a) Những chiếc ấn đồng Hậu chu tiên khởi

Mặc dù người ta có thể khai quật vài dấu tích về những sự ghi chép thô sơ in trên những món đồ gốm của đời tân thạch khí, vấn đề khắc những văn tự trên những vật liệu cứng như mai rùa hay xương thú vật hiển nhiên trở thành một hoạt động về nghệ thuật của con người thái cổ vào đời Thương. Nhưng bước qua giai đoạn đồng khí, nhiều món đồ dùng tế lễ đã dần dà được đúc với những giòng cổ văn tự ghi làm kỷ niệm. Phải đợi đến cuối đời Chu, người ta mới có thể nói rằng những chiếc ấn đầu tiên bằng đồng mới thực sự xuất hiện mang những chức tước của các quan văn võ, những ấn này thường nhỏ và dẹp, nuốm có lỗ để xỏ dây mà đeo ở thắt lưng mà phân biệt ngôi thứ. Phải chờ đợi rất lâu về sau, phong tục dùng ấn chế tạo bằng đủ thứ vật liệu khác mới phổ biến cho khắp dân gian để khắc tên họ dùng để giao dịch. Những chiếc ấn thuở đầu còn được coi như là những món đồ đeo cá nhân làm bùa đeo lấy hên và trừ tà ma, lúc chết thường được liệm chôn theo. Ấn đồng có công dụng thông thường là in trên những dấu sáp hay si phong khằn các thư từ, văn kiện quan trọng. Sau những ấn đồng, người ta từ từ dùng những thứ ấn khác như vàng, bạc, sắt hoặc mạ vàng, mạ bạc, đủ mọi kích thước và hình thể.

b) Khuôn cát cốt sáp

Đại để cách đúc những chiếc ấn đồng hay các kim loại khác cũng giống như sự đúc các món vật dụng như nồi chảo, các đồ lỗ bộ, lư đỉnh… nghĩa là dùng lò bễ thụt lửa để đun chẩy kim khí trong những chiếc nồi bằng đất gọi là nồi cơi. Nhưng phương pháp đặc biệt cho sự đúc ấn thường là phương pháp đổ khuôn cát (phiên sa) với mô hình bằng sáp ong (bát lạp).

Trước hết, nghệ nhân hay thợ đúc hoặc đôi khi thợ vàng thợ bạc phải nặn đắp thật kỹ càng một mô hình chiếc ấn bằng sáp giống rập theo kiểu mẫu đã vẽ, phần việc phải tỉ mỉ khi gọt các nét chữ trên mặt ấn, hoặc chìm hay nổi… Xong rồi, mô hình ấn được bọc trong một khuôn bằng cát thật mịn, ở trên được trổ một lỗ (gọi là trổ điệu) để rót kim khí đun lỏng vào khiến sáp sẽ tan và chẩy thoát ra ngoài thành khuôn bằng vài lỗ gió (tiếng Pháp dịch cách đúc này là « à cire perdue »). Ấn đúc khéo là vào giai đoạn rót khuôn thật đều tay, khiến kim khí đun lỏng chảy đều khắp các chi tiết, chữ ấn không thiếu nét hoặc rỗ mặt. Cũng nên hiểu thêm rằng nhiều khi đúc vụng phải đúc lại như trường hợp ấn của Nguyễn Nhạc Tây sơn phải đúc đến hai lần vì non hay già lửa sao đó nên bị nứt. Theo sách vở Tầu, về nghệ thuật đúc « phiên sa bát lạp » (tức là cốt sáp khuôn cát) trên chỉ có các tay thợ Phù tang vào thế kỷ 17 là đạt tới sự thành công không ai bì kịp. Người Tầu còn nhắc đến tên tuổi của một thư pháp gia tên là Trương Di Linh, có bí quyết gọi là « bát lạp văn » dùng mũi dao gọt trên mô hình sáp thật khéo để các nét đúc thật đều…

c) Những tay thợ khéo của Kinh đô Huế xưa

Nhìn vào hình những chiếc ấn vàng đúc đời Minh Mạng và Thiệu Trị, chúng ta có thể tự hào rằng những tay thợ đúc của Việt Nam vào thế kỷ 19 đã thành công mỹ mãn với nghệ phẩm tuyệt hảo của họ : nét chữ đúc thật đều, dắn dỏi. Tôi không biết những nuốm ấn hình rồng của những ấn triều Nguyễn đã được đúc riêng hay khắc chạm công phu rồi sau mới được hàn gắn với đế ấn, hay đúc chung trong một khuôn ?

