Vua Minh Mạng là một ông vua vóc dáng mảnh khảnh yếu ớt nhưng ý chí rất mạnh, chịu khó làm việc nên đã làm nhiều sự cải tổ. Người đời sau đồn rằng nhà vua ra lệnh cho Thái Y viện nghiên cứu cho ngài những toa thuốc làm việc và… làm tình không biết mệt. Đêm nào ngài cũng thức khuya tự mình coi tấu chương từ các tỉnh gởi về cho đến canh ba mới đi nằm… ấy thế mà ngài chưa chịu ngủ… ngài với tay lấy một cái thẻ rồng đựng trong cái ống đầu ngự sàng rồi đưa cho Thái giám để vời một bà đến chăn gối hầu Ngự. Rõ là :

« Cái đêm hôm ấy ! Đêm gì ?

Bóng dương trùng bóng trà mi trập trùng ».

Ngược hẳn với vua Khải Định về sau bị chứng lao xương ốm gầy, coi ảnh thì rõ. Bác sĩ Tây là ông Normet (?), Đông Y thì là Thái Y Viện, nhưng vua chỉ thọ đến 41 tuổi thôi. Theo cụ Nhất đẳng thị vệ Võ văn Lang kể lại, vua Khải Định ở một mình trong điện Kiến Trung, lâu lâu bà Nhất giai phi – con gái đại thần Hồ đắc Trung, tên là Hồ thị Chỉ – nước da bồ quân nhưng người nghiêm trang thùy mị – có đến thăm vua vào ban tối với hai thị nữ đi trước cầm đèn lồng và hai thị nữ đi sau hầu hạ.

« Vua ngồi trên sập hay bàn. Sau khi vái chào, bà Phi được vua mời ngồi nơi ghế do thị vệ mang lại. Vua gọi vợ bằng bà và bà Phi gọi vua bằng Hoàng đế hay ngài. Hai bên hỏi thăm sức khỏe của nhau và nói chuyện như khách. Chừng mười lăm phút là chấm dứt buổi thăm ». (Chuyện Cung đình nghe kể lại, Võ Hương An).

Xin nói thêm bà Phi này về sau bị loạn trí nên ở Huế hay nhắc đến với cái tên là « bà Phi điên » mà bà Lệ Vân có viết về nhân vật này qua bài « Một Hoàng phi buồn » (Đặc san Tiếng Sông Hương, Thuận Hóa, Phú Xuân, « Văn hóa & Con người », số 1997). Tôi cũng nói thêm về một điều nghe được qua lời của ông Hoàng L., vị giáo sư văn sĩ niên trưởng người Huế kể rằng : Theo bác sĩ Trần đình Nam thì nhà vua thường rất đau đớn về chứng lao xương nên bác sĩ thường phải dùng thuốc trấn thống mạnh là chích « morphine », nhưng vì chích thường xuyên quá nên đâm ghiền và lờn thuốc, liều lượng càng ngày càng phải tăng thêm mới làm giảm đau. Do đó nhà vua đã chết vì ngộ độc chất morphine vào năm 1925. Chất ma túy tinh thuốc phiện này có lẽ chính là nguyên nhân gây ra chứng liệt dương mà người ta vẫn đồn đãi. Còn những cơn đau kinh khủng, dai dẳng của ngài được người Pháp nhắc bằng danh từ « longue maladie impitoyable » (căn bệnh tàn nhẫn lâu năm) trong bản loan tin nhà vua băng hà trong số báo của trường Viễn Đông Bác Cổ năm 1925.

Trở về với vua Minh Mạng – vị vua Mặt trời của Việt nam – ngài chỉ thọ đến 50 tuổi, thật đáng tiếc… Ngài không chết vì bệnh, vì lao lực, lao tâm hay là vì chuyện gối chăn mãnh liệt. Mà ngài chết vì ham hoạt động. Ngài chết vì té ngựa ngày 21 tháng 7 năm 1841 (Cadière : Abrégé de l’Histoire d’Annam, phần hai tr.13).