Tôi là nhà văn miền nam chánh cống, không phải là người của xứ Huế cổ kính và càng không phải là người trong Hoàng tộc nhà Nguyễn. Tôi chỉ là một người Việt có tuổi sống tạm dung trên xứ người nhưng tôi có tâm hồn hoài cổ quá nặng, say mê lịch sử nước nhà, nên thường hướng về quê cha đất Tổ mà nhớ kỉ niệm xưa… để mấy tháng nay lòng xót xa buồn trĩu khi nghe tin vị vua cuối cùng triều Nguyễn là cựu hoàng Bảo Đại qua đời, và đám táng Cựu hoàng Bảo Đại như đám ma một ông Tây !
Buồn thảm thật ! Cựu hoàng một nước nhược tiểu đang bị chiếm nên phải sống lưu vong như một công dân thường, rồi chết trong một bệnh viện nhỏ không tên tuổi… như một ông Tây nào đó.
Lại càng buồn hơn khi đọc tin trên báo chí Việt lời xôn xao bàn tán về các báu vật của Nguyễn triều, trong đó có vật thiêng liêng nhất là « bộ Ấn, Kiếm cuối cùng của nhà Nguyễn hiện giờ ở đâu ? » Đang ray rức như vậy thì nhận được bản thảo tập bút khảo của học giả Lê Văn Lân, biên khảo về các Ấn Triện của triều đại Gia Long, cho tôi cái hân hạnh đọc trước.
Thật là mát lòng hả dạ như người đang khát nước, đang muốn khóc, được người cầm ly nước đến vổ về cho uống ! Tôi đã đọc ngấu nghiến, đọc tới đọc lui không chán. Lê quân khiêm nhường nói là bút khảo nhưng tập sách dù không đồ sộ nhiều trang, vẫn gói ghém đầy đủ tài liệu về các loại Ấn của một triều đại mà người thường làm sao biết rõ. Những trang sách hữu ích và quí giá biết bao.
Không phải quí như món đồ có giá mà cuốn sách quí vì cái công sưu tầm tài liệu của tác giả để giới thiệu chúng ta biết những luật lệ của triều nghi một thời đã qua. Cuốn sách chỉ nói quanh các loại ấn triện, mô tả hình dung bửu ấn, kích thước, vv… đúng vào thời gian cái bửu ấn cuối cùng còn hay mất ? Tôi tin chắc đa số người Việt, nhất là các vị có tuổi, đón nhận tập sách này một cách nồng nhiệt.
Sẽ có một số bạn trẻ nói rằng : « Một thời phong kiến đã qua, sao lại mất thời giờ về những cái ấn triện đó ? » Đúng vậy, nhưng các bạn trẻ khi đọc hết tập biên khảo nầy mới thấy công năng của các ấn triện đó. Chúng là biểu tượng của triều đại, chúng là biểu trưng của một cá nhân. Lê quân đã viết như cốt nhắn nhủ :
« …Nếu ở hải ngoại người dân Việt vẫn đứng nghiêm chỉnh chào lá cờ vàng ba sọc đỏ, thì chuyện thương tiếc cho thân phận cũng là một hành động biểu tượng chứ sao ! » (bài III)
Lá cờ quốc gia có linh hồn nên ta trân quí, nếu hai mảnh vải vàng, đỏ để rời thì không tượng trưng gì cả, nhưng nếu may thành lá cờ vàng ba sọc đỏ thì là biểu trưng một thời Cộng hòa, cũng như khối vàng hay khối ngọc nếu được khắc chữ… chi tỷ hay… chi bửu và được đóng đè lên niên hiệu của vua chúa, được lưu giữ trân trọng, thì cái ấn đó tượng trưng cho triều đình rồi. Dấu son ấn triện đóng vào văn bản có tác dụng và uy lực vô cùng.
Trong dân gian, nơi nào cũng có đình chùa, mà không phải nơi nào cũng có Sắc phong. Vì nếu chùa có công trạng gì đó mới được vua Sắc tứ, và vị Thần ở đình làng nếu được tâu xin và triều đình xét có công với dân làng hoặc đã chứng minh linh hiển giúp dân mới có Sắc của vua phong cho. Vì vậy có làng có đình thờ thần, có cúng tế hàng năm mà không có Sắc phong Thần, nên trước đây xẩy ra tệ nạn Sắc thần bị mất trộm. Như vậy chứng tỏ Sắc thần không phải chỉ là tờ giấy bản màu vàng với chữ nho ghi danh tánh, chức vụ… mà phải có ấn của vua ban mới thật là trân bảo. Vậy, ấn Sắc Mệnh chi bửu là tượng trưng của nhà vua nên quí giá và linh thiêng. Không phải người nào cũng được thấy. Dân làng chỉ nghe nói, chỉ chiêm ngưỡng cái hòm Sắc mỗi khi đình làng cúng Cầu An (Kỳ yên) hàng năm mà ngay cả các hương chức Hội tề cũng vậy, không ai có quyền mở hòm Sắc ra coi. Hòm Sắc là cái hộp cây, cạnh vuông độ 10cm, bề dài 60m, sơn đỏ đậm. Tôi còn nhớ vào ngày cúng Cầu An, hương chức và dân làng áo dài khăn đóng với cờ xí, võng lọng từ đình đến nhà ông Cả để rước Sắc thần về tôn trí tại đình suốt 3 ngày lễ, vì làng tôi trước năm 1965, cũng như nhiều làng khác, không dám để Sắc Thần tại đình sợ bị ăn cắp, phải gửi nơi nhà ông Hương Cả, nhà ngói vách tô chắc chắn. Một năm, nhà ông Hương Cả bị mưa dột nên hòm Sắc bị ướt. Cả làng quýnh lo, phải đốt hương lạy Thần tại đình để tạ lỗi và xin phép dời hòm Sắc ra ngoài sân phơi lại cho khô. Hương chức tề tựu đầy đủ, ông Hương Cả trịnh trọng bưng hòm Sắc ra sân để lên bàn phơi nắng. Một dân làng, áo dài khăn đóng trịnh trọng cầm cây lọng đứng che hòm Sắc. Phải làm trang trọng vậy, chớ vẫn để ánh nắng rọi xuống hòm Sắc cho mau khô.
