Đọc chuyện Tàu thời Chiến quốc, ai cũng nhớ đến một nhân vật nổi danh tên là Tô Tần. Sở dĩ tôi nhắc đến Tô tần ở đây là vì có liên quan đến chuyện những chiếc ấn của ông đã được lưu danh trong lịch sử, và nhất là được làm điển tích trong văn chương.

Tô Tần, tự là Quy-tử, là người tài giỏi ở xứ Lạc Dương. Nhưng thuở hàn vi, ông phải bỏ nhà ra đi kiếm sống vì ở nhà ông bị vợ và chị dâu khinh khi chửi mắng. Ông lang thang qua nhiều nước, quyết chí dùng ba tấc lưỡi để làm công việc giống như các nhà ngoại giao bây giờ nghĩa là du thuyết. Đến nước Tần nói mưu mô với Huệ vương, Vương không dùng nên Tô Tần lại về nhà, ăn mặc rách rưới, gặp vợ đang ngồi bên khung cửi… Bà thấy chồng, ngó lơ không thèm bước xuống chào mừng, mà lại nói mát mẻ vu vơ.

Sau Tô Tần lại ra đi, đến nhiều nước đều được dùng làm tể tướng. Ông đã bày thế hợp tung, câu kết sáu nước Yên, Triệu, Hàn, Nguỵ, Tề và Sở để chống với nước Tần là nước mạnh nhất thời bấy giờ. Khi phú quí thành công, Tô Tần về lại nhà, đeo sáu quả ấn tể tướng bằng vàng. Bà vợ thấy, lại quì mọp xuống, cúi đầu xếp tai, mỗi lời Tô nói ra là mỗi dạ, mỗi vâng…

Chuyện này được đưa làm điển tích thi văn cho hậu thế, nói lên sự lòng người tham danh lợi – dù là vợ chồng – thường chuộng phú quí, khinh sự nghèo hèn.

Đặng Trần Côn nhắc đến điển này trong nguyên tác chữ Nho của quyển Chinh phụ ngâm vào đoạn kết khi nàng chinh phụ mừng đón chồng về như sau :

« Thiếp phi Tô-gia si-tâm phụ,

Quân duyệt Lạc Dương hảo nam nhi

Qui lai thảng bội hoàng kim ấn,

Khẳng học đương niên bất hạ ky ! »

(Si-tâm phụ là mụ vợ ngu dại !)

Đoàn thị Điểm đã diễn ra thơ nôm như sau :

« Thiếp chẳng dại như người Tô-phụ,

Chàng hẳn không như lũ Lạc dương,

Khi về đeo quả ấn vàng,

Trên khung cửi dám rẫy ruồng làm cao ».

(Khác hẳn chuyện bây giờ với cảnh vài bà vợ lính tham phú phụ bần nên đã thay lòng đổi dạ đối với người chồng đi lao tù cải tạo trở về, nàng chinh phụ điển hình Việt nam ngày xưa không những không dám rẫy ruồng chồng mà lại còn tươi cười hớn hở tiếp đón. Hãy đọc tiếp những vần thơ kế :

« Xin vì chàng xếp bào cởi giáp

Xin vì chàng rũ lớp phong sương

Vì chàng, tay chuốc chén vàng

Vì chàng, điểm phấn đeo hương não nùng

Mở khăn lệ chàng trông từng tấm

Đọc thơ sầu chàng thẩm từng câu

Câu vui đổi với câu sầu

Rượu khà cùng kể trước sau mọi lời ».