes or dry dates in water to extract their sweetness, and suffering the liquor to ferment slightly until it acquired a little sharpness or pungency”—since we read in the story, for instance, of “The Three Ladies of Bagdād and the Porter,” that wine was drunk to intoxication. The modern Persians justify their occasional excessive wine-drinking by the remark: “there is as much sin in a flagon as in a glass;”[39] and the Turks despise the small glasses commonly used by Europeans in their potations.[40] Cantemir, in his History of the Othman 141Empire, relates a curious story of how Murād IV, the seventeenth Turkish Sultan (1622–1639), became a drunkard:

Not content to drink wine in private, Murād compelled even the Muftis and other ministers to drink with him, and also, by a public edict, allowed wine to be sold and drunk by men of all ranks. It is said Murād was led into this degrading vice by a man named Bakrī Mustafa. As the Sultan was one day going about the market-place in disguise, he chanced to see this man wallowing in the mud, almost dead drunk. Wondering at the novelty of the thing, he inquired of his attendants what was the matter with the man, who seemed to him a lunatic. Being told that the fellow was drunk with wine, he wanted to know what sort of liquor that was, of whose effects he was yet ignorant. Meanwhile Mustafa gets up, and with opprobrious words bids the Sultan stand off. Astonished at the man’s boldness, “Rascal!” he exclaimed, “dost thou bid me, who am the Sultan Murād, be gone?”—“And I,” answered the fellow, “am Bakrī [i.e. the Drunkard] Mustafa, and if thou wilt sell me this city, I will buy it, and then I shall be Sultan Murād, and thou Bakrī Mustafa.”—Murād demanding where he would get the money to purchase such a city, Mustafa replied: “Don’t trouble thyself about that; for, what is more, I will buy, too, the son of a bond-woman.”[41] Murād agreed to this, and ordered Mustafa to be taken to the palace. After some hours, the fumes of the wine being dispersed, Mustafa came to his senses, and finding himself in a gilded and sumptuous room, he inquired of those who attended him: “What does this mean?—am I dreaming?—or do I taste of the pleasures of Paradise?” They told him of what had passed, and of his bargain with the Sultan. Upon this he fell into a great fright, well knowing Murād’s fierce disposition. But necessity abetting his invention, he declared himself on the point of death, unless he could have some wine to restore his spirits. The keepers, 142that he might not die before being brought into the Sultan’s presence, gave him a pot full of wine, which he concealed in his bosom. On being ushered into the audience-chamber, the Sultan commanded him to pay so many millions as the price of the city. Taking the pot of wine from his bosom, Mustafa said: “This, O Sultan, is what would yesterday have purchased Istambol. And were you likewise possessed of this wealth, you would think it preferable to the sovereignty of the universe.” Murād asked how that could be. “By drinking of this divine liquor,” answered Mustafa, offering the cup to the Sultan, who, from curiosity, took a large draught, which, as he was unused to wine, immediately made him so drunk that he fancied the world could not contain him. Afterwards growing giddy, he was seized with sleep, and in a few hours waking with a headache, sent for Mustafa, in a great passion. Mustafa instantly appeared, and perceiving the case, “Here,” said he, “is your remedy,” and gave him a cup of wine, by which his headache was presently removed, and his former gladness restored. When this had been repeated two or three times, Murād was by degrees so addicted to wine that he was drunk almost every day. Bakrī Mustafa, his tutor in drunkenness, was admitted among the privy-counsellors, and was always near the Sultan. At his death Murād ordered the whole court to go into mourning, but caused his body to be buried with great pomp in a tavern among the wine-casks. After his decease the Sultan declared he never enjoyed one merry day; and when Mustafa chanced to be mentioned he was often seen to burst into tears, and to sigh from the bottom of his heart. “Seldom, if ever,” moralises Cantemir, “has so much favour been obtained by the precepts of virtue as Mustafa acquired by the dictates of vice.”

To return to the quotation at the beginning of this long note; that the wine in which our young hero Bakhtyār indulged to such an extent as to deprive him of his senses was not a mild beverage, admits of no question: again, in chapter viii, page 93, 143we find a King and his favourite companion carousing together, until the former falls into a drunken sleep.

Page 18. “How could a person bred up in a desert, and by profession a robber, be fit for the society of a king?”—Sa`dī, the celebrated Persian poet, in his Gulistān, or Rose-Garden, says: “No one whose origin is bad ever catches the reflection of the good” (ch. i, tale 4); and again: “How can we make a good sword out of bad iron? A worthless person cannot by education become a person of worth;” and yet again: “Evil habits, which have taken root in one’s nature, will only be got rid of at the hour of death.” Firdausī, the Homer of Persia, in his scathing satire on the Sultan Mahmūd of Ghazni, has the following remarks on the same subject:

To exalt the head of the unworthy,

To look for anything of good from them,

Is to lose the thread which guideth your purpose,

And to nourish a serpent in your bosom.

