ĐÃ mục-kích chiếc thân Sĩ-Nghị bại trận, lại phong văn Tây sơn sắp tràn sang, sau khi đuổi đánh quân ngoại xâm đến tận Lạng-sơn, người Thanh càng thêm kinh hoàng bối rối… Từ cửa ải Nam-quan về Bắc, người Thanh dắt già, cõng trẻ, lũ lượt, nheo nhóc chạy đi lánh nạn. Vì vậy, trong khoảng vài trăm dặm, hơi khói vắng tanh.
Giữa tiếng khải ca, vua Quang-trung vào thành Thăng-long.
Chiếc chiến-bào màu đỏ của trang anh hùng dân tộc này, giờ đã đổi thành màu sắc đen cháy.
Là vì mấy hôm xông pha súng đạn trong mấy trận huyết chiến, nhuộm đẫm chiến bào trong hơi khói thuốc súng, nên chiếc áo lịch sử kia mới biến màu như thế.
Quân ta vui vẻ ăn Tết Khai-hạ 327 tại thành Thăng-long ngày mồng 7, tháng giêng). 328
*
Nhân dân bấy lâu căm giận quân Thanh ỷ thế cậy quyền, từng giở nhiều ngón dã man tàn ác : cướp chợ, hiếp gái, coi tính mệnh người Nam không bằng cái kiến, con sâu… Nhân phen này, Sĩ-Nghị bại trận, chạy dài, dân Nam ai nấy vùng lên, ứng dụng ngay câu Khổng-tử đã dạy : « Dĩ trực báo oán ». Vì vậy, những quân Mãn-thanh, sau khi thua vỡ, chạy vào các thôn trang ngoài thành, lại bị dân gian giết chết gần hết. 329
Nhưng, lối chiến tranh văn minh, vua Quang-trung biết thực hành ngay từ lúc bước chân vào thành : Một mặt yết bảng chiêu an, cấm quân lính không được xâm phạm của dân cái tơ, cái tóc. Một mặt ngăn cấm nhân dân trong xứ : hễ gặp bại binh Thanh chạy trốn, không được giết càn. 330
Nhà vua lại hạ lệnh cho phép quân Thanh ra thú và dân gian không được chứa chấp một người Thanh nào. Dưới ân điển ấy, số quân Thanh được toàn hoạt đưa đến Thăng-long hơn 800 người 331. Họ đều được ban phát lương ăn và áo mặc.
Việc ấy đã thấy rõ ở trong bức thư hồi tháng hai năm kỷ dậu (1789) của vua Quang trung gửi Thang Hùng-Nghiệp :
« Về số quan quân còn lại ở quốc đô, hiện đã cho ở yên một chỗ. Chuyến trước còn chưa cho đưa về, không phải tôi có ý giữ lại để lấy nê mà cần gì đâu. Trong lúc lộn xộn, một khi họ phải bắt rồi, nếu tôi có giận cá chém thớt thì đã để quân sĩ bản bộ cam tâm với họ ở nơi mũi tên hòn đạn rồi, nay còn biết đâu vào đâu nữa ! Chỉ vì trượng phu làm việc, bao giờ cũng minh bạch, không giết kẻ đã xuống ngựa xin hàng, nên đối với họ, tôi đã nhất nhất thu nuôi hết cả…
« Nay đã điều tra cẩn thận, thì số quan quân hiện còn ở quốc đô vào hơn 500 người. Ngoài số 200 tên do quân bản bộ đem đến những nơi trấn thủ và ngót một trăm bị đau ốm bị tật dịch ra, tôi giao cho bồi thần là bọn Nguyễn Hữu Trù sẽ đem đến cửa ải nộp trả hơn 550 tên. Còn 200 tên nữa thì đang đi đường khác sẽ lục tục nộp sau… »
*
Như trước đã nói, Đắc lộc hầu Tây sơn, dẫn binh từ Đông đạo (miền Hải-dương) đổ lên, đón chẽn ở gần Phượng-nhỡn. Tôn Sĩ-Nghị hoảng sợ, vội quăng bỏ hết thảy quân-ấn, kỳ bài, sắc-thư…
Vì vậy, vua Quang-trung khám phá được vô số giấy tờ bí mật quan trọng của tướng Thanh, khi Đắc-lộc hầu đem về Thăng long trình nộp.
Trong sắc thư, đại ý vua Thanh Kiền long (1739-1795) bảo Tôn Sĩ-Nghị :
« Nghe lời khanh, trẫm cho đem binh mã ra cửa ải, nhưng cứ nên từ từ đi dần, đừng vội. Khanh trước hãy truyền hịch ra oai, rồi thả Lê thần về nước để họ chiêu tập nghĩa binh, tìm Lê Tự-tôn (chỉ Chiêu-thống), đương đầu với Nguyễn-Huệ đã. Nghe họ chọi nhau ra sao, bấy giờ sẽ liệu.
« Nếu lòng người Nam còn mến Lê, thấy quân ta (Thanh) đến giúp, ai cũng phấn khởi hăng-hái, thì Nguyễn Huệ tất phải chịu lui, bấy giờ sẽ sai Lê Tự-tôn tiến binh đuổi bắt Nguyễn-Huệ. Còn khanh thì kéo binh đến tiếp ứng sau. Thế là ta không khó nhọc mà được thành công. Đó là chước thứ nhất.
« Nếu trong nước Nam, nửa theo phe kia, nửa giúp phe nọ, thì Nguyễn-Huệ chắc không chịu lui. Vậy khanh nên đưa thư, dỗ bảo họa phúc xem Huệ xoay trở ra sao.
« Khi nào quân thủy của ta đã từ Mãn 332, Quảng 333 kéo ra biển khơi, thì cứ đánh phá lấy Thuận 334 Ngãi 335 trước. Rồi mới thúc quân bộ tiến lên, khiến cho Nguyễn-Huệ sau lưng và trước bụng đều thụ địch cả thì thế nào Huệ cũng phải hàng phục.
« Thế rồi ta cứ nuôi sống cả hai : Thuận, Quảng 336 về Nam cắt đứt cho Nguyễn-Huệ ; Hoan 337, Ái 338 ra Bắc, chia cho Lê Tự-tôn. Ta cứ đóng đại binh ở giữa, cai quản cả đôi. Về sau, sẽ lại liệu cách xử trí. Đó là chương thứ hai ».
Đọc rõ dã tâm của Thanh như thế, vua Quang-trung đưa thư ấy cho Ngô Thì-Nhậm và nói : « Ta xem chiếu thư của nhà Thanh, biết họ chỉ nghề đòn sóc hai đầu, nghe đàng nào mạnh thì bênh đàng ấy, chứ có thật lòng giúp Lê chi đâu ! Chẳng qua họ mượn việc đó để lót miệng, kỳ thật chỉ chực tìm cách vơ lợi mà thôi. Nay họ đã bị ta đánh thua, nhịn thì nhục, mà muốn báo thù thì cũng khó. Muốn cho dân nghỉ nước yên, ta tất phải tạm gác can qua, dùng đến ngọc bạch. Vậy khanh là tay khéo từ-lệnh, phải nên lập tức đưa thư sang Thanh dàn xếp cho êm việc đi ».
Để làm quà ngoại giao, ta có đưa tặng vua Thanh 10 dật 339 vàng, 20 dật bạc 340 và tặng Thang Hùng-Nghiệp 100 lạng bạc ta. 341
