“-Cô có chịu lấy tui không... Không, tui sẽ đi lính cho chết.”
Lời cầu hôn kỳ quặc đầy vẻ “hăm dọa” của ông thầy làm cô học trò ngây thơ, năm ấy chỉ mới 17, học Đệ Tam, hoảng sợ. Nghĩ đến một người vì mình mà chết. Cô đành gật đầu. Thời chiến tranh, khoảng cách sống chết rất mong manh, nhất là với những người lính... Nhưng cuộc hôn nhân cứ tưởng đâu bền vững lại nguội lạnh quá nhanh... Chỉ ngay trong năm đầu, người chồng đã có vợ bé... Đến nỗi năm 75, khi di tản ra nước ngoài chỉ đem theo vợ bé. Để lại cô-vợ-học-trò một nách ba con thơ dại...
Mà chị đẹp thiệt... Chỉ có đôi mắt phảng phất nét buồn”
❦
Một ngày, khoảng giữa buổi sáng, ánh nắng chiếu nghiêng làm tăng thêm rực rỡ cho cửa tiệm vốn có nhiều màu sắc. Một cô gái với chiếc áo dài trắng, nhỏ nhắn xinh xắn bước vô... Làn da trắng và đôi mắt. Đôi mắt... Gật đầu chào. Hắn nhìn sững...
Nhưng không, chị đã khoảng ba mươi nhưng chắc nhờ-thời-gian-ưu-ái “bỏ quên” nên trông rất trẻ như chỉ khoảng hai mươi dù đã có tới ba con. Chị tới để hoc vẽ. Vâng, chị Tới-Học-Vẽ... Cửa tiệm từ khi có chị, đông và nhộn nhịp hẵn lên... Tao nhân mặc khách -CÁC HỌA SỸ, ĐIÊU KHẮC GIA- ngày nào cũng có người tới: Nói là thấy Bút Lữa lạ nên tới để nghiên cứu... Nhưng hình như Bóng-Hồng-Chị thu hút ánh nhìn của họ suốt...
❦
Tiệm Bán Đồ Thủ Công Mỹ Nghệ (Handicraft) của một họa sỹ có tiếng nằm trong đoạn Đường Trương Minh Ký, gần Cổng Xe Lữa Số 6, nhà cửa có vẻ sang hơn. Ngay giữa tiệm treo tấm tranh sơn dầu lớn, mỗi chiều cả hai mét, vẽ “Cây Lữa”, đập mạnh vô mắt khách. Phía bên phải lối vào đặt bàn tiếp khách lớn và rộng. Khách vô tiệm còn bị cuốn hút bởi những tấm tranh loại nhỏ (Miniature) treo kín cùng tranh vẽ bút lữa trên ván ép và các sản phẩm gỗ cưa lộng... Và-các-sản-phẩm treo đầy trên tường khiến cho khách hàng nhiều khi xem tranh xong rồi ra khỏi tiệm mà quên bẵng mục đích và quên luôn đây là tiệm Bán và Đặt Hàng Thủ Công Mỹ Nghệ.
Đúng là tiệm của Họa Sỹ có khác...
❦
Khoảng năm 79, 80, rộ lên phong trào Cưa-Lộng-Bút-Lữa rất mạnh. Ở đường Lê Lợi ngoài Sài Gòn, dù chỉ một đoạn ngắn, Nguyễn Trung Trực - Nam Kỳ Khởi Nghĩa, có rất nhiều “tiệm” san sát nhau. Tiệm chỉ là một hai cái ghế gỗ vuông nhỏ, đóng miếng ván lòng mứt mỏng cưa khuyết hình chữ V dẹp dài khoảng 5,6 cm mà phần nhọn có những vệt cưa lộng lẹm vào, đây là những “xưởng sản xuất”. Sản phẩm làm xong được dựa vào bậc thềm, còn khách hàng thì lom khom nhìn chủ tiệm làm việc hoặc đứng chờ gần đó.
