DƯỚI triều Quang-trung, võ công, văn trị, nội tu, ngoại nhương, tổ chức ra sao, tiến triển ra sao, ta đã biết rõ là thế.
Một vị anh hùng dân tộc mới 40 tuổi, cái tuổi đương hăng hái, đầy hứa hẹn, phải gánh vác một công cuộc phi thường, bỗng bị cái chết phá tan cả sự nghiệp.
Một buổi chiều đầu thu, vua Quang-trung đang ngồi bỗng hoa mắt, sầm tối mắt mũi, mê man, bất tỉnh.
Chứng bịnh ấy, sử chữ nho chép là « huyễn vận » 眩暈. Mà « huyễn vận » là một thứ bệnh do thiếu máu, bộ tiểu-não bị tổn-thương và thần kinh suy yếu mà sinh ra. Khi phát thì, trong một lúc, mắt hoa, tri giác mờ tối, không biết gì cả.
Rồi bịnh ngày một tăng thêm, khó có hi vọng qua khỏi !
Khi bịnh xoay nặng, ngài triệu Trần Quang-Diệu trấn thủ Nghệ-an, về triều bàn việc thiên-đô về Nghệ-an, nhưng việc đó chưa quyết định xong thì bịnh tình nhà vua đã nguy kịch.
Ngài có trối trăng cùng bọn Diệu : « Sau khi ta mất việc tang chế chỉ sơ sài thôi, nội trong một tháng phải liệu mà chôn cất. Các ngươi phải nên hiệp sức giúp Thái tử (Quang-Toản) sớm thiên đô về Nghệ-an để khống chế thiên hạ… » 486
Qua ngày hai mươi chín tháng bảy, năm nhâm tí 487 niên hiệu Quang trung thứ năm (1792), vua Quang-trung mất 488, miếu hiệu là Thái-tổ Vũ Hoàng-đế.
