THẤY Chỉnh khuyên lấy Thuận-hóa, Tây-sơn trước hết sai một thuật-sĩ đem chuyện họa phúc đến dọa Ngô-Cầu.
Cầu ra lệnh cho tướng sĩ lập đàn làm chay để mong trừ tai, cầu phúc.
Trong khi đàn chay đang nhộn nhịp những tiếng trống, hồi chuông, thì quân sĩ Tây-sơn ầm ầm kéo đến !
Ngày 18 tháng 5, năm bính-ngọ (1786), dưới quyền cắt cử của Nguyễn Nhạc, Huệ làm Long-nhương tướng-quân tiết-chế các quân thủy bộ, Vũ Văn Nhậm 86 làm tả quân đô-đốc, Nguyễn Hữu-Chỉnh làm hữu quân. Hai đạo thủy, lục cùng tiến đánh thành Thuận-hóa.
Quân thủy đi đường biển. Quân bộ đi đường Hải-vân 87 quan.
Ngày 24 tháng đó, quân bộ Tây-sơn qua Hải-vân quan bốn mặt đánh thúc vào đồn An-nông : Chủ-tướng bên Trịnh là Hoàng Nghĩa Hồ 88, thế côi, sức kiệt, thuốc đạn hết, phải tự vẫn trên mình voi sau khi cố chết chống đánh một cách anh dũng.
Ngô Cầu lật đật từ trai đàn trở về, bàn tính việc đem quân chống giữ.
Nhưng quân sĩ đóng ở Thuận hóa bấy giờ chịu ảnh hưởng xấu của chư quân ở kinh đô cũng kiêu rông, cũng khinh nhờn kỷ luật, làm nhiều điều tàn ngược tai hại cho nhân dân, gieo vào lòng dân một mối căm hờn vô hạn ! Vả, phần vì mỏi mệt về binh đao đã lâu, phần vì đi xa nhớ nhà, họ chẳng còn bụng dạ nào thiết đánh chác nữa.
Một bức mật thư lạc vào vòng quân Ngô Cầu, Cầu nghĩ bụng : « Thế và Chỉnh, trước kia, đều là môn hạ Hoàng Ngũ-Phúc, bây giờ, chúng bí mật thông nhau, chắc có chuyện bất lợi cho ta ! Vả, quân Tây-sơn đương như nước lụt ầm ầm đổ đến, Đình Thể nếu lại đứng làm nội ứng thì ta hơi sức đâu chống nổi với họ ? Chi bằng ta kéo cờ hàng là hơn… »
Thư gì mà có sức mạnh đến thế ? Thư « ly gián » theo chiến thuật của Nguyễn-Huệ. 89
Nguyễn Huệ biết Cầu đối với Hoàng Đình Thể, bấy nay vẫn đem lòng ghen ghét hằn học ; mà Thể cũng bất bình với Cầu, nên Huệ mật sai Chỉnh viết bức thư kín, giấu trong vỏ sáp, hẹn Đình Thể làm nội-ứng, nhưng giả đò bắn lạc vào nơi Ngô Cầu.
Quả nhiên kế đó đem lại cho Tây-sơn cái kết-quả đẹp.
Cầu chưa tính xong mọi việc thì Huệ đã kéo hai mặt thủy bộ đến rồi.
Bất đắc dĩ Cầu phải cử Đình Thể đem quân ra ngoài thành nghinh chiến.
Vách thành Thuận-hóa đứng ngay bờ sông, Châu thành cách mặt sông độ hơn 2 trượng. Một cái khó cho quân thủy Tây-sơn, vì không tiện ngửa lên bắn vào được.
Thình lình phát « đại bác » bên Trịnh bắn ra : một chiếc chiến thuyền Tây-sơn chìm lỉm.
Thủy binh Tây-sơn hơi lùi.
Sau, nước sông lên to 90, nâng thuyền Tây-sơn lên cao ngang với mặt thành.
Súng Tây-sơn theo dịp may đó, nhả đạn vào thành, bắn chết vô số quân dân trong thành Thuận-hóa.
Hết sức xông pha, chống chọi, Đình-thể và hai con 91 cùng quân bản-bộ giết được vài trăm quân Tây-sơn. Bấy giờ thuốc đạn đã hết.
Nhưng Phạm-Ngô-Cầu cứ mặc, không tiếp-tế đạn dược và cứu viện Đình-Thể.
Thể cả giận, định quay về thành, giết phăng Ngô-cầu trước đã, rồi lại ra quyết chiến sau, nhưng Thể thấy trên thành đã kéo cờ hàng !
Thể vừa căm, vừa tức, nhưng không quên làm phận-sự đến phút cuối cùng : tay cầm đoản đao, thúc quân cứ tiến, xông tả, đột hữu, chém giết đến vài mươi quân Tây-sơn.
Hai con Thể đã chết vì bị trọng thương !
