Mỗi dịp tháng Mười Một ùa về, trong tiếng gió ngàn của vùng Đông Bắc, lòng tôi lại vang lên những nhịp điệu rộn ràng của khúc ca thợ mỏ. Trong tháng đặc biệt này có ngày Truyền thống ngành than 12 – 11 luôn nhắc mỗi người thợ về một hành trình dài của “Kỷ luật và Đồng tâm” đã tạc dấu ấn kiêu hãnh vào lòng đất mỏ. Là một người từng gắn bó với mảnh đất Cẩm Phả gian khó mà nghĩa tình, tôi luôn tự hỏi: Điều gì đã nuôi dưỡng lớp lớp thế hệ thợ mỏ giữ vững dòng máu thép kiên cường đến vậy? Câu trả lời ấy, tôi đã tìm thấy thật giản dị và trọn vẹn trong một chuyến thực tế đầy xúc cảm tại vùng mỏ Cao Sơn vào một ngày tháng Ba nắng rực.
Hôm ấy, con đường lên mỏ khác xa phố thị hay những dải cao tốc phẳng lì. Nó khoác lên mình màu đen của than, gập ghềnh, uốn lượn với những khúc cua tay áo. Con đường lên mỏ rộng thênh thang, không vạch phân làn, không có vỉa hè và cũng chẳng có biển báo. Chiếc xe lắc la lắc lư trên mặt đường gồ ghề, vậy mà tài xế vẫn vững vàng tay lái, còn đoàn chúng tôi thì quên bạt cả cảm giác say xe vì mải mê phóng tầm mắt ra ngoài. Trên con đường ấy, mở ra một thế giới hoàn toàn khác: thế giới của những chiếc xe tải khổng lồ, máy xúc, xe phun nước áp lực lớn chống bụi và những chuyến xe ca chở thợ mỏ. Những chiếc xe màu trắng xanh chở thợ mỏ tan ca 3 về phố, nổi bật lên giữa đại công trường đen thẫm, tựa như những nét chấm phá tươi sáng trên bức tranh vùng than.
Sau gần một tiếng “vượt dốc”, chiếc xe dừng lại trên mặt bằng khai trường chính. Hiện ra trước mắt chúng tôi là một lòng chảo khổng lồ, sâu hoắm – lòng moong khai thác chính số 1 của Công ty cổ phần than Cao Sơn – TKV. Đứng từ đài quan sát nhìn xuống độ sâu 147 m dưới mực nước biển, tôi ngợp người trước sự hùng vĩ của thiên nhiên và bàn tay con người. Những chiếc xe tải Cat 777D tải trọng 96 tấn vốn là những khối sắt thép khổng lồ, vậy mà khi xuống đáy moong nhìn chỉ nhỏ thó như những hộp bao diêm. Giữa đại công trường mênh mông, tôi bỗng thấy mình nhỏ bé như một hạt than cám 3A.

Chuẩn bị bữa ăn giữa ca cho công nhân Công ty cổ phần than Cao Sơn – TKV. Ảnh: Công Minh
Ngày trước, khi còn công tác tại Công ty Chế tạo thiết bị điện Cẩm Phả, tôi là người lập những lệnh sản xuất hàng ngàn chiếc chổi than điện cho các mỏ. Thuở ấy, tôi cứ thắc mắc mãi, tại sao riêng than Cao Sơn luôn đặt loại chổi than cỡ đại (25 x 50 x 60 mm). Hôm nay, khi tận mắt nhìn những giàn máy khoan, máy xúc EKG và những “quái vật” cơ khí màu cam rực lên trong nắng mới, tôi mới tự tìm cho mình được câu trả lời thỏa đáng.
Nhưng có lên mỏ mới thấu hết những gian nan của người thợ. Giữa đất đá, bụi bặm và tiếng gầm rú rung chuyển của máy móc, tinh thần “Kỷ luật – Đồng tâm” không còn là khẩu hiệu, nó là sự sinh tồn và gắn kết. Giữa đại công trường, người thợ phải lao động dưới nắng gay gắt như đổ lửa, mồ hôi người thợ đổ xuống, hòa quyện với bụi than để kết tinh thành hàng triệu tấn “vàng đen” cho Tổ quốc. Chỉ có tinh thần thép ấy mới giúp họ vượt lên khắc nghiệt, gắn bó với nghề, với đất mỏ thủy chung đến vậy.
