Ngó lại lịch sử làm thân phận một nước nhỏ của ta, gỡ ra khỏi cổ một sự phiên thuộc dù chỉ là tượng trưng từ phía Tầu để thay vào đó một cái ách bảo hộ Pháp tròng nặng nền trên đầu là Hòa ước Giáp thân 1884, quả là một bài học quá đắt giá cho ta. Đọc lại chi tiết khi Triều Đình Huế ký Hòa ước trên, danh từ « bảo hộ » mà Pháp gọi là Protectorat bị ông Nguyễn văn Tường cương quyết không chịu mà phải đổi là « bảo trợ », nghĩ lại không phải là ông không có lý, hình như về sau học giả Pháp là Philastre, học giả thông thái Hán học này đã dịch bộ luật của ta ra Pháp văn cho rằng dân Việt dư đủ sự tinh khôn không cần ai lên mặt thầy khai hóa và che chở ! Chung qui, danh từ « bảo hộ » chỉ là một mỹ từ hay một cái vỏ đường bọc viên thuốc đắng.
Về điển lễ phong vương thời Việt nam còn chịu sự phiên thuộc với Tàu dưới triều Nguyễn thì được qui định và mô tả trong hai cuốn Thực lục và Hội điển, nên các đời Gia long, Minh Mạng, Thiệu trị, Tự đức đều cứ theo đó mà thi hành. Gọi là để bạn đọc nhìn lại lịch sử, tôi xin trích ra một đoạn trong cuốn Việt nam sử lược của Trần trọng Kim để chúng ta thấy rằng người Pháp sau khi ký hòa ước Patenôtre đã hành sử hống hách ra sao. Đó là sự việc khi vua Hàm Nghi lên ngôi vua do sự sắp xếp của hai ông Phụ chánh Tôn thất Thuyết và Nguyễn văn Tường, nhưng viên Khâm sứ Rheinart can dự vào như sau :
« Viên Khâm sứ Rheinart trước đã tư giấy sang cho Triều-đình Huế rằng : Nam triều có lập ai làm vua, thì phải xin phép nước Pháp mới được. Nhưng Tường và Thuyết cứ tự tiện lập vua, không cho viên Khâm sứ biết. Viên Khâm sứ thấy vậy, viết thư ra Hànội. Thống tướng Millot bèn sai tham mưu là đại tá Guerrier đem 600 quân và một đội pháo binh vào Huế, bắt triều đình phải xin phép lập ông Ưng Lịch lên làm vua. Tường và Thuyết làm tờ xin phép bằng chữ nôm gửi sang bên Khâm sứ. Viên Khâm sứ không nghe, bắt phải làm bằng chữ Nho. Đến ngày 27 tháng 6, đại tá và viên Khâm sứ đi cửa chính vào điện làm lễ phong vương cho vua Hàm Nghi. Xong rồi quân Pháp lại trở ra Hànội ».
