SAU khi về Nam, Nguyễn Huệ được vua Thái-đức, tức Trung-ương hoàng-đế Nguyễn-Nhạc, phong làm Bắc-bình vương (đinh-mùi, 1787), đóng ở Quảng-nam, một trong ba chân vạc đối trĩ với Qui-nhơn, địa bàn của Nhạc, và Gia-định, đất phân-phong của Đông-định vương Nguyễn-Lữ. Anh em một nhà chia non nước. 165
Bắc-bình vương tuy ở Quảng-nam, nhưng vẫn để ý đến Nghệ-an, nơi Nguyễn Hữu-Chỉnh đang ở.
Quả như Bắc-bình vương đã liệu trước, Chỉnh từ khi ở lại Nghệ-an, không quên ngấp-nghé kiếm cách để bay nhảy.
Chỉnh, một mặt thu dùng bọn lưu-vong, một mặt luyện tập quân hương-dũng ngấm ngầm có chí chiếm lấy Nghệ-an.
Ở Thăng-long, sau khi quân Tây-sơn rút khỏi, tình hình trở nên nghiêm trọng. Vua Lê vội vời các triều thần bàn rằng : « Bây giờ trong nước hư-không, nếu có sự biến động cần kíp gì thì lấy chi mà trị được ? »
Chiêu-thống bèn bay thư đi các nơi, triệu các cố thần trong các thế-gia dấy binh vào vệ. Các hào mục các nơi đều chiếm giữ từng địa-bàn, chiêu lập binh mã, lót miệng bằng tiếng bảo vệ vua Lê. Các cựu thần họ Trịnh cũng ló ra, hoạt động về chính-trị và quân-sự.
Nhân dịp ấy, bọn vô loại cũng nổi lên, đánh giết lẫn nhau, làm ồn ào rối ren cả một nước.
Có hai đảng tranh nhau giựt một ngôi chúa : ấy là đảng Trịnh Lệ và Đảng Trịnh Bồng.
Ủng lập Trịnh Lệ, Dương Trọng Tế đem binh từ Kinh-bắc sang Thăng-Long, hiệu triệu bách quan tôn Trịnh Lệ lên nối ngôi chúa.
Trịnh Bổng, với một số đông thủ hạ, từ Chương-đức 166 về kinh, xin vua Lê Chiêu-thống cho nối nghiệp vương.
Trước tình hình ấy, vua Chiêu-thống, vốn nhu-nhược, rất khó xử.
Lá chiếu vặn hỏi Trịnh Lệ tự tiện làm chúa, vừa ban ra, liền bị Trọng-Tế xé bỏ trước mặt « thiên sứ ».
Tình thế găng…
Sau vua Lê phải liệu chiều lui tới : phong Trịnh Bổng làm nguyên-súy Yến-đồ vương vì nhà vua bị uy-hiếp bởi Đinh Tích-Nhưỡng và Hoàng Phùng-Cơ.
Còn Trịnh Lệ, sau trận đại-bại ở Cầu muống 167, phải chạy về mạn Bắc.
Trịnh Bồng từ bữa lên làm chúa, lại đi theo vết chân của các chúa trước, vơ nhặt cho kỳ hết các quyền chính mà vì khúc ngoẹo lịch-sử, tình cờ đã lọt qua tay vua Chiêu-thống nhà Lê.
Vào hồi này, theo như các giáo-sĩ đã tả trong quyển Sử-kỳ Đại Nam Việt thì dân gian, bấy giờ, phải sống trong cảnh loạn lạc, rối ren và ngoắc-ngoải hoặc chết chóc vì nạn đói kém, dịch lệ :
« Làng nọ đánh làng kia, chẳng biết cậy ai cứu giúp. Đâu đó cũng có kẻ cướp, người ta giết lộn nhau…vả lại, năm ấy, phải đại hạn, đoạn phải bão cùng lụt cả thể. Các đàng đê…về xứ Nam-định vữa (vỡ) hết, hai huyện Quỳnh-lưu 168 và Đông-thành 169 thì càng khốn nạn hơn nữa. Bão lớn lắm, nhà cửa sập hết : cây cối cùng sanh hoa đẳng vật 170 hao-hại tận tuyệt chẳng còn giống gì…Nước biển tràn ra làm hư hỏng lúa, còn bao nhiêu khỏi lụt hư thì lại phải sâu keo (hoàng trùng). Năm ấy, chẳng có ai gặt được, mà lúa năm trước còn lại ít nhiều thì kẻ cướp lấy hết, cho nên thiên hạ đói khát quá lẽ. Dầu có tiền bạc cũng chẳng biết liệu làm sao mà mua ăn, vì chẳng còn đồ gì ăn nữa. Kẻ đã chết đói thì vô ngần vô số, kể chẳng xiết. Người ta chỉ ăn cỏ như bò hay ăn những rễ cây, gốc chuối, thì lại sinh bịnh dịch mà càng thêm chết hơn nữa…Trong xứ Nghệ-an, có xã chẳng còn sót người nào, hoặc chết đói, hoặc chết bịnh hết » (trang 60, 61).