Tỳ-tướng Vũ Tá-Kiên 92 lại chết ở vòng trận !
Thể cũng tự-vẫn trên mình voi, sau khi sức lực đã kiệt thuốc đạn đã hết nhẵn.
Bên Trịnh, đốc-thị Nguyễn Trọng Đang 93 và nhiều tướng khác cũng đều hoặc chết trong vòng loạn-quân, hoặc bị vùi-dập nơi hào nước.
Nguyễn Huệ ung-dung kéo binh vào thành.
Để xin hàng, Cầu vội sai trói mình đem nộp 94. Nhưng van lạy người ta cũng không xong, Cầu phải làm một tên tù binh điệu về Qui-nhơn, rồi bị giết chết tại đó !
Trước khi xẩy trận chiến-tranh này, Thuận-hóa đã thu hút được bao người Nghệ-an đến kiếm ăn vì Nghệ có nạn mất mùa, đói kém. Ai ngờ chưa tránh khỏi nạn cơ-cận, họ lại gặp ngay binh-đao : thây xác lập nghẽn cả sông ! Không những họ chết, ngay những tướng sĩ và « kiều dân »Bắc-hà cũng chỉ còn được vài trăm người sống sót chạy về thôi.
Về số người chết vì trận này, Đại Nam chính biên liệt truyện : sơ tập, có chép : « Nguyễn Huệ lùa quân vào thành, tha hồ giết-gióc : Vài vạn quân Bắc ở trong thành đều bị giết cả ! Còn những tên lính nào chạy trốn ra ngoài thành thì lại bị nhân dân tranh nhau giết chết ! » (Quyển 30, tờ 19).
Còn trong cương mục quyển 46, tờ 16a thì chép : « Tây-sơn ồ-ạt kéo binh vào thành, tha hồ giết-gióc. Trong số hơn vài vạn tướng-sĩ đóng đồn ở đấy chỉ còn vài trăm người qua sông về Bắc được thôi ».
Trong Lê quí ký sự cũng chép : « Quân Bắc vài vạn người đóng ở trong thành, bị chết không biết bao nhiêu mà kể ! »
Sau khi hạ được Phú-xuân, Nguyễn-Huệ sai thiên tướng (cũng như tì-tướng) là Nguyễn-Lữ đánh hãm hai đồn Cát-doanh 95, Động-hải 96. Tướng Trịnh đóng ở Động-hải là Ninh-tốn bỏ thành chạy. Các tướng ở đồn Cát-doanh cũng trốn hết. Thế là mảnh bản đồ mà Trịnh-Sâm trước đây đã nhọc công tốn của giựt được khỏi tay chúa Nguyễn, nay lại lọt vào Tây-sơn ! Việc này mãi đến mồng 3 tháng sáu, năm bính ngọ (1786) triều đình Bắc-hà mới được dịch thư 97 do trấn Nghệ-an mật báo. Triều đình tuy bưng bịt không cho dân biết, nhưng chẳng bao lâu, tin đồn Thuận-hóa thất thủ cũng truyền khắp dân gian.
Sau khi cờ chiến thắng của Tây-sơn đã cao bay ở thành Thuận-hóa, Nguyễn-Huệ hội hợp chư tướng, bá, định lại sai quân lính sửa sang trường lũy ở Động-hải cứ giữ mốc cũ La-hà, lấy con sông đó làm giới hạn ngăn chia Nam, Bắc.
Nghe lời Chỉnh, Nguyễn-Huệ ra lệnh thả về hết cả mọi người các nơi cư trú ở Thuận-hóa đã sống sót sau trận chiến tranh này.
*
Từ sau khi mất Thuận-hóa, Bắc-hà càng thêm rối loạn, giặc giã nhiều nơi nổi lên như ong, Thiêm Liên 98 với vài trăm chiếc thuyền tung hoành ở hải-phận Quảng-yên, Sử Thục vẫy vùng khuấy nước ở Kinh-bắc. Hết quân nọ đi tiễu đến tướng kia đi càn, rút cục góc đông-nam ngoài Bắc-hà vẫn chưa yên ổn.
Ngày 21 tháng 5, năm bính-ngọ (1786), quân Nguyễn Huệ đã vượt Hải-vân quan ; biên-thùy mới có tin báo đến Triều-đình Bắc-hà. Bấy giờ triều đình mới hợp nhau bàn kế phòng thủ.
Quyến, một hoạn quan đắc-sủng với Trịnh Đoan-nam vương, tiến cử người con nuôi tên là Mãn (có bản viết là Câu) làm đô thống, chực cầm quân đương đầu với Tây-sơn. Nhưng, bàn xét một lần, hai, ba lần : việc đó đinh-nghi vẫn chưa ngã ngũ.
Quân Tam-phủ bấy giờ quen rông-rỡ, sợ đi xa, không coi kỷ luật ra gì…
