Với tinh thần hiếu cổ và không ngại rằng điều sở học còn thô lậu kém cỏi, tôi mạo muội viết lăng nhăng vài điều thu lượm gọi là bút khảo để thân tặng những ai đang muốn tìm hiểu về thú chơi ấn triện…
Trên phương diện thú chơi nghệ phẩm, danh họa gia Mễ Nguyên Chương (hay Mễ Phế) đã nói về quan niệm Thưởng Giám đại khái như sau :
« Phải phân biệt hai loại người, một là những tay mơ tài tử – đúng ra là dân tò mò kiếm chuyện (háo sự gia) – hai là hạng có con mắt tinh đời biết nhìn để thưởng lãm (thưởng giám gia). Loại đầu thường giàu có, ham danh, gặp cái gì cũng bỏ tiền ra mua để khoe mẽ với thiên hạ ; trong khi hạng người sau là những bậc có trí tuệ bẩm sinh, hiểu rộng, biết nhiều… khi gặp một nghệ phẩm như một bức tranh, dù tự họ cũng biết vẽ hay họ đã thấm nhuần óc nghệ sĩ, họ dám bỏ ra một ngày trời ngồi mà ngắm nghía như đang đứng trước tác giả vậy ». (Cách cổ yếu luận)
Mễ Phế (1051-1107) cũng như Triệu tử Ngang, hiệu là Triệu Mạnh Phủ (1254-1322) đều là những họa gia danh tiếng của Trung hoa, nhưng lại kiêm luôn tài khắc ấn triện.
Nhận định về thẩm mỹ của một chiếc ấn thường dựa vào những điểm nào ? Nói là ấn đẹp, dù cho nó xô xảm về hình thức chất liệu, nó phải toát ra « cái nhã ». Dù là trình bày trong một khoảng hạn chế, chiếc ấn vẫn tỏ ra có cái sức lực chế ngự bên trong ; nét hùng mạnh và nét yểu điệu thục nữ chen nhau ; sự phong nhã phải lấn át cái thô kệch. Còn chiếc ấn tồi là khi nó toát ra cái hời hợt nông cạn của người khắc ; khoảng đỏ khoảng trắng không cân xứng ; chiếc ấn thiếu hẳn cổ-điệu, nó chỉ nhắm vào sự sắc lẻm hời hợt của đường dao, nó thiểu lực và tầm thường, cái tinh xảo của nhân công lấn lướt hẳn cái tinh mỹ của nghệ thuật.
Trên mặt thẩm mỹ, những ấn triện rất tương cận với ngành thư pháp duy chỉ khác một điều : nếu thư pháp và khắc ấn cả hai đều nhắm đến cái tác dụng toàn diện, thì cái vùng tác động tung hoành của một chiếc ấn lại hạn chế hơn và muốn thành công, nghệ nhân phải biết thận trọng dự tính và tự chế. Trong khi mỗi chữ phải tự nó có cái đẹp độc lập, thì vì chúng phải nằm gần nhau nên tức thì chúng ảnh hưởng lẫn nhau. Sự phân bố của khoảng trắng – sự cấu tạo và tư thế của mỗi chữ, sự giao thoa của những nét – bao nhiêu điều này hợp lại hài hòa thì mới gọi là sáng tạo nghệ thuật. Những điều nhận định trên là tôi viết phỏng theo tác giả TC Lai trong cuốn Chinese Seals của ông.