Tôi từng hình dung ra, mỗi khi những chiếc xe tải khổng lồ kia chạy qua, chắc hẳn những luồng bụi than sẽ cuốn theo sau mù mịt và ai lên đây cũng sẽ đen nhẻm vì bụi. Nhưng trái lại, những con đường nội mỏ liên tục được xe chuyên dụng tưới nước, sạch sẽ đến bất ngờ. Đó là minh chứng cho thấy Công ty đã cực kỳ quan tâm đến công tác môi trường, liên tục cải tiến các biện pháp giảm bụi để bảo vệ sức khỏe cho người lao động.
Đến thăm Phân xưởng Sửa chữa số 2, tôi mới được tận mắt chiêm ngưỡng những chiếc xe tải Cat 777D khổng lồ đó đang được những người thợ bảo dưỡng định kì. Chao ôi! Sao chiếc bánh xe nó mới cao to làm sao. Tôi tiến lại gần để “đọ dáng” với chiếc lốp xe. Với chiều cao khiêm tốn của mình, tôi đứng chỉ vừa chạm đúng bán kính của bánh xe. Còn ca bin của chiếc xe thì cao chót vót như sàn tòa nhà ba tầng.
Những chiếc xe sau khi “khám chữa bệnh” xong xuôi đứng xếp hàng ngay ngắn ngoài sân. Ben xe dốc ngược để tránh đọng nước mưa, trông xa như những tòa tháp khổng lồ đang kiêu hãnh vươn thẳng lên trời xanh. Màu cam đặc trưng của xe cứ thế vàng rực lên dưới cái nắng trưa chói chang.
Sau khi thăm phân xưởng sửa chữa, đoàn chúng tôi được mời dùng bữa cơm giữa ca cùng thợ mỏ. Giống như những người thợ, tôi nhận xuất ăn do các đầu bếp cơ động chuyển đến tận công trường, phân xưởng. Cầm khay cơm inox sáng loáng, còn nóng hổi và có nắp đậy cẩn thận, lồng ngực tôi bỗng nghẹn lại. Mở nắp khay, nhìn những ngăn thức ăn tươm tất với thịt, cá, trứng rán, rau xanh và bát canh rau ngót ngọt mát, ký ức của 35 năm trước bỗng dội về vẹn nguyên, sống động…
Ngày ấy, Công ty tôi tổ chức cho công nhân làm “kế hoạch ba” để cải thiện đời sống. Theo phân công, tôi và mọi người lần đầu ra công trường 10-10 nhặt than cục. Ở đó, chúng tôi nhặt than cùng với những đội công nhân của mỏ. Bữa cơm trưa của công nhân thời bao cấp chỉ có ba món mặc định: cơm, vài miếng cá nục kho và bát “canh đại dương” mênh mông nước. Cả công trường đang ăn trong lán, bỗng một chiếc xe Bela cuối ca chở bã xít chạy rầm rầm qua, bụi than cuốn mù mịt phủ một lớp đen mờ lên khay cơm.
Những đôi bàn tay thợ mỏ thô ráp, móng tay còn đen kịt vệt than, vội vàng gạt đi lớp bụi xám xịt trên mặt khay để ăn tiếp. Họ không khóc, vì họ đã quen như thế. Chỉ có tôi, một cô gái trẻ ngày ấy, nhìn cảnh đó tự nhiên thấy những giọt nước mắt mình rơi lã chã vào bát canh đại dương lềnh bềnh bụi than. Mọi người trong đội của tôi lặng lẽ gạt lớp bụi đi để ăn tiếp lấy sức, riêng bát canh phải đổ bỏ. Hôm đó, tôi đã ăn cơm trộn lẫn nước mắt vì xót xa cho nghề thợ mỏ gian truân. Thấy tôi gạt nước mắt, mấy chị công nhân mỏ trêu:
– Chỉ có em lần đầu ăn cơm công trường phủ bụi mới khóc thế thôi, chứ tụi chị quen rồi. Chỉ vài hôm nữa là em cũng sẽ coi bình thường như các chị. Cơm thợ mỏ mà, em!

