Nắng gắt gao hơn. Một chu kỳ lặp lại. Cứ đến khoảng thời gian đó, thời tiết đó, màu trời đó, là trang giáo án lật ra đúng vào những chương mục đó. Tôi đưa tay lau vội vàng giọt mồ hôi rịn ra trên trán hướng mắt nhìn lên. Những nụ hoa đầu tiên bắt đầu nở bung ra, khoe sắc vàng ánh ỏi. Vén vạt áo dài, tôi bước lên bục giảng. Mùa thi đến rồi đó, các em.
Hoa cứ thế, bung ra, hết đợt này đế đợt khác, sung mãn, tràn trề. Đó là lúc trời như đổ lửa, mồ hôi ướt đầm lưng áo. Cả thầy lẫn trò miệt mài tăng tốc đối mặt với kỳ thi.
Hòe hoa hoàng,
Cử tử mang…
Vâng, điệp vàng, lim xẹt hay cườm thảo… trong tôi chỉ mộng mị một sắc hoa hòe. Hoa hòe của những mùa thi. Học trò thi mà cả cô cũng cặm cụi sách đèn. Tôi vừa dạy vừa học. “Học đi con. Cố mà học để có tương lai”. Câu nói đầu môi của mẹ quanh quẩn bên tôi cả một thời thơ dại. Mẹ tôi, một người đàn bà không nhiều chữ nghĩa chỉ biết nhắc nhở chị em tôi bằng một câu sáo mòn lập đi lập lại. Nhưng cái cách nói của bà, cái âm hưởng thiết tha muốn diễn tả hết kỳ vọng của mình bằng mớ ngôn từ ít ỏi cứ dội vào trái tim tôi như từng đợt sóng. Giấc mộng sách đèn cứ như một ám ảnh lẻo đẻo bám theo tôi. Rớt Đại học, phải vào Cao Đẳng Sư phạm. Từ đó, trong tôi, cứ như luôn khát thèm một điều gì đó, thiếu hụt một cái gì đó. Một mơ ước không thành, một đam mê chưa thỏa. Sách vở, tôi đi tìm sách vở. Học và đọc bất cứ cái gì vớ được. Đường sách Đặng Thị Nhu là nơi một thời tôi thường xuyên tới lui lục tìm sách cũ. Cả Trung tâm phát hành sách của NXB Giáo dục nữa. Địa điểm này ở đường Trần Bình Trọng, quận Năm. Cứ mổi lần có đợt sách mới là những người quen lại đụng nhau ở đó.
Nhà Văn hóa Thanh Niên mở lớp học nghề Điện tử, tôi đến ghi danh. Tối tối cần mẫn đạp xe đến những lớp học sáng đèn. Cũng học miệt mài, cũng hồi hộp bước vào phòng thi cuối khóa. Hết khóa này đến khóa khác, hết giấy chứng nhận này đến giấy chứng nhận khác. Nhiều khi bừng tỉnh tôi ngơ ngác tự hỏi mình “Để làm gì?”. Những tờ “giấy chứng nhận” rời rạc lạc loài trên tay tôi nhẹ bỗng. “Học để có tương lai” . Nhưng tương lai đã định hình rồi đó. Tôi đang là cô giáo. Ngôi trường Ba Đình là thật, lương tháng tháng được lãnh, nhu yếu phẩm tháng tháng đem về là thật. Tôi cũng chẳng biết tôi đang tìm kiếm cái gì…
Ngày xưa, ba mẹ tôi quyết định bỏ Huế đem con cái vào Nam cũng là đi tìm cái học. Sài Gòn “rộng đường” hơn. Ngoài nớ chiến tranh liên miên, đạn bom thường trực. Nhưng Sài Gòn đất chật người đông chen chân không lọt. Năm học mới đã bắt đầu mà tìm không ra chỗ học. Chị em tôi lo âu ngơ ngác. Học ở đâu? Tôi nhớ những mùa tựu trường ở Huế, nhớ da diết. Ngày đầu tiên tôi đến trường thật sớm giữ chỗ bàn đầu để dễ tập trung, dễ nhìn lên bảng. Giữ chỗ cho mình và cả cho cô bạn thân.
