Về sau, cháu nội của chúa Phúc Chu là Nguyễn Phúc Khoát (1744), nhân thấy Bắc Hà loạn lạc binh đao và lại lấy điềm « ưu đàm khai hoa » (cây sung nở bông), bèn lại xưng vương, thay đổi cách xưng gọi về chức tước, phủ đường, và cho đúc ấn Quốc vương… (theo Phủ Biên tạp lục của Lê Quí Đôn). Tuy nhiên, theo sự ghi chép lại trong cuốn « Đại Nam thực lục tiền biên » (tập I, quyển VIII), duy chỉ có chiếc ấn Truyền quốc của chúa Phúc Chu là được truyền xuống cho các vị chúa kế tiếp và các vua triều Nguyễn sau này. Vua Gia Long khi trao ấn truyền quốc này cho Hoàng tử Đởm tức là vua Minh Mạng có dặn rằng :
« Ấn báu này các đời truyền nhau, ngày xưa đã trải nhiều phen binh lửa, người chẳng chắc còn, mà ấn này vẫn còn giữ trước sau… chiếu văn và bổ dụng quan lại đều dùng ấn này… »
« Năm Canh thìn Minh Mạng năm thứ nhất, Thánh tổ Nhân Hoàng đế tự tay phong kín cất đi. Đến năm Đinh dậu thứ 18, ngày 22 tháng chạp lại mở ra xem một lần nữa, rồi viết chữ son niêm lại để cất như cũ, dùng để truyền cho ức muôn đời… »
Câu hỏi của chúng ta vào thời điểm hiện tại là chiếc ấn này bây giờ ở đâu cũng như bao chiếc ấn khác của triều Nguyễn ? Nhân đọc lại nhiều tài liệu cũ, tôi thấy chiếc ấn này có một sự tích ly kỳ từ khi nó lọt vào tay Chúa Nguyễn Ánh (sau này là Vua Gia long). Theo thân phận long đong suốt 24 năm bôn ba phục quốc của Chúa, khi bị Trịnh quân tấn công, lúc bị lực lượng Tây sơn truy diệt, chiếc ấn cũng đã ba chìm bẩy nổi trôi dạt nhiều nơi… đúng như lời nói trên : « ngày xưa đã trải nhiều phen binh lửa »… nhiều người đã chết, nhưng ấn vẫn tồn tại ! Trong chương sách này, tôi xin dẫn dắt quí bạn theo dõi con đường trôi dạt ẩn hiện của chiếc ấn này với những câu hỏi sau : Phải chăng chiếc ấn này đã bị quẳng xuống sông mất tiêu ở Gò công khi Nguyễn Ánh phải mở đường máu mà chạy thoát thân ? Phải chăng chiếc ấn đã được Tây du sang Pháp khi Hoàng tử Cảnh theo Giám Mục Bá đa lộc yết kiến Pháp Hoàng cầu viện ? Chiếc ấn mà vua Gia long giao cho con là Hoàng tử Đởm sau này có phải là chiếc ấn truyền quốc đích thực ngày trước không ?
Giả dụ, chiếc ấn còn truyền đến vua Minh Mạng và được chính nhà vua tự tay phong kín cất đi trong kho báu vật của điện Cần chánh… thì sau đó ấn đã biến đi đâu ?
Để mở đầu câu chuyện kỳ thú trên, chúng ta hãy trở lại khởi điểm quan trọng là chúa Nguyễn Phúc Chu, người đã khai sinh ra chiếc ấn, và ý nghĩa căn bản truyền thống của Ấn truyền quốc là gì ?
Chúa Nguyễn phúc Chu là một vị chúa ghi nhiều công nghiệp cho giang sơn Việt nam qua việc Nam tiến của chúa chẳng hạn như Chúa đã xóa tên nước Chiêm Thành trên bản đồ qua việc chiếm lấy đất đai còn lại của Chiêm quốc để biến thành Thuận thành phủ (1694), lấy Phan Rang và Phan Rí làm huyện Yên-Phúc và Hòa-Đa (1697) ; Chúa còn lấn qua nước Thủy-Chân-lạp, lấy xứ Đồng Nai làm huyện Phước Long, đặt Biên Hòa làm Trấn Biên dinh và Gia-định làm Phiên trấn dinh, đổi Sài côn làm huyện Tân Bình. Cuộc Nam tiến còn tràn xuống tận miền Hậu giang cho tới vịnh Xiêm la… Có lẽ qua công trạng trên, Chúa Nguyễn phúc Chu nghĩ rằng mình phải đúc cho mình một cái ấn truyền quốc để lưu truyền cho con cháu.
