Cá linh mùa nước nổi và nỗi nhớ nội

Cá Linh Mùa Nước Nổi Và Nỗi Nhớ Nội

Lượt đọc: 9 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

Những cách đánh bắt cá linh

Quê tôi nằm cạnh dòng sông Hậu nơi chia cắt giữa đôi bờ tỉnh Đồng Tháp và Hậu Giang (nay là TP Cần Thơ) bởi một cái cồn Tân Lộc (bây giờ là xã Đảo). Nơi đầu cồn là tiếp giáp 3 tỉnh thành An Giang – Đồng Tháp – Cần Thơ. Chẳng hiểu sao cồn Tân Lộc được gọi là “cồn cát”. Trong ký ức tuổi thơ tên gọi “cồn cát” gắn liền với những kỷ niệm ông bà nội tôi. Theo lời kể của bà nội, ngày xưa xứ này tôm cá nhiều lắm, ai làm biếng kiếm ăn chỉ cần quăng chài là có cá tôm để ăn cho cả gia đình một ngày không hết. Còn những người siêng năng thì cá tôm không chỉ để ăn mà còn là làm khô, làm mắm,…

Đặc biệt, cá linh về nhiều vào mùa nước nổi khoảng giữa tháng 7 đến tháng 9 – 10 âm lịch, cao điểm nhất là con nước rong tháng 7 – 8 và tháng 9 độ tầm từ 14 đến 20 âm lịch, nên trong dân gian có câu “tháng 7 nước nhảy khỏi bờ”. Mỗi khi tháng 6 – 7 lũ bắt đầu về, nước trên sông Hậu chuyển màu đục ngầu cuồn cuộn từ sông Mekong đổ xuống mang theo biết bao phù sa về bồi đắp cho những cánh đồng chảy dài thăm thẳm mênh mông sóng nước. Phóng tấm mắt xa xa bất cứ nơi đâu trên sông rạch, cánh đồng đầy nước là hình ảnh mưu sinh của những người nông dân. Đó là bắt đầu vào mùa vụ đánh bắt cá linh thật nhộn nhịp. Tiếng người mua, người bán inh ỏi cả một xóm làng.

Ngày xưa có rất nhiều công cụ đánh bắt cá linh. Đơn giản và thô sơ nhất vẫn là giăng lưới, đăng, đó, chài, vó… mỗi công cụ đều có đặc thù riêng nhưng vẫn bắt được cá linh rất nhiểu. Hiện đại hơn nữa là cách đánh bắt của những nhà giàu đầu tư cả giàn lưới lớn có thể bao vây cả con sông, con rạch gọi là “lưới giựt”, giống như hai tàu đánh cá ngoài biển khơi bủa lưới từ bờ sông này tới bờ sông kia. Mỗi ngày công cụ “đánh lưới giựt” này kiếm vài chục giạ cá linh là chuyện bình thường.

Nhưng cách đánh bắt đó đòi hỏi thuê dân công rất nhiều nhưng lại không hiệu quả bằng “chảy đáy”. Đây là cách đánh bắt xuyên suốt trên sông, hai bên lưới được cột vào 2 thùng phuy lớn đặt ở giữa sông. Có những lúc cá linh rộ bầy nhiều quá người thăm đáy phải xả bỏ cá bớt, nếu không nước chảy mạnh sẽ cuốn trôi miệng lưới đáy mất tiêu. Hầu hết cánh đánh bắt kiểu này ngày nay chỉ còn ở những con sông gần cửa biển gọi là “đáy hàng khơi”.

Một kiểu đánh bắt cá linh khác mà ngày nay thỉnh thoảng trên sông rạch miền Tây đâu đó còn vài hình ảnh là chất “đống chà”, người ta đốn những nhánh cây rào xung quanh lại, hằng ngày cho cá ăn bằng cám rang. Mùi cám rang lên thơm phức dụ bầy cá từ ngoài vào. Từ từ ngày nào cũng vậy cá linh có chổ ăn chỗ nghỉ, ngày càng kéo lại rất đông để trú ngụ. Người ta bắt đầu bao lưới dở chà ra bắt cá, tôm… nhiều nhất vẫn là cá linh. Tôi nhớ có đống trà thu hoạch 20-30 giạ cá linh là chuyện thường.

Một số món ngon từ cá linh

Món ăn từ cá linh đặc sản

Cá linh non làm gì cũng tuyệt và hấp dẫn. Từ kho lạt, chiên bột, chiên giòn, kho mắm, nhúng giấm cho tới nấu canh chua với bông điên điển, bông súng ma… (bông súng ma là loại bông súng mọc hoang dã nước lên tới đâu cọng bông súng dài tới đó). Món nào cũng ngon nhưng tôi thích nhất cá linh kho mắm cá linh.

Đối với ẩm thực Việt Nam, chưa có món nào ăn phong phú, đa dạng và có bề dày văn hoá ẩm thực như món mắm cá linh kho. Nó mang một hương vị không thể nào quên được khi nghe nhà ai đó thoảng bay hương khói mắm cá linh đồng.

“Muốn ăn bông súng mắm kho

Thì về Đồng Tháp ăn cho đã thèm”.

Có lần tui sang “Mẽo”, nghe một chị người gốc Long Xuyên kể chuyện rất vui. Mẹ chị nhớ quê nên đem theo mắm cá linh qua Mỹ để kho ăn cho đỡ nhớ nhà. Đến khi nồi mắm sôi trên bếp, cái hương vị quê hương đặc trưng ấy cứ thế lan tỏa khắp khu dân cư. Ông hàng xóm người Mỹ chịu không nổi, phải “complain”, nghĩa là phàn nàn, khiếu nại. Chắc với ông, đó là một thứ mùi quá… dữ dội! Rồi nghe đâu ông phải “move” đi nơi khác.

