Nhưng về sau người Pháp họ tỏ ra lừng khừng, ngoan cố không chịu trả lại quyền hành cho Nam triều, khiến ông Ngô đình Diệm từ chức. Còn chương trình cải tổ thu hồi nền Giáo dục của ông Phạm Quỳnh không được có ngân quĩ mà điều hành. Và rủi nhất là Toàn quyền Pierre Pasquier, cha đẻ giải pháp « Bảo Đại – Phạm Quỳnh » bị tử nạn máy bay vào cuối năm 1933. Toàn quyền mới là René Robin lại nhắm đến giải pháp « trực trị », nghĩa là để người Pháp càng đi sâu vào nội quyền Việt nam để làm nước Việt mau tiến hóa, nên ông tận dụng, bổ nhiệm những trí thức Việt nam trẻ khao khát sự tiến hóa vào guồng máy hành chánh trực trị, do đó thỏa mãn được khuynh hướng cầu tiến của họ. Việc mở rộng quyền vua ra xứ Bắc và hợp nhất Bắc Trung tất nhiên là không thành tựu như ước vọng của nhà vua Bảo đại trẻ tuổi. Cuộc cải tổ của ông năm 1933 rút lại là một chuyện « đầu voi đuôi chuột » vì sang đến năm 1934 tắt ngủm với sự lấy vợ của vua Bảo Đại với bà Nam Phương vào tháng 3, năm này và vai trò của một ông vua chuyên nghi lễ tế tự lại trở lại với sự tế Nam giao và dùng chiếc ấn « Sắc mạng chi bửu » đầy quyền uy ngày xưa để phong thần và ban sắc hàm cho những người chết. Quyền hành lại trở về với tòa Khâm Sứ như tinh thần thỏa hiệp thư năm 1925.

Theo Phan Khoang trong cuốn Việt nam Pháp thuộc sử (1884-1845) thì vua Bảo Đại vẫn muốn làm một cái gì cho đất nước với cương vị của một vị vua nhưng gặp hoàn cảnh thất lợi :

« Năm 1938, vua Bảo đại và Thượng thư Phạm Quỳnh sang Pháp bầy tỏ với Bộ trưởng Thuộc địa, bấy giờ là ông Mandel về tình hình Việt nam và yêu cầu Chánh Phủ Pháp hợp nhất Trung, Bắc kỳ cho đúng vời Hòa ước 1884. Nhưng rồi vua trở về tay không, không thu được kết quả gì ».

Sau đó, thì lâm vào Thế chiến thứ hai kéo dài đến 1945.

Tôi còn nhớ rằng bản thân vua Bảo đại cũng đã được người Pháp đặc biệt ưu ái cắt cử một sĩ quan cấp đại úy Pháp làm hầu cận mà dân Huế quen gọi là « Quan Ba Hộ giá », một danh từ hoa mỹ cho việc kiểm soát hành vi của nhà vua ! Nhà vua không những là vị vua đi đầy trên xứ sở của mình, mà vô hình chung là tên tù trong chính cung điện của mình.

Thời gian nhàn rỗi của nhà vua trẻ tuổi đầy nhiệt huyết không lẽ chỉ được dùng trọn vẹn cho những sự dâng hương lễ lạy kỵ giỗ trước phương hồn các tiên đế trong các điện Thái Miếu, Phụng tiên… mà cần phải tiêu phí với những trò chơi thể thao như chơi cù, quần ngựa ở bãi golf ở Dạ Lê, lái thủy phi cơ trên sông Hương, săn bắn trên Cao Nguyên.

Tôi còn nhớ thời thơ ấu, tôi học ở Huế, cứ hàng năm vào tháng mười có lễ sinh nhật của vua Bảo đại gọi là lễ Vạn thọ vô cương, học sinh các trường phải ăn mặc chỉnh tề áo dài đen quần trắng, tay cầm cờ Long tinh, hát bài Đăng Đàn cung và khi đi diễu hành qua trước cửa Ngọ môn có Ngài ngự ở trên thì hô lớn khẩu hiệu : Hoàng Đế Vạn tuế !

Nhìn lại hơn nửa thế kỷ trôi qua, khi viết lại tập bút khảo này, đi sâu vào tâm sự của vị Hoàng đế cuối cùng của Việt nam, lòng tôi không khỏi bùi ngùi vô tả.