Xem nguyên-văn đoạn Sử-ký trên, ta thấy rõ những trạng thái chính-trị, kinh tế và xã-hội ở đương thời là thế nào…
Càng lầm than thảm đạm, dân chúng càng khát-khao một cuộc đời sung-sướng hơn. Lẽ tất nhiên họ phải cố tìm cho được một đường lối tự cứu lấy.
Nguyễn-huệ đại-biểu cho cái khuynh hướng ấy của nhân dân, nên dễ thành công trong những công cuộc phi thường : diệt Trịnh thay Lê, quét sạch 20 vạn quân Tôn Sĩ-Nghị.
*
Đáp theo tiếng gọi của Lê Chiêu-thống, Chỉnh đem binh từ Nghệ-an vào kinh Thăng-long hộ-vệ, để đồ-đảng là Lê-Duật ở lại làm việc với Duệ.
Chỉnh phất cờ « hộ vệ » đến đâu, thế lực và địa vị Trịnh Bồng đổ bẹp đến đó. Ngai vương tôn quí của họ Trịnh, sau cơn bại vong của ông chúa cuối cùng này, phải nhường chỗ cho Cống Chỉnh.
Vì có công đuổi Trịnh Bổng, Chỉnh được Lê Chiêu-thống phong chức Bình-chương quân quốc trọng sự, đại tư-đồ, Bản trung công.
Từ đó, lộng lẫy uy quyền. Chỉnh đem vây cánh chia giữ các yếu chức trong triều đình và ngoài các trấn. Phàm việc, Chỉnh cứ tự tiện quyết định chẳng cần bàn hỏi với vua Lê.
Lập trại quân Võ-thành, đóng tướng doanh ở Trịnh phủ, cho con là Nguyễn Hữu-Du lập phủ « thệ tử » ở phía đông dinh mình, Chỉnh sống một thời hách-dịch, lẫm liệt.
Thấy Chỉnh lăng-bức như vậy, vua Chiêu-thống phát chán, bèn mật mưu với bọn nội-hàn Ngô Vi-Quý 171 định vời Chỉnh vào tiện-điện 172 để bàn việc, rồi nhân dịp đánh thuốc độc mà giết đi.
Một hôm, Vũ Trinh 173 vào yết kiến ; vua Lê đem việc đó nói với Trịnh, Trịnh giật mình, tâu rằng : « Ai bày mưu ấy cho Bệ-hạ ? Thần trộm lấy làm nguy lắm đấy ! Vì nay cường địch (chỉ Tây-sơn) đương lăng bức, tin cảnh-báo ngoài biên-thùy đương gấp rút, triều-đình chưa hòa, lòng người chưa yên, chính là lúc Bệ-hạ nên dựa vào Chỉnh mà dùng làm móng vuốt, chứ Chỉnh chưa lộ hình tích gì là người gian-trá và bất tín, sao Bệ-hạ lại vội đón trước, đoạn phỏng mà chực giết kẻ cường thần ? Muôn một thủ-hạ của Chỉnh nổi biến, thì xã-tắc sẽ ra sao ? »
Chiêu-thống nghe ra, bây giờ mới thôi.
Nghe biết việc đó, Chỉnh từ đấy, luôn bỏ lễ triều yết, cứ buông rộng thả dài cho bọn thủ-hạ muốn làm gì thì làm.
Hào-kiệt bốn phương ai cũng thất vọng. Nơi này chốn khác lồng dậy, cựa lên, đâu cũng nêu cao một danh nghĩa là khôi-phục họ Trịnh, diệt Nguyễn Hữu-Chỉnh.
Cầm quyền ở Thăng-long, Chỉnh thường trao đổi thư từ với Duệ và để mua lòng Duệ, Chỉnh hay dùng quà « ngoại giao » biếu tặng rất hậu.
Muốn dò tình thế Tây-sơn và ý hướng của Duệ, Chỉnh lại mật gọi Lê Duật vào kinh.
Dịp tốt đã đến với Chỉnh : ở Bắc, Chiêu-thống, ông vua bất lực, tha hồ để Chỉnh « dễ khiến ». Ở Nam, anh em Tây-sơn bất hòa, xáo thịt bằng nồi da, nứt một kẻ hở cho người dòm giỏ…
Chỉnh lại tiếp được thư Duệ báo tin cho biết cái ngày Nam khởi sự : chực lật đổ Tây-sơn. Chỉnh mừng : phe này quyết giựt được đất Nghệ.
