Lời thư của anh viết thật gọn, và sắc xảo đi thẳng vào vấn đề như những nhát dao khắc « nhất thiết đao », mỗi lần hạ xuống là một chính xác, ít khi phải tô đi điểm lại.

Nguyên văn lá thư (Ở vài đoạn thư của anh, vì có vài danh từ thuật ngữ hoặc đôi chi tiết chuyên biệt liên hệ đến bút khảo của tôi, tôi xin mạo muội nói dặm vài chữ trong dấu ngoặc để quí bạn được minh tường thêm) của anh Nguyễn đức Hiển gởi cho tôi như sau :

Thưa anh,

Dưới đây là một vài hiểu biết nhỏ của tôi về triện để anh giám chính cho.

Về khắc triện có ba yếu pháp : Đao pháp, Triện pháp, Chương pháp :

- Đao pháp : Về đao pháp, ta nên coi tương đồng với « bút pháp », « thư pháp ». Thư pháp hay bút pháp dùng bút và giấy. Đao pháp dùng dao, đá, gỗ, ngà, ngọc, vv… Cả hai đều cần khí lực cao nhã. Có khí cao và nhã là Vương thái ; có lực mà không đủ cao, nhã là Bá thái.

(Thái là sắc vẻ, phong độ. Người Tàu thường dùng danh từ Vương và Bá để chỉ định về phong thái, cả hai đều là thủ lãnh thượng thặng đáng nể cả, nhưng về điều ái kính thì Vương hơn Bá. Chẳng hạn Bái công Lưu Bang áp dụng điều nhân nghĩa nên gọi là Vương đạo, còn Sở vương Hạng Võ áp dụng sự tàn bạo nên gọi là Bá đạo, tuy rằng về võ nghiệp của cả hai đều làm thiên hạ phải kinh sợ. Trong phạm vi thưởng giám về nghệ thuật ấn triện, sự « nhã » chính là một tiêu chuẩn siêu hình khi bàn về cái đẹp).

- Triện pháp : Triện pháp là cách chọn lựa kiểu chữ khắc sao cho biểu lộ được tính chất của chữ và của người chủ ấn (nam, nữ, lão, thiếu, vv…) cùng cách độ giữa chữ và nền (chỗ nổi chỗ chìm). Hiện nay tại Bảo tàng viện Đài Loan có nhiều ấn có những chữ mà các học giả, nghiên cứu gia, thư pháp gia cũng không đọc ra nhưng rất đẹp.

- Chương pháp : Chương pháp là ý nghĩa, số cữ, cách phân phối, được coi như cái « floorplan » của nhà.

Riêng về dao pháp, học cầm dao như học cầm bút : sức mạnh và sự dẻo dang đều ở cổ tay. Sự vận chuyển, đè, ấn ở ngón tay. Mỹ thuật ở « giác độ », chữ sắc ở « lực độ », và quán khí hài hòa ở « tốc độ ».

Những thầy khắc ấn, nếu khắc cho người khác phải có « tha tâm » – tâm người ! Nhìn người, hỏi người để biết rõ người cùng trạng thái, tâm tình người rồi mới khắc, vì con người và con dấu phải hợp với nhau (như người phải hợp với quần áo, vv…)

(Trên điểm « tha tâm », ta bèn thấy nghệ nhân phải hiểu đối tượng mà mình phục vụ, đặc biệt tự xả bỏ cái vị kỷ hành động theo ý của mình, mà đem nỗi niềm vị tha cho người. Tôi còn nhớ trong nhiều đám tang của người Việt ngoài Bắc, tiếng kèn của người thợ kèn đã vì tang chủ mà thổi một cách tha tâm nên nghe thật là não nuột và thống thiết làm sao, âm sắc khi thì lê thê kể lể, khi thì nức nở nghẹn ngào !)

Hiện giờ ở Trung Hoa. Có hai trường phái khắc ấn nổi tiếng hơn cả là « Nam Ngô, Bắc Tề », trường phái phương nam của Ngô Xương Thạc và trường phái phương bắc của Tề Bạch Thạch. Ngô, Tề là hai họa sư kiêm điêu khắc gia nổi tiếng cận đại của Trung Quốc. Họ Tề mới mất năm 1957. Họ Ngô mất trước khá lâu.

Về triện pháp giữa hai nhà, người ta còn phân biệt được ; chứ về đao pháp và chương pháp thì thực khó nói được điều dị biệt.

Tuy nhiên họ Tề được xưng tụng là « Tâm, thủ qui nhất » và « tiểu tâm lạc mặc, đại đảm tấu đao ».

(Lời khen đầu có nghĩa là lòng trí và tay khắc qui nhập với nhau làm một ; trong lời khen thứ hai là theo ngôn ngữ bạch thoại của Tầu « tiểu tâm » là rất chăm chú cẩn thận từng chi tiết nhỏ, nên tiểu tâm lạc mặc theo tôi hiểu là khi hạ bút mực xuống thì cực kỳ chú tâm tỉ mỉ cẩn thận từng li từng nét của nét chữ ; còn « đại đảm » là túi mật lớn nên đại đảm tấu đao là khi vung dao thì xung phạt xông xáo không e dè sợ hãi, cứ phăng phăng mà khắc thoăn thoắt, không chùn tay. Như thế, công trình thi hành từ lúc còn thai nghén trong tim óc cho đến lúc hạ thủ đương nhiên chỉ qui nhập đến một kết quả tuyệt vời mà thôi).

Khi họ Tề dạy học trò có nói : « Học ngã giả sinh, Tự ngã giả tử ».

(Câu này mới đọc mà hiểu nghĩa đen từng chữ là : Học theo tôi thì sống, bắt chước tôi thì chết, nghe bí hiểm quá ! May thay ông bạn Nguyễn đức Hiển liền giải thích tiếp). Nghĩa là nếu học theo ta, tức là học những nguyên tắc, tiêu hóa được để thành riêng biệt thì dù vẽ, dù khắc cũng biến thành linh động ; còn chỉ bắt chước cho hệt, cho khéo thì họa, khắc đều vô hồn.

Hiện giờ ở Đài loan có ông Dịch Việt Thạch cũng nổi tiếng về khắc triện được xưng tụng là « Nhất thiết đao ». Nét khắc chỉ một dao thôi, không cần soi đi, dọi lại.

(Chi tiết này làm tôi lại nhớ chuyện nghệ thuật thư pháp của Trung Hoa là một khi bực thầy đã hạ bút xuống thì nét chữ viết chỉ đi một lần thôi, chứ không tô dặm trở lại… Trong bài Cái đẹp của Chữ Nho, tôi có ghi điểm quan trọng này là muốn biết chữ viết có phải do bậc thầy không, người ta soi tờ giấy lên ánh sáng, nếu thấy một lằn sẫm chạy đều ở tâm nét bút, còn mực chung quanh nhạt hơn là đúng ! Mà quí bạn biết không, trong phép viết những nét chữ Nho, đâu chỉ có ngang bằng sổ ngay, chấm, phẩy, đá ngược, đè xuôi lưỡi mác mà còn bao nhiêu thứ khác… tất cả gồm 21 điểm và 39 nét vạch. Đúng là nghề chơi cũng lắm công phu)

Lá thư của ông Nguyễn đức Hiển còn cung cấp cho tôi vài chi tiết tản mạn bổ ích và lý thú sau về vật liệu khắc triện, hay thể thức này kia. Sau đây xin trở lại lời của ông viết trong thư :