The tree which is by nature bitter,

Though thou shouldst plant it in the Garden of Paradise,

And spread honey about its roots—yea the purest honey-comb,

And water it in its season from the Fountain of Eternity,

Would in the end betray its nature,

And would still produce bitter fruit.

If thou shouldst pass through the shop of the seller of amber

Thy garments will retain its odour;

If thou shouldst enter the forge of the blacksmith,

Thou wilt there see nothing but blackness.

That evil should come of an evil disposition is no wonder,

For thou canst not sponge out the darkness from the night.

Of the son of the impure man entertain no hope,

For the Ethiopian by washing will never become white.[42]

Page 19. “You have entered the recesses of my harem.”—Only husbands, fathers, brothers, uncles, fathers-in-law, and very young boys are mahram, or privileged to enter the apartments of women in Muslim countries. The fact of the chief Vizier visiting the Queen in the harem (page 19) should lead us to conclude, either that the story is of Indian origin, or that the worthy minister was “a neutral personage”—not to put too fine a point on it.

Page 20. “By a false testimony.”—Among the Muslims falsehood in certain cases is not only allowed but commended. Even oaths of different kinds are more or less binding. Expiation is permitted by law for an inconsiderate oath, and, according to some, even for the violation of a deliberate oath. The expiation consists in once feeding or clothing ten poor men, liberating a slave or captive, or fasting three days. An unintentional oath requires no expiation; but the swearing to a falsehood can only be expiated by deep repentance.—Lane.

In Cazotte’s French rendering—or rather, adaptation—of the Arabian version of this work, under the title of “The Story of King Bohetzad and his Ten Viziers,” the name of the young hero is not Bakhtyār, but Aladdin—properly, `Ala`u-’d-Dīn, “Exaltation of the Faith”; for Sipahsālār there is a prime minister whose name is Asphand, and his daughter, Baherjoa, was being conveyed, not to the Vizier, as in our version, but to the Prince of Babylon, to whom she was to be married. The order of the tales varies from that in the Persian work and two additional tales are interpolated. There is one point, however, in which this rendering, or version, is, I think, superior to the Persian, namely, that while in the Bakhtyār-story we are told that after the King recovered his throne and kingdom, he and the Queen “passed their days in tranquillity, interrupted only by the remembrance of their child, whom they had left in the desert, and whom, they were persuaded, wild beasts must have devoured the same hour in which they abandoned him,” but 145they do not appear to have taken any steps to ascertain his fate;—in Cazotte’s version trusty messengers are despatched far and wide to learn, if possible, tidings of the child, though without success. This is but natural, and what we should expect, particularly on the part of an Eastern monarch, from the well-known affection of Asiatics for their male offspring, which are considered as the light or splendour of the house; and if it be an interpolation by Cazotte—one of the “disfigurements” of which he is accused by Deslongchamps[43]—it is very decidedly an improvement on his original.—Bohetzād’s kingdom is called Dineroux, “which comprehends all Syria, and the Isles of India lying at the mouth of the Persian Gulf;” his capital is Issessara. One or two other points of difference may also find a place here. In our translation, when the royal fugitives abandoned their infant in the desert, “their hearts were afflicted with anguish;” but in Lescallier’s French rendering, the King is represented as exclaiming, on this occasion: “O my dear infant! thy father sheds rivers of tears from his eyes, because of thy absence, like the father of Joseph the Egyptian, when his son was departed from the land of Canaan!”—while according to Cazotte: “Great God!” cried the afflicted mother, bedewing her babe with her tears, “who didst watch over the safety of young Ishmael, preserve this innocent babe!” The reference to Ishmael is possibly an alteration by the Arabian translator.—It is not, as in the Persian work, the King of Kirmān of whom the fugitive pair seek protection and assistance, but Kassera, King of Persia—no doubt, meaning Khusrū (called by the Greeks Chosroes), the general title of the Persian Kings of the Sassanian dynasty, thus, Khusrū Parvīz, Khusrū Nushirvān. He furnishes Bohetzād with an immense army for the recovery of his kingdom, and the Queen (Baherjoa) remains under his protection until Bohetzād should have punished his rebellious Vizier. But meanwhile the King of Persia becomes deeply enamoured 146of the beauteous Baherjoa; and when envoys arrive from Bohetzād to bring back the Queen, Khusrū’s first impulse is to refuse to deliver her up, but at length better feelings prevail over his passion, and he restores her to the envoys in a magnificent litter, and with numerous female attendants.