Chỉnh liền sai Duật đem biếu Duệ 10 lạng vàng, 10 tấm gấm và dặn, dụ dỗ lợi, hại, họa, phúc để Duệ trở giáo, chiếm lấy Nghệ-an, chận đường Chiêu-Viễn kéo ra. Một khi làm được thành công, Chỉnh sẽ noi theo dấu cũ tiền triều đã vạch : đắp lũy ở Hoành sơn 174 chia sông Gianh (Lĩnh-Giang) làm giới hạn, lập lại cục diện « Nam Bắc phân trị » như xưa.
Khi đó, Vũ Văn-Nhậm, một tướng thân tín của Tây-sơn, đã dò biết hết công chuyện. Nhậm dùng binh phù (ấn tín của nhà binh) gọi Duệ, song bị Duệ cự lại : « Ông tướng cầm quân ở ngoài, dầu có mệnh lệnh nhà vua cũng không theo. Khi Đại-vương (chỉ Nguyễn Huệ) về Nam, giao ta đóng giữ đất này. Vậy không thể lìa bỏ mà đi đâu được ».
Trước khi về Nam, anh em Tây-sơn có để Nguyễn Duệ ở lại đóng giữ Nghệ-an. Đến nay, Tây-sơn có việc « huých tường » là dịp để cho Nguyễn Duệ ngờ, sợ. Đó là vì Duệ thấy mình là tướng cũ của Nhạc, chuyến này không được Huệ dung.
Duệ bèn mật kết với tiền tham-nghị Nguyễn Đình-Viện và bảo Viện ngầm thông với Chỉnh, hẹn nhau họp sức cùng đánh lại Bắc-bình vương : nếu xong thì Duệ sẽ giao trả đất Nghệ-an, đời đời cố kết tình lân hiếu.
Đình-Viện đem việc đó vào nói với Chỉnh, Chỉnh còn ngần ngừ chưa trả lời, thì tin mưu phản ấy của Duệ đã lọt đến Vũ văn-Nhậm.
Nhậm lập tức báo thư vào Nam, trình bày sự biến ấy với Bắc-bình vương : « Ngày trước dùng Chỉnh, khác nào chứa cọp trong nhà. Nay lưu dụng Duệ, cũng tựa nuôi ong tay áo ! Xin Đại-vương kịp đem binh ra Bắc : trước giết Duệ ở Nghệ, sau bắt Chỉnh ở Thăng-long. Thật là một dịp dẹp loạn yên nước, xin Đại-Vương đừng bỏ qua ».
Bấy giờ Chỉnh phản ở Bắc, gia biến xảy ở Nam, Bắc bình vương phải dùng toàn lực để giữ bên trong, lẽ tất nhiên không thể trì-khu ra ngoài ngay được.
Dầu vậy, từ mùa đông năm bính-ngọ (1786), hay tin Cống-Chỉnh đem quân vào phò vua Lê, vương đã phải hành-động để đề phòng trước : Sai Nguyễn Văn-Đức kéo binh ra đóng Diễn-châu 175 cùng gánh công việc trấn thủ với Duệ. 176
Nay tiếp được thư Nhậm vương vội sai người ra bảo Nhậm : « Hãy ập ra Nghệ-an, bắt sống Duệ, thu lấy quân và lương rồi chia binh đóng giữ những nơi hiểm yếu, bấy giờ mới đưa thư hỏi Chỉnh về tội thông mưu với Duệ. Nếu Chỉnh còn biết sợ oai, kiếm lời chối chữa, thì hãy để sau sẽ liệu, không cần trị vội làm gì. Bằng hắn chống lại, thì vin cớ đó, kéo quân ra đánh lập tức ».
Được lệnh, Nhậm đem đại binh đi gấp một ngày đêm đến trại Kỳ-hoa.
Khi Nhậm sắp đến, bọn Duệ, vì biết tin trước, đã vội dặn Đình-Viện chiếm giữ lấy Nghệ-an, còn mình thì đi đường tắt, trốn về với Nhạc.
Bộ tướng của Duệ là Nguyễn-Thuyên ở làng Sa nam 177 không theo Duệ, lại đánh Đình-Viện. Viện thế côi, cùng với mấy con là Ngọc-Liễn, Ngọc Triệu, Ngọc-Chấn và rể là Thiều Tôn Hiệp đều chết trận.
Còn Đức là đồng đảng của Duệ, khi thấy Duệ đã về Nam liền trốn sang Xiêm.
Tới Nghệ-an, Nhậm điểm binh, thu thuế, sửa khí giới, kinh-lý mọi nơi, xếp đặt mọi viện thiện-hậu.