Đối với người Việt xa quê, cái mùi mà người ta gọi là “khó chịu” ấy lại có khi chính là mùi của quê hương – mùi của mùa nước nổi, của đồng ruộng, của những bữa cơm gia đình và của một thời tuổi thơ không thể tìm lại.

Món mắm kho là vậy đó. Cách ăn mắm cũng nhiều công phu. Dân sành điệu thưởng thức mùi mắm bằng tất cả các giác quan. Cho nên mắm kho mà thiếu rau và hương vị đặc trưng mùi mắm chẳng còn hứng thú chút nào. Có người nói ăn mắm mà thiếu rau xem như chưa “đạt đạo” ẩm thực về mắm.

Để thưởng thức món này ngoài mắm và cá ngon không thể nào thiếu các loại rau ngoài đồng như bông điên điển, rau nhút, cải trời, lục bình, năng, cà tím, khế, bần, chuối chát, đậu bắp… nhưng không thể nào quên loại rau hương đồng cỏ nội đó là “rau dừa”. Tất cả tạo thành nên một bản nhạc giao hưởng với mắm. Nó là đề tài muôn thuở trong ẩm thực dân gian và văn hoá trăm năm kề từ khi cha ông ta mở mang di cư vào vùng đất phía nam này.

Bởi vậy, hũ mắm cá linh mang sang Mỹ đâu chỉ để ăn. Nó còn để nhớ.

Nhớ quê. Nhớ mẹ. Nhớ dòng sông. Nhớ mùa nước nổi.

Và có khi, chỉ cần một thoáng hương vị mắm bay lên giữa đất Mỹ, người ta bỗng thấy quê hương miền tây ở đâu đó rất gần.

Nhà báo Trần Hữu Lễ chiêu đãi nhà báo Phan Hoàng món lẫu đặc sản cá linh ở Cần Thơ

Nước mắm cá linh

Ngày xưa nếu nói về nước mắm ủ nấu từ con cá linh thì hầu như nhà nào cũng có. Nhà nghèo nhất vẫn có hủ nước mắm cá linh để ăn quanh năm. Giống như nhạc sĩ Trần Tiến viết “Ai nghèo cũng có cây đàn chapi” vậy.

Gia đình, chòm xóm, cộng đồng dân quê là vậy đó, nhà nào cũng dựa muối để làm nước mắm cá linh. Cá nhiều quá ăn không hết thì rửa sạch, đựng trong từng khạp da bò, kiệu lớn… Mỗi lớp cá rải một lớp muối lâu lâu mang ra nấu lược nước lắng xuống bằng vải mùng. Bà nội tôi nói muốn cho cá linh ủ làm nước mắm ngon nhất thì phải đợi con nước cuối tháng 8 – 9 âm lịch, vì con cá lúc này vừa lớn có thịt nhiều.

Còn nếu ủ cá sớm quá thì cá linh non giá đắt lại không có thịt sẽ bị hao hụt rất nhiều. Nếu đợi cuối mùa vào tháng 10 âm lịch thì cá linh sẽ già, lớn ủ có lợi nhưng khi nấu nước mắm sẽ bị hôi dầu, vì đầu cá linh lúc này lớn có hàm lượng dầu trong đầu cá rất nhiều. Người ta chỉ cắt đầu bỏ lấy mình làm mắm ăn sống và kho. Đầu cá linh có người đem nấu làm dầu cá đốt đèn trứng vịt (loại đèn dầu có ống khói tròn giống hột vịt).

So với nước mắm cá biển bên Phú Quốc, Rạch Giá chở qua, nước mắm Thiên Hương, Chánh Hương miệt Châu Đốc chở xuống thuộc hàng cao cấp thì nước mắm đồng cá linh của nội tôi nấu là dân dã, đồng quê, nhưng vẫn thơm ngon đượm mùi.

Quy trình nấu nước mắm cá linh công phu lắm, quan trọng là canh độ mặn của muối. Nước lược đầu tiên là nước mắm vô chai để ăn sống, nước thứ 2 – 3 là nước dảo làm nước mắm kho. Nấu xong nội tôi vô chai đem phơi nắng để dành ăn lần lần trong mấy tháng.

Với vị mắm đồng đó đem đi kho cá bằng nồi đất, dùng nước cơm sôi chắc ra để kho, khi nước cá trong nồi sền sệt, cho thêm chút tiêu cai nồng, bọn trẻ chúng tôi ăn với cơm nóng hết cả nồi.

Hồi nhỏ hễ hè đến là tôi hay lội ruộng bắt cua, thụt hang mỗi chiều mang về vài thùng thiết, tét cua ra làm hai để đặt lợp thu về tép và cá bống rất nhiều. Cả mùa hè gom mua vài bộ đồ, cuốn tập mới đủ để vào năm học mới.

Lớn lên xa quê được đi nhiều nơi khác, được ăn nhiều món nhưng lâu rồi tôi không ăn được nước mắm cá linh, cá linh kho, nấu chua… cảm thấy thèm và nhớ nội. Giờ nước lũ không còn, cá linh lại khan hiếm, biến món ăn dân dã ngày xưa thành món đặc sản đắt khách của nhà hàng. Biến đổi khí hậu gây ra nhiều hệ lụy cho đồng bằng sông Cửu Long, nhiều sản vật thiên nhiên ban tặng dần chỉ còn trong ký ức.

Nguồn: https://vanvn.vn/ca-linh-mua-nuoc-noi-va-noi-nho-noi-but-ky-cua-dong-a-le/
Nguồn: vanvn.vn
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.