Trở về chiếu lệnh của vua Minh Mạng, chúng ta thấy nhà vua lại vô tình đi vào vết xe cũ của lịch sử vì bản tính chuyên chế « không tùy thời mà biến hóa phong tục ». Nói một cách khác là áp đặt phong tục của một phần đất đai này lên phần đất đai khác. Đây là một dịp ta tra cứu lại phong tục mặc váy và quần áo của phụ nữ bình dân Bắc Trung Nam đã thay đổi biến chuyển ra sao trên giòng lịch sử ?

Cứ theo sự biên khảo kỹ lưỡng của bà Đoàn thị Tình, chiếc váy là trang phục lâu đời nhất của đàn bà Việt nam từ đời Hùng vương trên địa bàn lập quốc của vùng châu thổ sông Hồng, sông Mã nghĩa là Bắc Việt và phía bắc Trung Việt.

Cũng dựa theo sử sách, chuyện phụ nữ quen mặc quần là thói tục trang phục của miền Trung và Nam ít ra kể từ ngày dân ta theo gót Chúa Tiên Nguyễn Hoàng vào vùng Thuận Quảng, rồi về sau đã được Chúa Võ vương Nguyễn Phúc Khoát (1774) ra lệnh dân Nam Hà nhất thiết phải tuân theo như là một dấu hiệu biểu trưng sự khác biệt và đối kháng với dân Bắc Hà.

Nhìn vào trống đồng thời Hùng Vương, người ta thấy những hình người mặc váy làm bằng lông vũ hoặc bằng lá cây xòe ra. Quan sát những hiện vật khảo cổ bằng đồng khác như các tượng chạm nổi, ta thấy vào thời này, đàn bà có hai loại váy : váy kín (váy chui) là hai mép vải khâu lại thành hình ống và váy mở (váy ngắn) là mảnh vải quấn quanh mình (cũng lưu ý rằng áo cũng có loại chui đầu và loại cài khuy. Về điểm cài khuy thì cài bên trái, chứ không cài bên mặt như về sau cho đến giờ).

Phong tục đàn bà Việt mặc váy là điều hiển nhiên được phản ánh qua nhiều tài liệu về các triều đại sau.

Váy, theo tiếng Việt, còn gọi là xống (Miền Bắc Trung Việt còn gọi váy là mấm). Chữ « xống » thường dùng trong danh từ đôi quen thuộc là « áo xống ». Nếu nguồn gốc dân Việt từ Mã lai, thì biết đâu « Xống » chẳng là liên hệ với cái « Xà rông » (?)

Tấm váy cũng từng được phụ nữ Việt chăm sóc cho huê mỹ, nhà nghèo thì đương nhiên váy vải đen hay nâu, may vá đụp khi cũ rách, nhưng khá giả giàu có đỏm dáng thì họ có thể mặc :

« …tấm váy lưỡi trai bảy bức bằng lĩnh hay sồi đen dài chấm gót. Cạp váy bao giờ cũng may rộng bản, khoảng từ 8cm đến 10cm, và đặc biệt là dùng màu sáng như màu xanh, màu vàng chanh hay màu hồng điều. Mầu đen của tấm váy làm nền cho những dải thắt lưng bằng vải sồi hay lụa tơ tằm màu mỡ gà, màu hồng đào, màu hoa lý… thắt so le buộc múi, buông dịu dàng ». (Đoàn thị Tình)

Chiếc váy của lớp phụ nữ bình dân thường mặc ngắn đến ống chân, khi làm việc đồng áng thì xắn cao lên trên đầu gối rồi buộc túm gấu váy trước và sau vào nhau nên cũng kín đáo…

Nhưng thân phận cái váy cổ truyền này lại nhất thời thay đổi vào thời gian nước Việt bị nhà Minh đô hộ (1414-1427), trong chiều hướng đồng hóa nước ta, bọn Tầu cầm quyền Hoàng Phúc bắt dân ta thay đổi phong tục, tập quán, cách ăn mặc theo lối phương Bắc. Chúng nói : « phong tục có liên quan đến việc trị đạo », nên đã nghiêm khắc hạn định trong một tháng, từ quan lại, binh lính, đàn ông đàn bà đều phải có sự phân biệt về y phục, nếu không thì bị tội. Chúng « bắt con trai con gái không được cắt tóc, đàn bà con gái thì phải mặc áo ngắn quần dài theo như người Tàu cả ». (Việt nam sử lược, Trần trọng Kim)