Còn ở đây, người lớn lo bạc mặt vì chuyện “chạy” trường. Tôi mới tập tễnh vào cấp ba, kéo theo là một đàn em ba đứa nữa. Gia Long với Trưng Vương, đừng có mơ. Đó là chuyện trong thơ với nhạc. Những ngôi trường nhỏ bé khiêm nhường khác cũng không. Không có chỗ cho chị em tôi. Những cái lắc đầu chán nản vô vọng của người lớn. Những đôi mắt trẻ thơ mở to chờ đợi ngước nhìn. Ngày tháng nặng nề phủ xuống. Gần nhà có hai trường tư thục Chí Thiện với Thánh Linh, cậu tôi bảo mình thử đến xem sao. Mẹ tôi nói như van vỉ: “Anh cố gắng xin cho một chỗ ở trường công. Học trường tư thời buổi chừ có chuyện chi không kham nổi học phí thì thất học”. Lỡ có chuyện chi! Nỗi lo của một thời bom trên đạn dưới. Ba là công chức nhỏ lương ba cọc ba đồng giữa thành phố choáng ngợp phồn hoa. Sẩy chân một cái thì coi như bầy con chìm nghỉm. Nỗi lo âu tràn ngập căn nhà chật chội quay tới quay lui chưa được ba chục mét vuông.
Mấy bữa sau, cậu tôi ghé nhà. Đã có trường học. Đó là trường Trung Thu, một trường dành riêng cho con em cảnh sát. Cậu tôi là sĩ quan nên đã tìm cách đưa hết cả mấy đứa cháu vào mặc dù chúng tôi không đúng đối tượng. Đọc được sự hoang mang trên mặt tôi ba nhỏ giọng trấn an: “Học trường nào không quan trọng. Điều quan trọng là học như thế nào. Trường học là nơi con đặt chân, bám vào và vượt lên.” Sau này, tôi mới biết trong đám bạn bè có rất nhiều đứa “ngoại đạo” như tôi, nghĩa la không phải con em cảnh sát. Chúng tôi ngày ngày đến lớp bên nhau hồn nhiên, vui vẻ tình thân thời áo trắng tuổi học trò. Đứa nào học, cứ học; đứa nào chơi, cứ chơi. Cũng có “xóm nhà lá”, “xóm nhà lầu” như bao trường lớp khác. Gần cổng ra vào có một cây gòn. Không hiểu sao lại có cây bông gòn mọc ở đây. Những trái gòn treo lủng lẳng không người hái cứ thế khô đi,nứt vỏ, bung ra, gòn bay lả tả. Tôi ngồi trong lớp, đôi lúc mơ màng nhìn ra ngó bông gòn bay mà “mộng ngoài cửa lớp”. Rồi dòng đời xô đẩy, mỗi đứa một nơi, mỗi người một cảnh. Vậy mà cái lớp 10BA ngày đó, bây giờ cũng đóng góp cho đất nước này hai vị Tiến sĩ, trong đó có một vị là Giáo sư Tiến sĩ, rỡ ràng áo mũ cân đai.
Hồi mới đầu Giải phóng Đại học không mở tràn lan như bây giờ. Đại học quốc gia chỉ có hai hệ chính quy và tại chức. Phải sau một thời gian dài gắn bó công tác nhiệt tình tôi mới được giới thiệu làm thủ tục dự thi tại chức Đại học Sư phạm. Lòng phơi phới. Một cánh cửa mở rộng trước mắt tôi. Đó là lúc mớ kiến thức hổ lốn tôi thu nạp lung tung bấy lâu nay được cũng cố, hệ thống lại đâu ra đó có bài bản, thứ tự lớp lang. Tôi được dẫn dắt với một chương trình chuẩn mực. Tại sao môn này phải học trước môn kia. Vấn đề này phải được nêu ra để mở đường cho vấn đề kế tiếp. Tôi hiểu rằng đào bới và thu nhặt kiến thức là công việc của mỗi người phải tự thân nổ lực nhưng ông thầy là người định hướng, người bổ nhát cuốc đầu tiên. Tôi cần mẫn thu xếp lượng kiến thức nhỏ nhoi mình nhặt nhạnh được như người lao động nâng niu đếm tới đếm lui những đồng tiền kiếm được sau một ngày lao nhọc. Với khoa Tại chức Đại học Sư phạm và cả Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn sau này, mỗi lần nghĩ đến, trong tôi lại dấy lên một lòng biết ơn thầm lặng như tôi vẫn biết ơn ngôi trường Trung Thu nhỏ bé thân thương thuở nào đã cho tôi một chỗ đặt chân vào trong khi chị em tôi chới với…

Ký ức dẫn tôi đi ngược về tìm lại thuở xa xưa, cái thuở ban đầu làm quen sách vở. Hai cuốn tập. Tôi nhớ về hai cuốn tập lấm lem hồi bắt đầu học lớp hai. Tôi không học mẫu giáo, lớp một cũng không mà vào thẳng lớp hai vì ba muốn cho tôi “nhảy” một lớp. Tôi “nhảy” gì nổi. Ngày ngày đến lớp với hai cuốn tập trên tay nhẹ bỗng. Học với thầy Câu trong ngôi trường nhỏ xíu thuộc một quận lỵ ven biển, quận Hương Điền, cách thành phố Huế bằng con phá Tam Giang. Ba tôi là công chức đổi về đây. Loanh quanh xóm nhỏ, mọi nhà đều ở trong vòng quen biết. Dăm ba bữa thầy Câu lại nhắn tôi về nói với ba tối nay thầy qua đánh cờ tướng. Tôi mừng lắm, vì tối đó mình sẽ không phải học. Đợi đến lúc hai ông say sưa tìm cách chiếu tướng là tôi len lén xếp sách vở vén mùng chui lên giường ngủ. Thế rồi sáng mai vô tư cắp cặp đến trường.