❦
Trong tiệm, hắn, gần-như-là- thợ-chính: Nhờ biết Vẽ, nhất là Vẽ Bút Lữa, mặt hàng chính của tiệm. Hồi đó Bút Lữa là một khúc ngắn Résitance (của Liên Xô là tốt nhất khi có điện chạy qua vẫn rất cứng, không bị biến dạng dù đè mạnh khi vẽ) được bẻ cong hình chữ V, hai đầu gắn vô hai ống đồng nhỏ (lấy từ cục Domino của đèn ống). Điện thì được dẫn từ một Tăng-Phô hạ thế xuống còn khoảng 5,6 Volts để nung nóng. Cán bút vẽ là 2 miếng gỗ vạt giường cưa ngắn, quấn thêm miếng vãi để an toàn và bớt nóng... Thường, người ta Vẽ Bút Lữa trên gỗ lòng mứt, cưa thành guốc hay những miếng 10x20cm để làm thiệp (quà tặng): Gỗ lòng mứt tuy mềm nhưng rất dễ cháy và khi vẽ phải lướt nhanh, nếu không, sẽ để lại đốm cháy đen rất khó mài trắng lại. Còn hắn, không kiếm ra được gỗ lòng mứt nên phải vẽ trên tấm ván ép cứng... (được thằng bạn thân “thiết kế” giúp)... Vậy mà lại hay, bao nhiêu kỹ thuật, kinh nghiệm Vẽ Bút Kim, Bút Sắt đều được đem ra xử dụng... Đến nỗi khi Anh Họa Sỹ Rừng đưa 10 tấm ván thông cỡ 20x30cm của một Họ Đạo ở Phường 16, Tân Bình đặt Vẽ Hình Chúa và Các Thánh Nhân Mùa Giáng Sinh... Lúc nhận lại hàng Anh Rừng rất thất vọng khi nhìn những nét vẽ bị đứt khoảng, chỉ rõ nét nhờ các thớ gỗ... Còn Đàm, con trai đầu của Anh, thì “phán”: Chú hại ba con rồi... Không ngờ ở Họ Đạo lại chấp nhận nét vẽ của hắn, theo Style của Anh ViVi Võ Hùng Kiệt mà hắn rất mê và luyện rất thuần thục. Nhờ vậy, khi mở tiệm Handicraft Thu Vân, Anh Rừng mới-rủ-hắn-hợp-tác, đương nhiên là công thôi vì hắn thì làm gì có tiền, đến quần áo cũng chỉ “nhất y nhất quỡn”.
Kể ra cũng “kỳ”, mang danh cửa hàng bán và nhận đặt sản phẩm về thủ công mỹ nghệ, Cưa-Lộng-Bút-Lữa, nhưng cưa lộng thì mới tập tểnh, cưa từng cái một, không có cái nào giống cái nào, may nhờ bút lữa “níu kéo” lại nên thường là “độc bản” vì luôn luôn được làm theo ý từng khách một mà giá vẫn như những cửa hàng khác... Nhất là Ngày Nhà Giáo 20-11 hay Lễ Tết... Thầy Cô giáo khi treo lên vẫn thấy có sự khác biệt, không chán mắt dù cả lớp đều đã tới đặt từ cửa hàng.
❦
Cũng một thời, khi ViVi còn công tác bên Nhà In Thanh Niên thuộc Thành Đoàn ở đường Trương Tấn Bửu, Phú Nhuận.
Thường ngày, hắn tới Nhà In, buổi sáng được Anh cho uống cà phê bên Quán Chị Hoàng (đối diện cổng nhà in), thời gian sau bị cắt thuốc lá luôn... Uống cà phê mà không có thuốc lá. Trời ơi... Còn buổi trưa và chiều thì qua quán tạp hóa cũng gần xế cửa nhà in, có xe bánh mì: Ăn thiếu bánh mì thịt, tất cả đều được ghi vào sổ của Anh ViVi... Thiệt ra được sự ưu ái dường như vô lý cũng do hắn cũng giúp được những việc nhỏ mà họa sỹ chính thường làm biếng... Nhất là một lần đến chơi nhà Anh ViVi, đang nói chuyện bổng Anh nói bận việc rồi đi ra ngoài, để hắn trong nhà một mình với đầy sách và tài liệu hội họa rất quý. Hồi đó, ngoài Bắc vô lùng sục tất cả những gì liên quan tới Hội Họa, chỉ cần “nhám tay” một chút hắn cũng có tiền xài cả tháng... May mà hắn tuy nghèo nhưng không bao giờ ăn cắp vì hắn quan niệm rõ ràng: Mượn thì ít nhục hơn xin, còn ăn cắp, không bị phát hiện thì còn oai, nhưng nếu bị bắt được là hết xài, ai cũng "sợ"... Có lẽ nhờ vậy mà ViVi thương...
