TỪ KHI quân Trịnh Nam xâm, Tây-sơn lại đứng vào tình thế mới.
Phải cầm-cự với Nguyễn Cửu-Dật, một tay tướng tài bên Nguyễn, vừa đến thay chân Nguyễn Nghiễm, Tây-sơn thua luôn vài mươi trận, phải rút lui, giữ Bản-tân để đợi thời cơ.
Mùa đông năm giáp-ngọ (1774), thấy quân Trịnh tiến đến Phú-xuân, Nguyễn Duệ-tông (1775-1778) phải chạy đi Quảng-nam, Tây-sơn lại muốn hoạt-động.
Trịnh cứ thắng… Nguyễn thua hoài… Nguyễn Duệ-tông phải chạy đi Giá-tân. Nguyễn Cửu-Dật phải triệu về hành-tại để nghị sự.
Tây-sơn bèn chia việc : bọn Lý-Tài đem quân thủy lén ra của biển Đại-áp ; Nhạc cầm bộ binh, đi men núi, sấn đến phía đông Thu-bồn. Hai đường thủy bộ cùng nhằm một đích : ập đánh quân Cửu-Dật.
Kết quả : Tây-sơn đại thắng, Cửu-Dật phải chạy về Trà-sơn (1775).
Trước đấy, Hoàng-tôn Dương thừa cơ trốn thoát Tây-sơn về với chúa Duệ-tông, được lập làm Đông-cung (xuân ất-mùi 1775), rồi phải lui giữ Câu-đê 57 sau khi Duệ-tông chạy đi Gia-định. Bây giờ Đông-cung Dương lại thành một cái đích để cho ba đạo quân Tây-sơn thi nhau đuổi bắt.
Thống-suất Diện và tiên-phong Tường đem hai nghìn người đóng ở Thúy-loan và Bồ-bản làm quân Thượng-đạo.
Tập Đình và Lý Tài đốc suất hai nghìn người đóng ở Ba-độ làm quân Trung-đạo.
Đốc-chiến Phong và hổ-tướng Hãn dẫn hai nghìn quân ở Hà-tân làm quân Hạ-đạo.
Hễ ai bắt được Đông-cung Dương nầy chiếm công to nhất.
Bọn Diện và Tường đã bắt được Dương, nhưng vì nghe lời Dương, họ định theo Dương vào Nam, nên dọc đường bị bọn Lý Tài giựt lại. Rồi Dương bị ép phải về Hội-an (thuộc huyện Diên-Phúc, tỉnh Quảng-nam).
*
Tháng tư, năm ất-mùi (1775), quận Việp Hoàng Ngũ-Phúc kéo quân qua núi Hải-vân 58, tiến vào Quảng-nam chỗ đất Tây-sơn đang tranh hùng với họ Nguyễn.
Mặt trước có quân Trịnh. Phía sau có quân Nguyễn. Tây-sơn bị kẹp ở giữa, nhưng cứ đánh…
Nhạc cử Tập Đình làm tiên-phong, Lý-Tài làm trung-quân, còn mình tự làm hậu-đội, đón đánh quân Trịnh ở Cẩm-Sa. 59
Toán quân Tập Đình xông đánh rất hăng, làm cho đội tiền xung của Ngũ-Phúc không sao địch nổi và một viên nhạc-hiệu bên Trịnh phải chết trận.
Bên Trịnh thấy quân Tập Đình đánh rát như vậy, hai tạo-sĩ 60 Hoàng Đình-Thể và Hoàng-Phùng-cơ bấy giờ làm tướng tiền-xung, vội thúc đội phi-kỵ xông vào đánh giết toán quân Tập Đình một trận rất kịch liệt. Rồi Ngũ-Phúc lại hô quân tiến lên, xô-xát một chặp nữa. Toán quân người Thanh bên Tây-sơn này, phần bị chém giết, phần bị giày đạp, chết và bị thương đến quá nửa.
Thấy tình thế bất lợi, Nguyễn Nhạc không chống đánh nữa, nhưng kéo bọn Lý Tài rút lui, giữ lấy Bản-tân, rồi đem Đông-cung Dương về thành Qui-nhơn (1775).
