SAU khi sứ-bộ Công-Sán bị hại, Bắc-hà có xảy mấy việc biến cố, xin ghi chép thêm để thấy rõ lực lượng đáng kể của Chỉnh và trạng thái rối-loạn trước khi Tây-sơn ra Bắc lần thứ hai.
Nguyên trước đây, Trọng-Khiêm từ Bình-vọng chạy đến làng Lạc-đạo 190, cùng với cháu là Dương-Vân, học trò là Nguyễn Mậu-Nễ, mộ binh ở huyện Gia-lâm, đắp lũy từ làng Như-kinh 191 đến làng Phú-thị 192 chia quân đóng giữ. Rồi Trọng-Khiêm truyền hịch đi các huyện, hẹn cùng khôi phục họ Trịnh.
Hữu-Chỉnh sai tướng Hoàng Viết-Tuyển đem binh đi đánh KhiêmViết-Tuyển lùa quân rầm-rộ tiến lên, bốn mặt cùng bắn, Khiêm thua, đang đêm phải chạy trốn, bị dân làng Ngọc-xá 193 bắt sống, đưa về kinh-sư. Vua Lê Chiêu-thống hạ chiếu kể tội Trọng-Khiêm, đại lược :
« Là tôi mà phản vua, tội ấy thực không dung trong trời đất ; làm giặc đã có tiếng, tên này đáng giết chết bởi người nước ». (Nguyên vặn chữ Hán : « Dĩ thần bạn quân, vô sở dung ư thiên địa : kỳ danh vi tặc, đắc công chu vu quốc nhân »).
Rồi vua Lê sai giết Trọng-Khiêm ở nhà Thái-học.
2) Việc Hoàng Phùng-Cơ mưu cất quân vào vệ, nhưng bị Hữu chỉnh đánh bạo rồi giết chết hồi tháng tám năm đinh mùi (1787)
Bấy giờ Phùng-Cơ ở trấn Sơn-tây, truyền hịch đi các lộ Quảng-oai và Quốc-oai (đều thuộc Sơn-tây), mưu kéo quân vào Thăng-long để giết Hữu-Chỉnh.
Chỉnh sai tướng Nguyễn-Duật 194 đón đánh ở làng Đại phùng 195, còn mình thì đốc suất đại quân tiếp chiến.
Mới giao phong với Phùng-Cơ, Duật đã rút binh kéo lui. Con Cơ là Gia khuyên Cơ nên thừa thắng, ruổi dài, thẳng đến kinh thành cho khỏi bỏ lỡ dịp tốt ; song Cơ không nghe. Khi quân Phùng-Cơ tạm nghỉ và đang ăn, thì Duật thu quân quay lại, kết trận xông lên phản công, làm cho quân Phùng-Cơ trở tay không kịp, cuống quýt tan chạy. Cơ và con trơ trọi trên mình voi, cố sức chiến đấu, trong khi quân Duật bốn mặt bổ vây.
Bấy giờ Hữu-Chỉnh ập đến, thúc quân thiết kỵ bắn dồn vào chỗ Phùng-Cơ. Cơ từ trên bành voi ngã xuống, bị bắt đưa về Thăng-long : Sắp sửa đem chém, thì vua Lê cho Cơ được uống thuốc độc để tự tử vì lấy cớ rằng trước đây Cơ có công đánh lui Mậu-Nễ.
3) Việc Trịnh Bồng mưu lấy lại quyền-vị, nhưng bị tướng Chỉnh là Hoàng Viết-Tuyển đánh bại ở huyện Đông quan 196 hồi cuối thu, năm đinh mùi (1787)
Trước đây, Trịnh Bồng chạy đến làng Quế-ổ 197 cùng bọn Nguyễn Trọng-Mai chia đồn cố giữ, mưu toan khôi-phục lấy quyền vị của nhà chúa xưa. Bồng lại sai thuộc tướng là Đắc-võ (không rõ họ của Võ) giữ lũy Đông-triều 198 để làm phên-dậu che đỡ cho được củng-cố.
