MUỐN biết rõ lực lượng chiến đấu của quân ta bấy giờ ra sao, nay cần biết thêm về mặt đối phương một chút.
Khi kéo sang ta, Tôn Sĩ-Nghị có ban ra tám điều quân luật. Ngoài những điều khuyên răn quân lính của Nghị, còn có ba điều dưới đây cũng có thể dựa làm bằng-chứng để cho ta thấy phương lược của tướng Thanh định ứng phó trước oai võ và chiến lược của vua Quang-trung cùng các chiến sĩ đương thời toàn vượt ra ngoài chỗ Nghị sở liệu cả.
Điều thứ 2 : « Ở ngoài quan ải (chỉ nội-địa bên ta) có non cao, núi hiểm, địa thế vốn dễ mai phục ; trước nên bạt bỏ đá núi, đốn phát rừng nứa khiến cho trông ra quang đãng, có thể phóng tâm tiến lên. Nếu thấy ở đâu có đất mới lổm ngổm thì càng để ý xem xét kẻo mưu chước quỷ quyệt ».
Điều thứ 4 :« Người Nam, khi ra trận. hay dùng voi. Voi không phải là món người Thanh quen thạo : Hễ gặp voi, thường cứ chạy đi trước. Nhưng nào có biết sức voi dẫu lớn, chung qui vẫn là con vật có huyết khí, không thể đương nổi với đồ dẫn hỏa của ta. Vậy hễ thấy voi ra trận nếu xa thì bắn bằng súng, nếu gần thì trị bằng dao và cung, khiến voi bị thương, đau phải chạy quay lại, rồi tự giày đạp lẫn nhau. Quân ta (Thanh) thừa cơ ấy mà tấn công, tất thắng không còn phải ngờ nữa ».
Điều thứ 5 :« Quân Nam toàn dùng cái ống phun thuốc súng làm lợi khí, gọi là « hỏa hổ ». Khi hai quân giáp nhau, quân Nam tất phải trước dùng thứ đồ ấy để đốt cháy quần áo người ta khiến cho phải lui. Nhưng so với sang pháo của chúng ta, thì hỏa hổ kém xa lắm. Hiện ta đã chết sẵn được vài trăm cái mộc bằng da trâu sống (không thuộc) Nếu thấy quân Nam bắn hỏa hổ thì quân ta một tay cầm mộc để đỡ lửa, một tay cầm dao để chém bừa ».
Quân luật của Nghị như thế kể cũng chu đáo ; nhưng đến mồng 5 tháng giêng năm kỷ-dậu (1789) này, sự thực sẽ trả lời Nghị :
Quân Nam không cần cậy hiểm, đặt quân phục, thế mà quân Thanh đến phải lách khe núi, luồn rừng cây mà trốn về.
Quân Nam có dùng voi, nhưng chỉ để giày đạp quân Thanh, chứ không đến nỗi chà lộn nhau như Nghị đã tính trước.
Quân Nam vẫn dùng hỏa hổ để công phá, làm vài trăm chiếc mộc da trâu của quân Thanh đều thành vô hiệu ?
*
Ngô Văn-Sở bỗng được tin quân gấp rút, tấp nập như gió mưa. Chân ngựa Mãn-thanh đang chà nát luống cầy thượng du miền Bắc. Thổ binh vì sợ hãi, đã chạy trốn mất quá nửa. Phan Khải-Đức 249 một trong hai tướng đang giữ Lạng-sơn đã xuống hàng giặc ! Tướng Nguyễn Văn-Điểm, thế cô phải rút quân về Kinh-bắc 250, hiệp sức với lưu-thủ Nguyễn Văn Hòa, cố giữ lấy thành trì ấy.
Sở lập tức nhóm các văn võ quan-liêu nhà Lê, sai thảo bức thư nói với tướng Thanh xin hoãn binh, dưới đứng tên Giám quốc Sùng-nhượng công Lê Duy-Cận. Rồi cử bọn Trần Bá-Lãm, Nguyễn Đình-Khoan, Lê Duy-Chữ đem thư đưa cho Tôn Sĩ-Nghị.