Sau trận đắc thắng này, Hoàng Ngũ-Phúc bên Trịnh kéo quân vào đóng ở Quảng-nam. Còn bên Nguyễn thì tướng Tống Phúc-Hiệp đóng giữ ở Phú-yên.
*
Anh em Nguyễn Nhạc dọn sạch vàng bạc và của báu đem về chứa ở Tây-sơn ; thiên Đông-cung Dương về Hà-liêu và An-thái.
Bấy giờ là tháng sáu. Quân Trịnh phần vì đi xa nhọc-mệt, phần vì cảm mạo lam chướng, chết dịch rất nhiều (1775).
Sợ dịch-lệ, Hoàng Ngũ-Phúc không dám tiến, phải triệt về nghỉ.
Tây-sơn dùng chước hoãn binh, sai bọn Phan Văn Tuế đi mua lòng Hoàng Ngũ-Phúc bằng vàng bạc, của báu. Lại đưa thư đến tướng Trịnh, xin hàng, xin cống, xin làm viên tiểu-tướng coi giữ ba phủ Quảng-ngãi, Qui-nhơn và Phú-yên, xin tình nguyện làm tiền-khu theo Trịnh đi đánh chúa Nguyễn đương long-đong ở Gia-định.
Đã muốn cho quân yên nghỉ sau trận dịch-lệ, lại muốn lợi dụng Tây-sơn làm vây cánh để đánh họ Nguyễn là kẻ thế thù của họ Trịnh, Phúc dằn lòng ưng thuận, quyền phong Nguyễn Nhạc làm Tây-sơn hiệu-trưởng, Tráng-tiết tướng-quân. Rồi sai gia-khách, chưởng thư-ký Nguyễn Hữu-Chỉnh, tức Cống Chỉnh, đem ban cho tướng quân « trá hàng » này : gươm, cờ, ấn, sắc với áo, mão và ngựa. Chẳng dè chuyến Cống Chỉnh đi lần này lại mở cho Tây-sơn một đường tương lai rất mới mẻ, rất rộng rãi và rất may mắn !
Cất nhắc cho Tây-sơn đã êm, Phúc chia quân đóng các phiên trấn, giữ từ núi Hải-vân đến Thuận-hóa.
Ở Thuận-hóa hai năm, Phúc sửa đồn lũy, khai hào trì, đặt quan lại, chia định sưu thuế, đổi lại phong tục cho « đồng hóa » với bên Trịnh ngoài Bắc. Nói tóm, Phúc cải cách hết mọi mặt để xóa nhòa hẳn cái dấu vết một « triều đình » nó đã biệt lập rõ rệt ngày Đào Duy Từ xây đắp lũy Thầy đến bấy giờ.
Sau đó, Trịnh Tĩnh-đô vương triệu Phúc về Bắc, cử các viên này thay giữ Thuận-hóa :
Hoàng-phùng-Cơ 61 và Phạm-ngô-Cầu làm đại tướng.
Hoàng-đình-Thể làm phó tướng.
Hiệp giúp ba viên ngạch võ đó, tiến sĩ Nguyễn Trọng-Đang 62 làm đốc thị.
Thế là cục diện Thuận, Quảng bấy giờ lại một phen biến chuyển.
Từ năm ất mùi (1775) Hoàng ngũ Phúc, tướng Trịnh, khi còn đóng quân ở Châu-ổ 63 có nói với tướng tá ở bộ thuộc, lúc Phúc mới bắt đầu mắc dịch-lệ : « Tây-sơn bây giờ đương như ngọn lửa bốc mạnh. Tôi già mất rồi ! Còn các tướng, tôi e không phải là tay đối địch với họ được ! »
Bị chúa Trịnh triệu về, Ngũ-Phúc để Bùi Thế-Đạt đóng giữ Thuận-hóa, đem binh trảy ra Bắc, nhưng mất ở dọc đường.