Học sinh vùng quê thường bắt đầu đi học trễ nên bạn bè quanh tôi lớn xác và già dặn lắm. Chúng tháo vát và khôn ngoan từ việc lớp đến việc nhà. Tụi nó sao mà nhiều tài đến vậy. Tập vẽ hình nào ra hình nấy. Thủ công cắt dán màu nọ màu kia. Toán cộng toán trừ coi bộ rành rọt lắm. Vừa tan học về, quăng sách vở xuống là đứa thì ẳm em chạy quanh ngõ đứa thì tất tả le te xách cái chai đi mua nước mắm mua dầu hôi. Tôi chẳng làm được gì cả. Tôi ngưỡng mộ tụi nó thiệt tình. Vậy nên đến lớp tôi nhút nhát, hay khóc và chẳng biết chơi với ai. Chữ nghĩa bốn phương bay tan tác.
Đúng ra ba tôi rất bền bỉ chăm chỉ trong việc dạy con. Đã cho tôi “nhảy” lớp thì phải có chiến lược chứ. Ông tự tin vào khả năng mô phạm của mình. Gò từng nét chữ, giảng giải kèm cặp từng bài Toán, vậy mà với tôi chữ nghĩa trôi tuột đi đâu không biết. Đến lớp là một cực hình. Điều duy nhất tôi mong chờ là mỗi buổi tan học được la cà bên mấy vũng nước nông phủ đầy bèo tấm, thò bàn chân xuống mặt nước lấp xấp để bèo bám đầy chân. Một năm học trôi qua như thế cho đến khi được tin ba đổi lên Huế. Chân trời mới mở ra. Ba mẹ tôi mừng lắm. Tôi được vào học một ngôi trường lớn, trường Lê Lợi. Ở đây, người ta không cho tôi “nhảy” nữa. Không cho thì thôi. Ba cần chớ tôi đâu có cần. Có hai cuốn tập, lớp nào mà chả được. Tôi ngồi lại lớp hai. Ngó quanh ngó quất tụi nhóc cũng loi choi cỡ mình. Nhưng công nhận tụi nó mặt mày sáng sủa thiệt. Đi học diện đồ đầm kiểu nọ kiểu kia, tóc thắt bím, buộc nơ xanh đỏ. Vào trường mới mẹ cũng mua vải tự may cho tôi hai cái áo đầm cho giống người ta. Hai cái áo đổi tới đổi lui giữa muôn hồng ngàn tía. Mà lạ lùng thiệt, tôi nhìn, tôi ngắm chỉ để ngắm nhìn vậy thôi. Ngó tới ngó lui thấy tụi nó cũng chẳng có gì để nể. Cả một lủ nhóc nô đùa như tôi, chạy nhảy như tôi, và cũng như tôi cùng mút cà rem, gặm hột cà na mua ở quán ông Cai. Vậy thì hà cớ gì tôi phải ngưỡng mộ tụi nó. Tôi dễ dàng kết bạn, vô tư tham gia chơi đủ mọi trò mình thích. Cô giáo tôi đến lớp mặc áo dài, đi đứng khoan thai đỉnh đạc. Phấn trắng bảng đen, cây thước kẻ, mẫu mực chỉn chu. Cả chiếc khăn bàn kẻ ca-rô trực nhật cũng phải trải cho ngay ngắn trước giờ vào lớp. Không gian đó đã thực sự cuốn hút tôi, buộc đầu óc tôi tập trung vào đó. Và kỳ lạ thay, sách vở với tôi bây giờ không còn là một điều bí ẩn.