Văn-Sở nhóm quân sự hội-nghị, bàn chước chiến thư. Dự hội nghị ấy, có Lân, Dụng và Thì-Nhậm, vv…
Chưởng phú 251 Nguyễn văn Dụng nói : « Cuối đời Trần, người Minh sang chiếm nước ta. Bọn Hoàng Phúc, Trương Phụ, Mộc Thạnh, Liễu Thăng đều là những tướng kiệt-hiệt. Vua Lê Thái-Tổ khởi nghĩa ở Lam-sơn đọ sức ra, khó lòng địch nổi chúng. Nhưng vua Lê biết hành binh, khéo mai phục, nhắm vào chỗ yếu của giặc, ập ra đánh giết, nên mình ít mà đánh được nhiều : làm khốn Vương Thông ở bến Đông 252 giết được Liễu Thăng ở núi Mã-yên 253. Võ công ấy nghìn thu hãy còn thơm nức. Nay người Thanh vượt suối, trèo non từ xa kéo lại : chúng nhọc lắm rồi. Ta đang nhàn rỗi, sức hãy còn hăng. Chi bằng đặt sẵn quân phục ở nơi hiểm yếu, đợi chúng mới thoạt đến, đổ ra đánh giết, lo gì chẳng thắng ? »
Ngô Thì-Nhậm bàn lại : « Tình cảnh giống nhau, nhưng thời thế đỗi khác. Hồi thuộc Minh, suốt nước căm giận cái thói tham tàn, độc ác của quân Ngô, ai cũng muốn vùng dậy mà đánh đuổi chúng. Cho nên vua Lê hô lên một tiếng, gần xa thẩy đều ứng theo. Khi đánh với quân Minh, người nào cũng trổ tài, gắng sức. Nghe tin thắng trận, lòng ai cũng hớn hở vui mừng. Nhân tâm như thế, nên mai phục được kín đáo không ai dám để lộ cho giặc thông tỏ, rõ tường. Vì vậy, vua Lê mới thắng và đại cáo được bài binh Ngô ».
Ngô Thì-Nhậm lại tiếp : « Bây giờ khác hẳn. Các bô thần nhà Lê đâu đâu cũng có. Nghe tin người Thanh đến cứu, họ đều nghển cổ trông mong, chực chờ ngoại viện làm việc hưng phục. Vả, dân mình lại nhẹ dạ, trúng cái mưu độc « diệt Hồ lập Trần » thuở trước, họ cũng náo nức đi đón quân Thanh. Như vậy, quân ta mai phục ở đâu, địa thế hiểm hay dễ, số quân ít hay nhiều, thế nào chẳng có nội công cáo tỏ. Người Thanh sẽ nhân kế của ta mà vật lại ta : đổ ra bốn mặt lùng bắt cho kỳ hết quân phục, chẳng hóa ra tự mình mua lấy cái chết ? Quân cơ đã lộ, còn mong gì đánh úp được ai ? »
Sở hỏi : « Vậy thì tính sao bây giờ ? »
Nhậm đáp : « Dụng binh có hai cách : đánh và giữ. Nay quân Thanh kéo đến, thanh thế đã lừng lẫy rồi ; người mình lại có lắm kẻ làm nội ứng, đồn đại quá lời, làm cho lòng người càng thêm náo động. Ta có việc gì sai người ra khỏi thành, chắc sẽ bị chúng bắt giết. Vả, những lính Bắc-hà được dịp này, lại dễ trốn lắm. Thế mà chực đem quân đó đi đánh, khác gì thả dê đánh cọp tài nào chẳng thua ? Muốn đóng cửa thành, cố sức giữ, lại sợ không thể tin cậy ở lòng người, tất có nội biến… Đánh đã không xong, giữ lại không vững, bây giờ chỉ còn một chước rút lui, nhử giặc vào trong nội địa.Tướng quân nên mau truyền lệnh cho quân thủy đóng thật nhiều lương thực vào các thuyền, chở ra đồn Biên sơn trước. Rồi ta sẽ kéo bộ binh, gióng trống, mở cờ, lui giữ lấy núi Tam-điệp 254 liên lạc với quân thủy. Cố giữ cho vững chỗ hiểm yếu ấy, bấy giờ mới bay thư về báo Đại vương (chỉ Nguyễn Huệ), cũng chưa muộn nào ».
Sở nói : « Khi Đại-vương về Nam, Ngài đã giao thành này cho ta. Nay giặc đến, ta phải sống chết với thành, trước là khỏi thẹn là bầy tôi giữ đất, sau mới không phụ cái trọng trách cầm binh quyền. Nếu bây giờ sợ bóng gió chưa chi đã vội chạy, bỏ thành cho giặc thì chẳng những có tội với Đại-vương, mà lại để tiếng cười với người Bắc-hà nữa ».
Nhậm giảng giải : « Tướng giỏi đời xưa liệu giặc rồi mới đánh, tính trước rồi mới làm, lâm cơ, ứng biến, vào quỉ, ra thần, cũng như tay cao tính nước, tùy thế mà đánh cờ vậy. Ta kéo quân về đủ, không phí một người lính, một mũi tên, cho giặc ngủ nhờ một đêm rồi lại đuổi đi, nào có mất gì mà sợ ? Nếu vì rút lui mà mang tội, thì tôi xin giãi bày với Đại-vương chắc Ngài cũng sẽ coi xét. Xin tướng quân đừng ngại ».