Tuy rằng việc chú tạo những chiếc bảo ấn bằng vàng là một sự kiện rất đặc biệt thường được ghi chép lại trên những tài liệu văn khố của Triều đình như Thực lực chánh biên hay Hội điển sự lệ, nhưng người đời sau chúng ta khó lòng tìm hiểu thêm rằng chi tiết công việc này đã giao cho những ai để thực hiện ? Có thể là công trình kết hợp nhiều người như việc của các vị thâm nho trong Nội Các, của bộ Lễ nghiên cứu về mẫu chữ, kiểu thức, chọn ngày hạnh kiết… thông qua việc của bộ Hộ là xuất vàng bạc, việc của bộ Công là điều khiển những người thợ liên hiện trong các tượng cục mà tạo đúc. Sở dĩ tôi suy đoán như thế là những chiếc bảo ấn của Triều Nguyễn nhìn về mặt cấu tạo cũng phức tạp cần sự liên kết của nhiều tay thủ công cũng như vào thời này đúc súng thì có sự phân công như sau vào thời Chúa Nguyễn đã được Lê Quí Đôn ghi lại trong Phủ Biên tạp lục :

« …đinh súng thợ rèn làm, cò máy thì thợ bạc làm, tai súng thì thợ tai làm, báng súng thì thợ mộc làm, quân ba đội thợ đúc chỉ đúc lòng súng mà thôi… »

Những tượng cục thợ liên hệ đến sự đúc những bảo ấn vàng bạc có thể là Kim tượng cục (thợ vàng), Ngân tượng cục (thợ bạc), Chú tượng cục (thợ đúc) thuộc bộ Công. Tra cứu lại tài liệu xưa, chúng ta thấy rằng kinh đô Huế đã từng là trung tâm hội tụ tinh hoa của những người thủ công Việt nam dưới triều Nguyễn đến từ nhiều vùng đất nước :

- thợ đúc có quê quán từ Thừa thiên, Quảng nam, Quảng ngãi, Bình định, Bắc Ninh.

- thợ vàng, thợ bạc cũng đến từ quê quán như trên, nhưng thêm dân Hà nội.

- thợ khắc chữ, thợ ngọc gốc Thừa thiên.

- thợ vẽ từ Quảng Bình.

- thợ khắc bản in từ Hải dương, Thừa thiên.

Riêng về ngành đúc thì ở Huế các thợ lập thành một vùng gọi là Phường đúc thuộc làng Dương Xuân trên bờ sông Hương. Còn các thợ vàng bạc ở Huế thường phát xuất từ làng Kế Môn. Dưới triều Nguyễn, đồ ngự dụng và quan dụng làm bằng vàng bạc đều do phần lớn thợ Kế môn đảm trách. Họ biết cách luyện vàng bằng thủ công để loại bỏ các tạp chất từ các loại vàng đãi ở mỏ như những giai đoạn nấu chua, áo hàn the, phi hàn the, nướng chua, chải rửa, đánh bóng, nhuộm… Do đó, chúng ta có thể nghĩ rằng những tay nghề Kế môn đã được trưng dụng trong việc tạo đúc những chiếc ấn vàng ngự dụng và quan dụng ở Huế, nhất là kỹ thuật và nghệ thuật của nghề ngón riêng của ngành vàng bạc như doai, dác, cán, kéo, chạm, khảm… họ đã làm những hình rồng trên nuốm các ấn cực kỳ linh động.

Những bảo ấn của Triều Nguyễn bị thất lạc quả là một điều bất hạnh lớn cho di sản văn hóa của ta !