Lê quân có nhắc lại câu nói của đức Từ Cung, mẹ cựu hoàng Bảo Đại, nói với bà Mộng Điệp khi bà nầy được Pháp giao trả ấn Hoàng Đế chi bửu bị thất lạc, để giữ cho cựu hoàng : « Bà có phước lắm bà mới trông thấy ấn kiếm ấy. Tôi vào làm dâu nhà Nguyễn bao nhiêu năm mà tôi có được trông thấy bao giờ đâu ». (Bài IV). Đúng như lời nói chí tình đó, đức Từ Cung là mẫu nghi thiên hạ mà còn không trông thấy ấn quí mới chứng tỏ cái ấn là uy quyền tượng trưng tuyệt đỉnh của Triều đình đâu dễ trông thấy.
Như Lê quân có viết : « Người ta có thể nói một chiếc ấn có một đời sống, một số mệnh riêng tùy theo chủ nhân của nó… » và như đức Từ Cung nói với bà Mộng Điệp : « Bà có phước lắm mới được trông thấy ấn kiếm ấy… », bản thân tôi đã biết và tin tưởng từ lúc tôi còn nhỏ khi thấy Từ đường dòng họ Lê Công ở Châu Đốc bao nhiêu đời được mọi người trọng vọng và càng ngày càng sang giàu, theo lời người đời bàn tán, là nhờ nơi đây tôn trí Sắc Thần Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh. Nếu tin nơi linh thiêng của ấn vua trên Sắc Thần cũng được, mà theo tâm lý, dòng họ Lê Công được tin cậy bao nhiêu đời giữ hòm Sắc thì đương nhiên họ Lê Công càng giữ nếp sống cho xứng đáng của con cháu linh thần.
Tôi là nhà sưu tập tiền cổ, một hôm tôi được người bán giới thiệu : « Ông sẽ được thấy vật này, đảm bảo ông sẽ mê liền ». Quả nhiên khi tôi được cầm trên tay tờ giấy bản màu vàng nghệ đã có góc sờn rách, dài 1 thước rưởi, ngang 5 tấc, tôi lỏm bỏm đọc được vài chữ nhưng tôi đọc được giòng chữ niên hiệu vua Tự Đức và ngày tháng… với dấu ấn son đỏ : Sắc Mệnh Chi Bửu. Chữ viết tay nét rắn rỏi phải do ông quan viết chữ hay, trên nền giấy bản vàng có vẽ trang trí con rồng lượn trong mây bằng màu ngân nhũ. Và theo người đem lại chỉ tôi mới thấy dấu ấn phải đè đúng ngay đầu con rồng, hàng chữ niên hiệu nhà vua cùng ngày tháng viết lên trên đó (xem hình phụ bản). Tôi cầm tờ Sắc mà xúc động, tay run run. Chỉ là tờ giấy bản xưa cũ, chỉ là dấu son, chữ mực đen ánh với hình trang trí bằng ngân nhũ mà sao tôi cảm động ? Vì tôi biết rằng tờ Sắc này có dấu ấn Vua ban đã được tôn thờ hương khói mấy thập niên qua, đâu có ai được nhìn thỏa thích, để bây giờ vì thời cuộc nhiễu nhương phải lưu lạc nơi đây ?
Ấn kiếm, nếu khi nghĩ nó là một khối kim loại thì quá dễ nhưng chính thực nó là vật có hồn, biểu tượng cho triều đại, dù đã qua, thì chúng ta càng quí trọng. Trong chương Bài học làm chư hầu, Lê quân sưu tầm trong tài liệu đã mô tả ông J. Patenôtre, người của thực dân Pháp mà còn luyến tiếc cái ấn : Việt Nam quốc vương chi ấn do nhà Thanh bên Tàu sắc phong cho các vua nhà Nguyễn sắp bị hủy bỏ, vì lúc đó Triều đình Huế bị ép buộc phải nấu chảy ra. Dù chỉ là cái ấn phong cho chư hầu thôi, nhưng nó tượng trưng triều đình nước ta còn có chủ quyền, giờ đây thực dân Pháp đô hộ, họ muốn phá bỏ tàn tích cũ, đòi nấu chảy « biểu tượng » nầy trở thành kim loại. Patenôtre còn biết đó là vật biểu tượng để tiếc rẻ, sao ta lại thờ ơ ?
Mấy kí lô kim loại nấu ra có thể tìm mua được, nhưng cái ấn từ bao nhiêu đời lưu giữ làm sao tìm có ?
Để chấm dứt bài nầy, tôi xin cám ơn Lê quân đã cho chúng tôi cũng như độc giả đọc một tài liệu bổ ích để biết nhiều loại ấn và riêng tôi, tôi biết thêm tại sao có động từ đóng mộc và áp triện…
Lời Bạt
Phạm Thăng
(Calgary mùa tuyết năm 1997)
