Vào thời Phục hưng (thế kỷ 13) hội họa là một loại hình nghệ thuật đại chúng. Thời đó hội họa rất dễ hiểu. Việc thẩm định tranh để xác định giá trị của nó và tài năng của người nghệ sĩ không khó. Nôm na cứ vẽ càng giống như thật ngoài đời càng chứng tỏ tài năng của người vẽ. Họa sĩ thời đó là “của quý hiếm”, rất được trọng vọng. Có thể nêu vài cái tên: Michelangelo, Raffaello…
Tất nhiên, cũng như những loại hình nghệ thuật khác, hội họa không thể giẫm chân tại chỗ, mà luôn vận động biến đổi không ngừng. Thời điểm tiếp theo đánh dấu sự “đột biến” của nó là cuối thế kỷ 19 đầu 20. Nhiều “gã khổng lồ” Picasso, Matisse, Vincent van Gogh, Paul Cézanne… xuất hiện, cùng với sự ra đời của hàng loạt hình thức (trường phái) mới như Ấn tượng, Dã thú, Lập thể, Dada, Popart, trừu tượng, hậu hiện đại… Những “đột biến” này của hội họa làm “lung lay” quần chúng “ngoại đạo”, một số bắt đầu nghi ngờ. Nhưng mặc dù có biến đổi hình thức thể hiện, bộ môn nghệ thuật này ít nhiều còn giữ lại được “cái đẹp thuần túy” nên vẫn còn một số đông khán giả “ngoại đạo” tin yêu nó. Kế thừa tinh hoa đó, ở Việt Nam chúng ta có các danh họa được yêu mến như Bùi Xuân Phái, Lê phổ, Nguyễn Tư Nghiêm…
Không dừng ở đó, hội họa như một “con siêu vi bất kham” đột biết đến chóng mặt, để đến ngày nay dường như nó không cùng song hành với quần chúng thưởng ngoạn, tự tách ra khỏi vùng phủ sóng của đại đa số công chúng. Nó theo một lộ trình khác, chỉ phục vụ cái tôi (của người vẽ), hay chỉ một nhóm người “có đạo”. Có thể chỉ ra đây vài cái tên tiêu biểu trong số các họa sĩ đương đại thuộc hàng “top” hiện nay trên thế giới như Neo Rauch (Đức), Damien Hirst (Anh) hay Ai Wiewei (Trung Quốc). Ở Việt Nam thì có Lê Quảng Hà, Đỗ Hoàng Tường, Hoàng Dương Cầm…
Không thể phủ nhận giá trị của những “đột biến” trong hội họa thời gian này (tạm gọi là hội họa đương đại). Một loạt các cách tân ra đời cho chúng ta thấy tài năng và óc sáng tạo không bờ bến của con người. Hội họa đương đại nói riêng và nghệ thuật đương đại nói chung khai thác cái tôi khá đậm nét. Nhà thơ Nguyễn Hữu Hồng Minh từng viết về thơ đương đại rất hay mà tôi cho rằng cũng phù hợp khi nói về hội họa đương đại,
“[Thơ đương đại] là chính mình, là quan chiếu, nhìn vào bên trong bản chất nội thể. Nội thể là gì vậy? Là bí mật, là ý nghĩa của sự sống này. Là có hay không sự tồn tại của chúng ta, những cá thể hiện đại? Bởi lẽ, nghệ thuật là một cách nói lên, là khẳng định sự có mặt của mỗi Nghệ sĩ. Sự có mặt đó không là số hiệu, là mã, là tên đơn giản rõ ràng mà đơn điệu trên chứng minh thư mà phải là sự độc sáng, khác biệt của mỗi người. Là vùng bay riêng, mỗi chớp cánh là một dải sáng, là những chiếc que mang ký hiệu trong đêm tối. Có nghĩa sẽ có nhiều vùng tối tăm nhưng liên tục va đập để phát sáng. Trước khi lụi tàn chứng minh sự có mặt của mình. Đó là tư duy lân tinh vỗ sóng tỉnh thức trên bề mặt của đêm biếc…”
Có phải vì hội hoạ mang tính cá thể đậm nét như thế, nên việc tìm sự đồng cảm của một tập thể rất khó? Việc thẩm định giá trị tác phẩm hội hoạ đương đại thật không dễ (đôi khi, muốn làm điều đó, các nhà phê bình cần nghiên cứu tác giả từ A tới Z). Tóm lại hội họa đương đại là một món “khó nhai” với quần chúng “ngoại đạo”, không chỉ ở nước ta mà ngay cả ở những nước tiên tiến phương tây.