Bữa ăn giữa ca của công nhân Công ty cổ phần than Cao Sơn – TKV. Ảnh: Công Minh
Nhìn khay cơm chu đáo hôm nay, tôi thực sự xúc động trước sự thay đổi kỳ diệu. Người thợ mỏ bây giờ đã được chăm lo từ những điều nhỏ bé, tinh tế nhất. Bữa ăn không chỉ đủ chất, đủ lượng, đảm bảo vệ sinh tuyệt đối, mà nước uống tinh khiết còn được cấp đến tận từng tổ sản xuất. Sự quan tâm ấy không nằm trên những con số sản lượng bốc xúc hàng triệu tấn hay mức lương hai, ba mươi triệu một tháng, mà nó thấm đượm trong từng khay cơm nóng, từng hộp sữa bồi dưỡng giữa ca cho người thợ.
Cảm động nhất là lúc tôi vô tình gặp lại người cháu bên hàng xóm vừa nghỉ tay giữa ca từ dưới moong lên. Cậu ta reo lên:
– Ôi! Hôm nay cô lên thăm khai trường của chúng cháu ạ?
– Nay cô cùng đoàn Văn nghệ sĩ Cẩm Phả đi thực tế khai trường mỏ để lấy tư liệu sáng tác, cháu ạ! – Tôi vui vẻ trả lời. – Thật bất ngờ quá! Cô vẫn nghe mẹ cháu nói rằng cháu làm việc tại Công ty cổ phần than Cao Sơn. Cháu ở phân xưởng nào?
– Dạ, cháu ở phân xưởng sửa chữa này, cô ạ.
Cô cháu tôi tay bắt mặt mừng. Khuôn mặt người thợ trẻ còn lấm lem vệt than nhưng nụ cười bừng sáng cả một góc sân. Cậu nhanh nhẹn rửa tay rồi hồ hởi mời tôi:
– Cháu mời cô lại tổ cháu dùng cơm thợ mỏ ạ.
– Các cô bác đã ăn cùng các anh chị trong phân xưởng rồi. Cháu cứ ăn tự nhiên, kẻo quá bữa đấy.
– Dạ, vậy lát nữa ăn xong, cháu mời cô ghé thăm tổ sản xuất của cháu, cô nhé.
Tôi vui vẻ gật đầu. Sau bữa ăn, người thợ trẻ khi nãy ra mời tôi uống nước. Tôi sốt sắng hỏi:
– Cơm mỏ ở đây ngon quá, cháu ạ. Cháu ăn có no không?
Cậu cười hiền:
– Dạ, ngày thường ăn thế này là đủ sức “chiến đấu” rồi cô, chỉ hôm nào nắng gắt mệt quá mới không ăn hết thôi ạ.
Chuyến đi khép lại, trên đường về, mọi người trong đoàn cứ trêu tôi:
– Hôm nay, bà chị là người hạnh phúc nhất đấy nhé!
Tôi vui vẻ gật đầu, lòng ngập tràn niềm vui tự hào:
– Vâng, em hạnh phúc nhất vì được ăn một bữa cơm thợ mỏ, và
vì được ngắm những nụ cười tươi rói, lấp lánh của họ giữa đại công trường lộng gió đó ạ.
Cả đoàn cùng cười vui vẻ trước câu trả lời của tôi. Một lần nữa, tôi lại phóng tầm mắt qua ô cửa kính như để thu lại hình ảnh lòng moong Cao Sơn. Hình ảnh chiếc chảo khổng lồ hùng vĩ và bữa cơm thợ mỏ sẽ in đậm mãi trong tôi như một bức tranh kì diệu.