SAU ngót một tháng đã lấy được kinh thành Thăng-long, nhưng hiệu lệnh của vua Lê chỉ choèn-choèn ở 5 lộ Ứng (Ứng hoà), Thường (Thường-tín), Từ (Từ sơn), Thuận (Thuận thành), Quảng (Quảng oai) thôi. Còn từ Trường-yên (Ninh bình) trở vào Nam đều bị ngăn cách, không thông tin tức được. 272

Lê Chiêu-thống, một người có tính hẹp hòi, khắc nghiệt, sau khi nhờ sức quân Thanh, lấy được Thăng-long, làm luôn những việc báo ân trả oán cốt thoả tư ý yêu ghét thiên lệch và riêng theo tình cảm cá nhân, chứ chẳng cân nhắc bằng lý trí và đặt quốc gia trên hết.

Trong dịp này, Chiêu-thống lộ hết cái bản tướng bất xứng chức.

Hồi tháng 11 năm Chiêu-thống thứ hai (mậu thân, 1788), vua Lê trị tội những người xuống hàng Tây-sơn ; Bấy giờ trong họ nhà vua có người tông nữ kết duyên với tướng Tây-sơn đã có mang, vậy mà vua Lê sai mổ bụng, lấy thai, giết chết cả hai mẹ con vô tội. Chính Chiêu-thống lại sai chặt chân ba người hoàng thúc quăng ra giữa chợ trong cung. 273

Ấy là không kể những vụ như : giết Phan Như-Tuy, trấn thủ Tuyên-quang, vì Tuỵ bắt hoàng-đệ Duy-Lưu đem nộp Tây-sơn và khép phò-mã Dương Bành vào tử hình vì Bành dẫn quân đàng trong đuổi bức ngự giá. Ngoài ra, vua Lê còn cách tuột Ngô Thì-Nhậm và Phan Huy-Ích mà bắt hoàn làm dân, bãi tước quận-công của Nguyễn Hoản, giáng Phan-Lê Phiên làm Đông-các học-sĩ và Mai-Thế-Uông xuống chức tư-huấn.

Mấy việc này chẳng những làm cho lòng người nôn nao ngờ vực và không nhất tâm, lại còn khiến cho bà Thái-hậu (mẹ vua Chiêu-thống) đau đớn tức bực nữa. Nguyên, khi Thái-hậu từ bên Mãn-thanh về đến Thăng-long, nghe biết những việc ngang trái của vua Lê đã làm ấy, bà phát bẳn lên rằng : « Ta cay đắng mới xin được quân cứu đến đây. Nước nhà phỏng được mấy phen cứ trả ân báo thù để phá hoại thế này ! Hỏng đến nơi rồi ! » Rồi bà kêu khóc, không chịu vào cung. Tụng thần là Nguyễn Huy-Túc khuyên giải mãi, bấy giờ bà mới thôi. 274

Đến khi ban thưởng, chia chức, Chiêu-thống chỉ « rảy mưa móc » cho bọn bầy tôi hoặc đi tòng vong hoặc ở nơi hành tại 275, chứ không nghĩ gì đến những cựu thần và hào kiệt các nơi. Vì vậy, nhiều người thất vọng và ngã lòng.

Bấy giờ Kinh-bắc hiến-sát phó sứ Ngô Trưởng-Đạo có dâng sớ khuyên vua Lê rằng : « …Việc binh quí ở thần tốc. Nếu gặp cơ hội có thể làm được thì sao cứ phải chuyên cậy vào ngoại binh để động tí lại ngừng, đến hàng tuần nhật ? Hiện nay quân cần vương ở các lộ ai chẳng muốn cố sức chết để đền bồi ? Bây giờ quân Tây sơn đã lui, ta nên đem ngay đại binh đuổi theo, làm như sét đánh không kịp bưng tai, khiến cho bên địch không còn rảnh rang mà lo tính được nữa. Hai xứ Thanh, Nghệ nghe biết, tất nhiên hưởng ứng, Văn Huệ thì cách trở, ở phía Nam Hoành-sơn, bọn Văn-sở thì thế côi không có quân cứu, hình-thế xa-cách, nghẽn-tắt, hai bên không thông được với nhau, thì không ngoài mười ngày ta có thể bắt sống được cả. Một khi đã bắt được vây cánh của họ rồi, ta sẽ có thể lần lượt phá sạch được hang tổ của họ đấy. Cái cơ trung hưng chính ở ngay đây, xin đừng bỏ lỡ… »

Nhưng Chiêu-thống chỉ hoàn-toàn ỷ-lại vào quân Thanh coi Tôn Sĩ-Nghị như vị cứu tinh, như bức vạn lý trường thành ; Sĩ-nghị bảo sao thì nghe vậy, chứ tự mình chẳng có một chút năng lực tự động gì cả.

Một cố cung nhân đến từ Trường-yên, đã phải phàn nàn với Lê Thái-hậu : « Nguyễn Huệ là tay anh hùng lão luyện mạnh tợn, giỏi nghề hành binh, lúc ra Bắc, lúc về Nam, xuất quỉ nhập thần, chẳng ai có thể đo lường được ; chẳng thế bắt Hữu-Chỉnh như túm trẻ con, giết Văn Nhậm như thịt con lợn : không một người nào dám nhìn thẳng vào mặt hắn bao giờ. Hễ thấy hắn trỏ tay hay lườm mắt, thì người ta đã sợ quá sấm sét : phách lạc hồn siêu cả rồi ! Tôi trộm e : chẳng bao lâu hắn sẽ lại đến đây. Tôn Tổng-đốc (Sĩ-Nghị) đem đàn quân có nạn nội cố này chực địch với hắn, phỏng sao đương nổi ? Tôn chẳng qua là khách sang đây cũng chỉ nghe ngóng tình thế khó hay dễ mà liệu chiều lui hay tới thôi còn quốc gia của ta thì sao ? »

Thấy gần đến Tết, Chiêu-thống theo lời Lễ-quan tâu xin cho phong ấn cất đi (hạp ấn) từ ngày 25 tháng chạp (mậu thân, 1788) và làm lễ miếu xã triều đình theo lệ thường. Cho bách quan và quân lính nghỉ mười ngày để đón mừng xuân mới. Còn đối với « Đại-súy của Thiên triều » (chỉ Tôn Sĩ-Nghị) thì nghi phẩm cung-đốn theo lệ khoản tiếp « Thiên-sứ » sang sách phong, nhưng nay chia hậu bội phần.

Bấy giờ người ta truyền tụng bài hịch của Lê Chiêu-thống, trong có những câu như :

« Nổi binh phong trong sáu bảy thu. Trời chỉn thấy thùy gia thiên hạ ! 276Chìm loan giá ngoài tám nghìn dặm, Đất thêm ngừng cố quốc giang sơn !Tồn tại tưởng nghìn năm lời ngọc thệ, cờ cần vương nên hợp sức khuông phù 277. Đinh ninh vâng muôn dặm tiếng ti ngôn, xe phản quốc đã giải bày sách ứng… 278Khuyên người nghĩa đảm, trung can ;Giúp thửa bàn căn, thác tiết… »279

Và :

« Vầng hồng nhật đã dang tay tái vãn 280

Dải Hoàng-hà đành sánh chữ đồng lưu ». 281