NGUYỄN HUỆ rất sáng suốt trong việc liên tài và dùng người. Trừ ra khi nào có ai cương cường không chịu hàng phục, Huệ thấy để người ấy lại dễ có hại cho mình về sau thì thế tất phải tính. Một ví dụ : Năm giáp ngọ (1774), tham tán Nguyễn Đăng-Trường bên Nguyễn theo chúa Duệ-tông không kịp, dắt mẹ vào lánh tại thành Qui-Nhơn. Bắt được Đăng-Trường, Nguyễn-Huệ vì yêu tài lấy lễ tân sư (vừa là bạn, vừa là thầy) mà đối đãi, song Đăng-Trường không chịu, từ tạ xin đi.
Huệ nói : « Tiên sinh đi chuyến này, phỏng xoay lại trời đất được không ? Sau có ăn năn, e muộn quách rồi ! »
Đăng-Trường nói : « Tài trai ở đời, lấy trung hiếu làm đầu. Tôi nay dắt mẹ, tìm chúa, đối với đại nghĩa, rất là quang minh. Còn cùng hay thông, được hay hỏng, là số mệnh chứ còn ăn năn gì ? »
Huệ khen là khảng-khái, rồi để cho đi.
Đến năm đinh-dậu (1777) lại bắt được Đăng-Trường Nguyễn-Huệ hỏi : « Lần này, tiên sinh tính sao ? » Đăng-Trường đáp : « Bây giờ chỉ có chết thôi, can chi phải hỏi nữa ! » Dụ hàng không được. Sau Huệ bất đắc dĩ phải sai giết đi (Quốc triều sử toát yếu, tiền biên, quyển I, tờ 36b-37a).
Khi ra Bắc, vua Quang-trung để ý ngay đến việc thu dùng nhân tài, nên những nhân-vật xuất-sắc như Ngô Thì-Nhậm, Phan Huy-Ích đều được trọng dụng cả. Đáp ơn tri ngộ mấy ông này đã đem văn chương tô điểm cho tổ quốc, chiến thắng Mãn Thanh về mặt ngoại giao.
Nhà vua lại rất cưng chiều và tin dùng Vũ Hay-Tấn 429 thị trung đãi-chiếu, nên Tấn đã đem tấm thân hăng hái dâng cả lên bàn thờ Quốc-gia. Chính Tấn bảy lần gõ cửa Nam quan (vĩ thần thất độ khấu Nam quan 微臣七度叩南關), vận-động giảng-hòa với Mãn Thanh.
Đối với những phái chịu ra, vua Quang-trung không câu nệ họ là người cũ hay mới, có khoa danh hay không, thảy đều dung nạp và thu dùng, miễn họ có chân tài và thực tâm gánh vác việc nước.
Còn đối với những thích ẩn độn, ngài chẳng những không ép buộc, bức bách, mà lại không đoạt chí của họ nữa.
Chứng cớ đó thấy rõ trong việc ngài xử với Trương Quán 430 và Nguyễn Thiệp : 431
Trương Quán là con cháu công thần nhà Lê, Tây sơn muốn thu dùng, song Quán không chịu ; thế mà các nhà cầm quyền bấy giờ cũng để cho Quán được tự do : vui thú giang hồ, bạn cùng cỏ hoa mây khói, suốt đời ôm chủ nghĩa độc thân.
Như trước đã nói, Nguyễn Thiệp nhiều lần từ sính, không chịu ra làm quan, vậy mà vua Quang trung vẫn nhìn Thiệp bằng con mắt biệt đãi, không hề tức giận, mặc dầu mời mãi không ra, cho gì không lấy. Trước thanh phong cao tiết của nhà danh sĩ ấy, nhà vua vẫn một niềm tôn kính như thày.
Coi mấy việc trên, đủ thấy vua Quang-trung có tài biết rõ người và có độ lượng dung được người.
Vả, ơn tri ngộ của ngài thấm sâu vào xương tủy nhiều thân thần, nên về sau, khi ngài mất, để lại biết bao niềm thương nỗi tiếc cho người đương thời. Chẳng thế, Phan Huy-Ích đã viết mấy câu cảm hoài khi gặp Quốc tang 432 (thu nhâm tí. 1792) :
遭際機緣難再得
從今羈旅雁臣孤
« Tao tế cơ duyên nan tái đắc,
Tòng kim cơ lữ nhạn thần cô ! »
Dịch :
Duyên may gặp gỡ còn đâu nữa !
Nhờ đâu từ đây, chiếc nhạn côi !
