ĐỐI với xã-hội hồi đó, việc võ trang khởi nghĩa của anh em Nguyễn Huệ, về cận-nhân, có thể nói là làm đại biểu cho cuộc phản-kháng ngấm ngầm cái chế độ bất-lương đang uất ức trong đáy lòng dân chúng, về viễn-nhân, nó lại làm đại biểu cho cái ý nguyện phản-đối cuộc nội-tranh kéo dài từ năm đinh mão (1627) đến năm nhâm-tí (1672), trước sau hàng bảy lần đánh nhau, lai-nhai hàng 45 năm đằng-đẵng 38, cuốn bao xương máu nhân dân vào vòng khói lửa để làm vững cái « ngai » chúa cho hai nhà : Trịnh và Nguyễn !
Khi dân chúng cần nhà Tây-sơn để thực hiện cho họ cái tinh thần mạnh mẽ, cái nguyện-vọng thiết-tha (nguyện vọng của họ bây giờ là tìm lấy cái đời sống tốt đẹp hơn, sung-sướng hơn), thì họ ủng hộ ngay lúc bọn ông nổi lên cầm nắm chính quyền, đem binh ra Bắc. Nhưng, về sau, thấy Cảnh-thịnh (1793-1802) tỏ ra bất lực, không làm cho đời họ được thay đổi sáng sủa hơn, họ liền lìa bỏ, nên triều-đại Tây-sơn (1778-1802) phải sụp đổ.
Vậy có thể nói Quang-trung (1788-1792) là con đẻ của thời đại. Cuộc quật khởi của nhà Tây-sơn là đại biểu cho khuynh hướng của tầng lớp nông dân bấy giờ.
Năm tân-mão (1771), niên hiệu Cảnh hưng thứ 32 đời vua Lê Hiển tông, tức năm thứ sáu đời chúa Nguyễn Duệ-tông Định vương), một năm tối quan-trọng ghi bằng chữ máu trên trang sử Nam Bắc phân-tranh.
Từ một chân tuần-biện-lại ở Vân-đồn. Nguyễn Nhạc được hai em Huệ và Lữ đứng bên chiến đấu trong 7 năm, nhẩy một bước lên chiếc ngai Thái-đức hoàng-đế (1778).
Làm tuần-biện-lại, Nhạc đóng vai thu thuế trong một đồn để sung vào công-khố. Nhưng vụ thuế năm tân-Mão (1771) đó thu được bao nhiêu, Nhạc đánh bạc hết sạch !
Dưới quyền đốc-trưng Đằng, Nhạc trước còn bị thúc đổ thuế, sau bị truy tố và lùng bắt riết.
Nguyễn Nhạc bèn ngầm cùng hai em, vào núi ở Thượng-đạo 39 ấp Tây-sơn, dựng trại, lập đồn, xưng hùng, khởi nghĩa.
Thế là Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ bắt đầu gây dựng triều đại Tây-sơn từ đó.
Đứng dưới lá cờ Tây-sơn, bọn vong-mạng có, hạng mường mán cũng có. Thủ-hạ bấy giờ đã được vài nghìn người.
Anh em Tây-sơn thường sai quân gia đi cướp của những nhà giàu trong vùng rồi phân phát cho dân nghèo sống dưới phạm-vi thế-lực của họ.
Huyền-Khê, một tay giàu lớn ở hạt Qui-nhơn bấy giờ, ngấm ngầm giúp họ về mặt tài-chính.
Từ đó, Tây-sơn mộ lính, sắm khí giới, nhằm theo cái đích lật đổ Trương Phúc-Loan.
Đồ đảng ngày thêm nhiều, lại được thổ hào Nguyễn Thung 40 giúp sức, thanh-thế Tây-sơn càng lâu càng mạnh ; kéo đánh các ấp xung quanh, đến đâu được đó, Địa-phương không sao áp đảo được.
Anh em Tây-sơn thấy gian-thần Trương Phúc-Loan đương đóng vai Tần-Cối trong triều Nguyễn, bèn truyền hịch đi khắp mọi nơi, kể tội gian thần, tuyên-bố cái cớ phải đánh đổ Trương Phúc-Loan và tỏ bày việc đón lập Hoàng-tôn Dương làm chúa mới. Thế là giang-sơn chúa Nguyễn bấy giờ bỗng chia hai phe : Phe Quốc-phó Trương Phúc-Loan đội cái nhãn hiệu bằng chúa Định-vương ; phe Tây sơn đeo cái chiêu-bài bằng Hoàng-tôn Dương, khiến nhân-dân không còn biết phe nào là triều phe nào là giặc nữa. Người ta phải dùng mấy tiếng sau này để phân biệt quân của hai phe đó : một là « quân Quốc-phó » ; một là « quân Hoàng-tôn » (Tây-sơn). Cho nên tục-ngữ bấy giờ có câu : « Binh Triều, binh Quốc-phó, binh Ó 41, binh Hoàng-tôn ».
*
Mùa thu năm quí-tị (1773), Tây sơn đem quân tiến đánh, chiếm ấp Kiên-thành.
Phạm-vi thống-trị đã hơi mở rộng, họ tính ngay đến việc sắp-đặt các cơ-quan hành-chính.
Nguyễn Nhạc làm chúa trại Nhất, quản-trị hai huyện Phù-ly và Bỗng-sơn (đều thuộc Qui-nhơn).
Nguyễn Thung, chúa trại nhì, cai quản huyện Tuy-viễn. 42
Huyền-Khê làm chúa trại Ba, cung-cấp lương thực.
Họ cũng không quên gây lấy vây cánh bên trong và liên-lạc lực-lượng với nước ngoài : chiêu dụ những tay lục-lâm như Nhưng-Huy và Tứ-linh 43 ở An-tượng-nguyên (thuộc huyện Tuy-viễn).
Họ lại mật ước với nữ-chúa Chiêm-thành đem quân ập sang đóng trại ở Thạch-thành làm thế ỷ gốc.
Thế là Tây-sơn xây vững được địa-vị và thế-lực từ đó.
Công việc sắp-đặt và mưu-mô bầy vẽ trong lúc nầy là do Nguyễn Nhạc, vì Nhạc là tay cơ-trí, mà lại đóng vai chủ động trong bước đầu. Còn Nguyễn Huệ, hồi đó, hãy còn là phụ-động, chắc phải ở dưới quyền sai-phái của anh.