Tháng đầu tiên tôi xếp thứ sáu trên gần năm mươi học sinh. Ngạc nhiên và vui mừng nhất là ba tôi, người vẫn coi sự học là vô cùng quan trọng. Ông thúc giục mẹ trích mộ số tiền trong ngân sásch còm cõi hàng tháng của gia đình thưởng cho chị em tôi mỗi đứa một bộ đồ rất “hợp thời trang”. Tôi nhớ cái quần có hai màu đen đỏ, cái áo xanh da trời trước ngực có một hàng hoa. Từ đó con đường “sự nghiệp” của tôi bắt đầu “thăng tiến” dưới sự kèm cặp của ba. Dĩ nhiên không thiếu những trận đòn đầy nước mắt vì bài toán cái bể nước có hai vòi chảy vô chảy ra lúc mở lúc khóa nhặng xị; những động tử rượt đuổi nhau chạy tới chạy lui cùng chiều, ngược chiều, đi nửa đường hỏng xe, dắt bộ hoặc quên đồ lại chạy ngược trở về… Khi những giọt nước mắt khô đi mẹ lại đến bên tôi vỗ về, an ủi; “Học đi con. Cố mà học để có tương lai.” Với tôi, cái tương lai nó mông lung và quá đỗi xa vời, nhưng niềm vui cắp sách thì rất thật, nó vẫn theo tôi, gần gũi lắm. Tháng tháng, tôi bắt đầu làm quen với những tấm bảng Tưởng lệ, bảng Danh dự đủ màu và cuối năm là những ôm phần thưởng đầy hân hoan hạnh phúc.
Cửa ải đầu tiên mà lủ học trò hồn nhiên như chim sáo phải đối diện là kỳ thi đệ thất, thi vào lớp sáu bây giờ. Một kỳ thi tuyển sinh gay cấn thật sự. Thầy cô nhắc nhở, ba mẹ nói nhiều coi bộ nghiêm trọng lắm. Xung quanh mình, lớp trước, người này rớt, người kia rớt… Có người gọi đó là kỳ thi “càng cua” , có thể do tiếng Pháp concours là kỳ thi tuyển sinh. Nhưng mấy đứa con nít thì mắt trón mắt dẹt xôn xao. Thi “càng cua” vì khó như bắt cua. Thế nào cũng bị cái càng nó kẹp.
Mùa hè năm ấy, sao ve kêu nhiều thế. Lần đầu tiên tôi để ý tiếng ve râm ran từng hồi từng chặp ra rả suốt ngày đêm. Thành nội rợp cây xanh, ngước mắt lên là tràn trề bóng lá. Tôi không tìm thấy chú ve nào nhưng tiếng ve theo tôi đi vào từng trang sách. Mùa thi đầu tiên, bắt đầu biết thế nào là hồi hộp lo âu.
Tôi “bắt cua” trót lọt. Đậu vào trường Nữ trung học Thành Nội, là trường THPT Nguyễn Huệ bây giờ. Treo bảng vào lúc chiều tối, dòng tên trên bảng nhập nhòe lẫn vào nhau. Tên mình đọc tới đọc lui sao cứ thành tên người khác. Rồi lủ con nít tụi tôi bị đẩy dạt ra để người lớn chen vào. Tôi đứng ngơ ngác xớ rớ một góc sân nước mắt lưng tròng cho đến khi được chị nhỏ bạn xác minh rằng mình đã đậu. Cắm đầu chạy về nhà một mạch bỏ lại đám đông huyên náo và những ánh đèn pin bật sáng nhảy nhót sau lưng. Cả nhà mừng quá kéo nhau đi ăn bún bò mụ Rớt(!). Chắc là cả năm đã phải nhịn vì thèm.
Thực ra ngôi trường mà tôi ước mơ là Đồng Khánh. Nhưng ba mẹ không cho thi, bào là tôi còn nhỏ lắm, nhà ở Thành nội đi học rất xa. Học bốn năm, lên lớp đệ tam sẽ chuyển qua Đồng Khánh.
Vậy là tôi học ở Thành Nội, ngôi trường rất dễ thương với vòm cây long não xanh non mỗi lần thay lá. Những cô học trò áo trắng buổi sáng đến trường, bạn bè thân thiết ríu rít như chim. Cành phượng gầy la đà buông xuống một góc sân râm mát. Ở Huế, đi đâu cũng gặp phượng. Thành phố với con đường “phượng bay mù không lối vào” khuất dấu một tình yêu. Mùa hè phượng đỏ rực trời. Phượng trong sân trường, ven bờ sông Hương trên con đường vắng vẻ cứ bừng lên sắc hoa rực rỡ nồng nàn. Giã từ Huế tôi mang theo màu hoa thắp lửa trong tim.