❦
Bám ViVi được một thời gian... Nhân dịp Báo Đồng Nai ra Số Tết cần in Offset, họ tới gặp ViVi nhưng Anh không đi được, chỉ qua hắn và giới thiệu với họ. Có ViVi “chống lưng” hắn đường hoàng ngồi xe hơi của báo về tòa soạn ở gần bến xe Biên Hòa... Tới ghế ngồi cũng được Anh Ba Giao, Phó Tổng Thư Ký Tòa Soạn, thân hành bưng từ ngoài văn phòng vô tận nhà của Cường (lúc đó gia đình Anh 8 Thao ở). Lúc làm, vì chỉ là diện em út, hắn làm dưới nền gạch bông; còn bàn Montage thì Anh Nghi (cũng là bạn của ViVi)... Vậy mà hắn được đánh giá là tay nghề cao. Báo Đồng Nai Xuân Mậu Ngọ ra mắt, hắn được ở lại báo làm luôn dù vẫn chỉ in Typo.
Sống ở Biên Hòa, không có gia đình nhưng dù sao cũng Họa Sỹ Trình Bày của Báo, lương tháng 47đ44xu. Ăn ở bếp ăn tập thể, mỗi bữa được 2 chén bo bo với 1 chén cơm trắng -đổi bo bo lấy cơm trắng, cũng đủ no vì ăn ít... Nhưng, “Quen Thói Phong Lưu Hóa Phải Vay”... Vay ai bây giờ, ai cũng khó khăn... Chỉ còn tạm ứng lương, cứ mỗi lần hết tiền, mà điều này lại xãy ra thường xuyên, là hắn ra tòa soạn, chỗ hắn ở và làm việc gần nhà in, ở phía trong, còn văn phòng tòa soạn ở phía ngoài, gần đường lớn hơn... “Hôm nay sao em đẹp quá” “Thôi thôi, muốn ứng bao nhiêu thì nói đại, em còn phải làm việc” để đỡ quê vì bị nói trúng tim đen hắn cố giã lã “em đẹp thiệt mà... Họa sỹ khen đẹp là đẹp thiệt mà...”. Cứ thế, ngày này qua tháng nọ, hắn đã tạm ứng lương trước cả ba, bốn tháng. Anh Ba Giao thấy “tình hình” cũng đâm hoảng, kiếm cho hắn việc làm thêm ở ngoài, vẽ panô cổ động cho Ngân Hàng Biên Hòa, để hắn trừ bớt nợ. Hắn làm cái một vì quá quen với nghề...
Một lần, trong buổi họp giao ban hàng tuần, có người phê bình: Tổ Nhiếp Ảnh-Họa có người chỉ thấy ngủ... Anh Ba Giao vội nói: Các đồng chí nhìn lên hội trường rồi nói... Vâng, cái thằng, hắn thường ngủ sớm nhưng khoảng 10, 11 giờ lại thức dậy làm việc. Bas-Relief bằng xi măng giả đồng có chiều ngang tám tấc, cao hơn sáu tấc, hình “Hai Ông Tây yêu nước”, bản đồ Tỉnh Đồng Nai vẽ bằng sơn trên mấy tấm ván ép treo kín cả một phía tường. Ai làm...
❦
“tình-ta-đêm-về-có-ấm-lòng-ai-trong-đêm-mưa...” câu hát của chị dưới nhà kéo hắn bật dậy, thiệt ra hắn đã thức và mở khóa cửa sẵn để chờ chị như thường ngày, tiện đường đi sẽ thức và kêu hắn đi làm luôn...
❦
Tình thân đậm dần theo ngày tháng... Với những chiều được cùng chị đi “dạo phố” Trương Minh Ký, ngang qua Nhà Thờ Ba Chuông... Hắn đi theo chỉ để cho vui, còn bảo vệ người đẹp thì với sức vóc thân hình hắn thì làm sao có cửa...
❦
Một lần, khi thân mật “quá ngưỡng”... Chị nói: Cứ làm, nhưng mất ráng chịu... Hắn SỢ...
... SỢ MẤT...