Để tỏ lòng ai điếu những tướng sĩ đã chết vì chiến trận hoặc vì dịch-lệ về việc Nam-hà, chúa Trịnh Sâm sai lập đàn tế và đọc bài văn do Ngô Thì-Nhậm 64 nghĩ soạn, dưới cái đầu đề là « Ngự tế Nam chinh tướng sĩ » 65. Nguyên văn bằng chữ Hán, trong đó có những câu như :
計自甲午出師之一五日
已經山東破斧之三年
« Kế tự giáp-ngọ xuất sư chi ngũ nhật
Dĩ kinh Sơn-đông phá phủ chi tam niên ».
Dịch nghĩa : Kể từ ngày mồng năm (tháng chín) năm giáp ngọ (1774) ra quân, phải đi đông chinh như thơ Phá-phủ 66 đã tả, thấm-thoắt đến nay đã ba năm rồi !
Và : 茫茫洞海旅骨隨風浪以飄零 ; 寂寂横山覊魂對草花而慘瘁
« Mang mang Động-hải 67 lữ cốt tùy phong lảng dĩ phiêu linh !Tịch-tịch Hoành-sơn 68, cơ hồn đối thảo hoa nhi thảm tụy ! »
Dịch nghĩa : Động hải mông-mênh, nắm xương gửi quê người, dồn dập lênh-đênh theo sóng gió. Hoành sơn hiu-quạnh, mảnh hồn vương đất khách, héo hon thảm-đạm trước cỏ hoa !
Bấy giờ Tây-sơn lại lấy được hai phủ Thăng (Thăng bình) Điện (Điện-bàn) thuộc Quảng-nam 69 nên Trịnh Sâm cũng phải nới tay : phong tước cắt đất cho họ để mong êm chuyện (1777).
Sau khi lật đổ họ Nguyễn, chúa Trịnh lấy đất Thuận-hóa, phái 30.000 thủ binh đóng giữ 70. Cầm nắm cơ-quan hành chánh và quân-sự ở đó, một đại-tướng, một phó tướng và hai viên chánh ; phó đốc-thị.
Vào trọng-trấn Thuận-hóa, sau Hoàng Ngũ Phúc là Bùi Thế-Đạt 71, sau Đạt là Phạm Ngô-Cầu.
*
Chẳng những trước đã hàng Trịnh, bây giờ Tây-sơn lại sai người để xin hàng tại nơi quân-thứ Phúc-Hiệp bên Nguyễn.
Nhạc lại đem Đông cung Dương về Bồng-giang, ghép duyên với con gái mình là Thọ-Hương. Rồi ép Dương phải lên ngôi chúa mặc dầu Duệ-Tông bấy giờ hãy còn. Nhưng, Dương không chịu.
Nhân lúc sứ giả của Phúc-Hiệp sắp tới, Nhạc bèn đặt Đông cung Dương ngồi trên sập kê ở gian giữa, ngảnh mặt về hướng nam, bọn Nhạc đứng bên tả, cho Nguyễn Chất đứng bên hữu.
Rồi Nhạc dõng dạc nói : « Năm dinh tướng sĩ thật đã hết lòng trung-nghĩa trong việc cần vương. Chừ (bây giờ) đã trị được tên gian thần (chỉ Trương Phúc Loan), đã cứu được nạn nước, chính là lúc chúng ta nên lập Hoàng-tôn lên ngôi cho yên nghiệp lớn. Cái công muôn đời bất hủ này ta quyết không nên bỏ qua. Chư tướng tính sao ? »
Sứ giả bên Nguyễn đáp : « Minh công có lòng dực-đới như vậy, nghĩa thanh lừng lẫy, ai chẳng nghe theo ? Song le, chừ (giờ) tướng sĩ năm dinh kéo đến, ngài truyền cho đóng ở đâu ? » 72
Ngẫm nghĩ hồi lâu, Nhạc bảo Đông-cung Dương : « Việc đó xin để điện-hạ thu-xếp, thế nào chúng tôi cũng vâng ».
Dương đáp : « Tùy các ông liệu mà làm ».
Đoạn, Nhạc viết các điều-kiện giảng hòa giao cho sứ giả đem về đưa Phúc-Hiệp.