Thấy vậy, Hữu-Chỉnh sai bọn Nguyễn Như-Thái tấn công Trịnh Bồng,
Bồng thua, chạy về Hải-dương, được Đinh Tích-Nhưỡng ủng hộ bằng một lực lượng khá mạnh. Sau Hữu-Chỉnh sai Hoàng Viết-Tuyển, trấn thủ Sơn-nam tiến đánh : Tích-Nhưỡng đại bại, chỉ chạy được thoát thân, bỏ lại Trịnh Bồng cho Lân-dương hầu Phạm Đình-Thiện đem đến huyện Đông-quan rồi lại vào đóng ở ấp Bái-hạ. 199
Trải mấy tháng tấn công, bọn Hoàng Viết-Tuyển không hạ được Đông-quan : Sau nhân thấy hoàng-đệ Duy-Lưu đem cấm vệ thân-quân đi đốc chiến. Viết-Tuyển bèn họp binh với Nguyễn Như-Thái cùng giáp công, rồi rong quân đốt phá Đông-Quan : Trịnh Bồng trước còn lẩn ở Yên-quảng, (nay là miền Hải-ninh Móng-cái) rồi trốn lên Lạng-sơn, rồi lại chạy đi Hữu lũng 200, sau không biết đi đâu và chung cục ra sao.
Vì những cuộc thắng lợi ấy đã đem lại cho Cống-Chỉnh bao vẻ vang rực rỡ, nên Chỉnh càng thêm dương dương tự đắc : lại cũng vì những trận đánh lộn ấy đã làm cho Bắc-hà càng thêm mục nát tê liệt, nên khi quân Tây-sơn ra đánh lại càng dễ dàng như vào chỗ đất không người.
*
Chỉnh đang đắc chí, bỗng tiếp được thư Vũ Văn-Nhậm hạch hỏi về tội âm mưu với Duệ. Chỉnh phải phúc đáp bằng giọng trần tình và tạ lỗi :
« Trước kia, vào Nam quí phụ, tôi được Đại vương (chỉ Nguyễn-Huệ) quá yêu, cất dùng ở bên màn trướng cho theo đòi cung kiếm trải bốn năm thu. Mùa thu năm ngoái (bính ngọ, 1786), Đại vương rút quân về Nam, không cho tôi biết. Chính ý Đại vương muốn thử xem tôi lui tới thế nào. Khi đó, người Bắc cố nèo tôi ở lại, nhưng tôi cũng cứ quyết tâm đi theo. Tấm lòng trung thành này, tưởng bậc cao minh cũng đã xét thấu.
« Khi theo đến Nghệ, tôi vào ra mắt Đại vương ở Vĩnh-doanh, xin đi tòng quân, thì Đại vương lại dạy : Các tướng bên Trịnh là bọn Thạc 201 ; Nhưỡng 202 hãy còn khuấy rối ; thế tất phải trừ. Vậy hãy cho ở lại để trị tuyệt bọn họ đi. Lẽ nào tôi dám trái mệnh ?
« Dâng thân hèn mọn, hết sức xông pha tên đạn, tôi quyết « sống mái » với bọn Thạc, Nhưỡng, nào dám quản ngại gì đâu ? Chỉ mong trị xong hai tên giặc đó, tôi sẽ một người, một ngựa vào Nam tỏ tình.
« Ngờ đâu, tháng trước, đánh vùng Sơn-tây, mới bắt được quận Thạc. Còn Nhưỡng hãy còn vùng vẫy ở miền Hải-dương, chưa dẹp yên được ; nên tôi chưa kịp về hầu đó thôi.
« Thấy tôi ở lại Bắc-hà, lắm kẻ đem lòng ghen ghét, nói vu thế nọ, thế kia…
« Xin xét tình cho : Sau khi Đại vương về Nam, tôi ở lại Nghệ có hơn mười ngày. Rồi ra Bắc ngay, còn kịp đâu âm mưu với Duệ ? Vả, từ đó trở đi, kẻ Nam, người Bắc, mỗi đằng một việc, có từng đi lại với nhau nữa đâu ?
« Tình thật, lòng ngay tưởng cũng không cần phải cãi. Huống chi tôi với Tướng-quân (chỉ Vũ Văn-Nhậm), đồng sự đã lâu, nếu có lòng nào thì giấu sao được ?
« Xin nhờ Tướng-quân thưa giùm với Đại vương cho, tôi đội ơn lắm ».
Đọc kỹ bức thư trên, Nhậm thấy lời lẽ khiêm-tốn, biết Chỉnh còn có ý sợ. Để làm cho Chỉnh yên lòng, Nhậm viết bức thư yên ủi Chỉnh bằng lời ôn tồn thân mật. Nhậm lại khuyên Chỉnh nên cố đánh dẹp nốt Nhưỡng, khi nào thành công thì kéo quân về Nam để tỏ lòng ngay thật.