Tôi có làm một thống kê nho nhỏ trong cơ quan nhân có triển lãm tác phẩm đương đại của một họa sĩ có tầm cỡ. Giá tranh bán của ông tại một nhà báo ở miền nam nước Đức từ 5000 đến trên 10 ngàn Euro. Ở đây có khoảng 1800 nhân viên làm việc trong tòa nhà 27 tầng. Trong 2 tháng trời, tôi và vài người bạn đã hỏi ý kiến mọi người về cuộc triển lãm. Kết quả thật bất ngờ. Chỉ có… 11 người thích (trong số này hết 8 người là họa sĩ); 130 người không có ý kiến; số đông còn lại “nguyền rủa” triển lãm!
Các bạn thử hình dung một cơ quan làm báo (phần lớn là dân trí thức) mà có cái nhìn về hội họa đương đại như vậy, thì hỏi giới bình dân sẽ nhìn nó ra sao? Đương nhiên, số đông không có nghĩa là đúng. Nhưng như tựa đề muốn đề cập, người viết muốn nêu lên một hiện tượng của bộ môn nghệ thuật này. Rõ ràng hội họa đang và sẽ ngày càng tách khỏi quần chúng (số rất đông. Tỷ lệ bao nhiêu chúng ta có thể hình dung được). Điều này ta có thể tạm gọi là “phản ứng phụ” trong quá trình bào chế “thuốc hội họa đương đại”.
Ta thử nhìn sang âm nhạc xem. Có thể nói, xuất phát điểm của âm nhạc và hội họa cùng vào một thời điểm; vào thời Phục hưng, âm nhạc và hội hoạ có số lượng khán giả nhiều tương tự như nhau (theo chủ quan của tác giả). Nhưng đến nay, chúng ta thấy rõ bộ môn nào có nhiều fan hơn rồi thì phải. Mọi thời đại đều có những ca sĩ hay dòng nhạc làm điên đảo công chúng với nhiều hình thức khác nhau. Từ cổ điển, pop, rock cho đến rap, hip-hop… từ những điệu nhảy của “thiên nga” cho đến cuồng nộ đầu tóc rũ rượi điên khùng trong tiếng nhạc gầm rú man rợ,… đều có một công chúng khổng lồ (có lẽ là đông nhất của các bộ môn nghệ thuật). Họ không viết nhạc theo thị hiếu, nhưng sao họ vẫn quyến rũ được công chúng hơn anh hàng xóm hội họa?
Chúng ta không đòi hỏi hội họa như thời Phục hưng để mọi người hiểu, nhưng đồng thời cũng không muốn hội họa như ngày nay làm chúng ta (những bình dân khiêm tốn) rất “khó tiêu hóa”… Liệu có cái gì khác chăng? Chẳng hạn, một hội họa vừa đáp ứng cái “tôi-nghệ-thuật-đương-đại”, vừa đáp ứng được quần chúng? Ai sẽ giải quyết nan đề này? Hay “phản ứng phụ” này của hội họa là chuyện nhỏ, khiến các nhà họa sĩ không màng đến? Sự quyến rũ của nghệ thuật, của những cuộc phiêu lưu, của cái “tôi”… như những liều thuốc phiện, khiến họ không quan tâm tới số đông? Tuy việc dấn thân cống hiến cho nghệ thuật rất đáng quý, nhưng xin các hoạ sĩ để ý một chút đến đối tượng họ phục vụ. Nói thế không có nghĩa là vẽ theo thị hiếu (phi nghệ thuật). Làm sao vẫn theo tiêu chí “nghệ thuật vị nghệ thuật” sáng tạo hết mình, luôn luôn làm mới hội họa, nhưng đồng thời vẫn không xa rời công chúng, đẩy công chúng càng lúc càng xa nó. Một tạp chí nọ kêu gọi “giáo dục hội họa đương đại cho quần chúng”, nhưng điều này không khả thi. Các nhà phê bình lao vào cuộc, ngõ hầu gỡ rối mối tơ vò, nhưng lại toàn sử dụng ngôn ngữ “siêu hiện đại”, bình dân chẳng hiểu gì, càng làm đống “bùi nhùi” rối thêm.
Có thể một số vị “trong nghề” sẽ nói rằng ngu quá nên không hiểu nổi sự cao siêu của nghệ thuật, rằng hãy ráng chịu, không hiểu thì thiệt, v.v… Nhưng đứng trên một góc độ nào đó, nghệ thuật cũng chỉ là một thứ hàng hóa cao cấp. Hàng hóa thì phải tuân thủ theo quy luật cung cầu. “Cầu” mà quá ít thì “cung” cũng… “cung cúc” mà thôi.
Trên đây chỉ là vài suy nghĩ của một người “ngoại đạo” khi quan sát một hiện tượng tạm gọi là “phản ứng phụ” của hội hoạ đương đại. Có lẽ chỉ có các hoạ sĩ mới gỡ được “mối sầu” này.
Munich 11-2009
© 2009 Quang Lộc
© 2009 talawas blog