Sài Gòn cây dài bóng mát. Hai hàng sao cao vút vẫn thả lá khô vào những ngày cuối năm nhưng không tìm ra bóng phượng. Sân trường tôi cũng có cây xanh mà sao tôi chỉ nhớ mỗi cây gòn. Nhịp sống gấp gáp, đường phố náo nhiệt ồn ả những dòng xe nối đuôi nhau không dứt. Lũ ve cũng hoảng hồn trốn mất tiêu. Tôi đi qua những mùa thi kiên trì và cần mẫn giữa dòng đời xô bồ đầy biến động. Hai vai nhọc nhằn chuyện sách vở áo cơm. Bước chân đưa tôi vào ngôi trường Ba Đình bé nhỏ, ngày hai buổi đi về. Cho đến một ngày, ngước mắt lên chợt nhận ra trong sân trường quen thuộc một màu hoa như thắp sáng cả bầu trời. Hoa vẫn ở đó, dịu dàng và nhẫn nại, thủy chung mỗi năm bừng nở một lần. Màu hoa vàng lặng thầm mà rực rỡ. Qua bao thăng trầm tôi trở về một chỗ đứng nhỏ bé bình yên trên bục giảng. Vẫn bồi hồi, náo nức những mùa thi.
Trái tim đập nhanh khi phong bì đựng đề thi được mở. Đọc lướt nhanh qua để xem sức “con cái” mình thế nào. Những đứa giỏi có vượt được câu cuối cùng không. Nhửng đứa yếu theo kịp đến đâu. Tôi điểm qua hết những khuôn mặt thân quen gắn bó. Ra khỏi phòng thi là học sinh vây lấy, hỏi han. Những khuôn mặt lo âu, những nụ cười rạng rỡ. Đối diện với xấp bài thi rọc phách trái tim lại rộn lên vì một cách giải hay rồi lại lặng đi vì một sai lầm đáng tiếc. Con thông minh, rất thông minh nhưng sao lại vội vàng hấp tấp để phạm sai lầm. Trái tim tôi mềm đi khi nghĩ đến đứa học trò không quen biết. Cũng đành, thi cử thì rủi may là chuyện bình thường, nào mấy ai tránh được…
Tôi vẫn vừa dạy vừa học, nhưng cái học bây giờ đã khác. Nó chỉ như một thói quen, một thôi thúc, một khao khát lặng thầm. Nhiều khi tự hỏi có phải vì cú vấp ngã đầu đời , rớt Đại học mà tôi trả nợ sách đèn, trả hoài không hết. Nhớ hồi học thi, mỗi lần mệt nhoài vì sách vở tôi lại lấy xe đạp một mạch lên trường đua Phú Thọ, đúng nhìn vào Bách Khoa một lát rồi lại đạp xe về. Ôi, giấc mộng hoàng hoa của một thời tuổi trẻ, một ám ảnh khôn nguôi, cái ám ảnh của một cuộc tình không trọn vẹn. Nhưng đã là ám ảnh, là ray rứt tại sao không “nhảy”. Ừ, tại sao hồi đó mình không dứt khoát bỏ ngang làm theo những gì mình thích. Kinh tế, thì cũng vì kinh tế của một thời củi quế gạo châu nhưng hình như còn có một cái gì khác nữa, một cái gì khác nữa…
Khi mùa xuân đất trời tàn đi mới thực sự bắt đầu mùa xuân tuổi trẻ. Tôi nhìn các em, những cô cậu học trò đang tuổi lớn. Những rạo rực âm thầm, những ước mơ cháy bỏng như muốn bật tung lên, đâm chồi, trổ nụ. Thời gian gấp rút hơn, bài vở dồn dập hơn, tiết học căng thẳng hơn. Áp lực hơn, nóng nảy hơn, cau có gắt gỏng hơn và dĩ nhiên là đập bàn quát nạt nhiều hơn. Cả thầy cả trò lao vào vòng xoay tất bật đó.
Ừ, thì mộng là Bách Khoa nhưng còn… Sao mình cứ ngoái đầu nhìn lại… Nếp áo dài nền nã, bậc cầu thang thân quen. học sinh đứng dậy chào khi bước vào cửa lớp. Bàn tay vẫy nhẹ ra dấu: “Cám ơn, các em ngồi xuống.” Trang giáo án mở ra, những cặp mắt ngước nhìn lên đợi chờ, tin cậy. Một điều gì đó lặng thầm nhắn nhủ với tôi rằng ở đây, có một chỗ đứng dành cho tôi, một chỗ đứng dù nhỏ bé nhưng cần có tôi để tôi đồng hành với các em, sát cánh bên các em, cùng các em vượt qua những mùa thi lộng lẫy hoa vàng.