NGUYỄN HUỆ sau khi nhận được cái tước hão của vua Lê phong cho, trong lòng bất mãn, nói toạc cho Nguyễn Hữu-Chỉnh biết rằng ông không chịu để cho người ta lung lạc bằng cái nguyên-súy hay quốc-công ấy được, vì nó, thực ra, đối với ông, chỉ là một cái nhỏ mọn, không làm cho ông thêm danh giá gì !

Chỉnh biết Huệ không thỏa lòng, lật đật sang bên hoàng cung, tâu bày dàn xếp, tìm hết cách làm đẹp lòng một người đương cầm vận-mệnh cả triều đình, cả xã-tắc, cả thành quách giang sơn của nhà Lê.

Sau một cuộc trao đổi ý kiến với Chỉnh, vua Lê thuận gả cho chủ-súy Tây-sơn Nguyễn Huệ cô gái thứ hai mươi mốt, Ngọc-Hân công-chúa 149, mới 16 tuổi xuân, yêu kiều và diễm-lệ.

Đức Lệnh Tây-sơn đưa đồ sính lễ rất hậu : 10 thoi vàng, 1.000 thoi bạc, 100.000 quan tiền.

Nguyễn Thì-Thấu 150, người đời bấy giờ, có một bài văn vần kỷ-thuật sự-trạng đương thời, trong có mấy câu này chỉ việc nhân duyên của Ngọc-Hân công-chúa :

« …Ngựa thồ thay mối xích thằng,

Ông Tơ, bà Nguyệt dẫu giằng chẳng ra !

Một ngày một vắng quê nhà,

Sáng từng-từng nhớ, tối tà-tà trông… »

Bữa làm lễ cưới « chúa Tiên » 151, vua Lê đương se mình, cũng phải gắng bịnh thiết trào nhận mừng, vui gượng trước cái tương lai đầy bếp-bênh.

Qua bữa sau, bệnh tình nhà vua quá nặng. Công-chúa Ngọc-Hân giục phò-mã Nguyễn Huệ vào hỏi thăm, song ông từ chối : « Tôi, chẳng sớm thì chầy, rồi cũng về Nam ; việc nước không dám dự đến. Vả, tôi xa lạ tới đây, chắc người ngoài Bắc hãy còn chưa tin mấy. Nếu vô nội viếng vua Cha, muôn một xa giá chầu Trời, chẳng hóa ra tự mình chác lấy cái tiếng hiềm nghi không bao giờ giãi-tỏ đặng ? »

Suốt đêm 17, mưa to, gió dữ. Trong thành Thăng-long ngập nước đến một thước.

Với 70 tuổi thọ, vua Lê Cảnh-hưng mất ngày 17 152 tháng 7, năm bính-ngọ (1786) sau khi trối lại mấy lời cho hoàng-tôn Duy-Kỳ : « Khách-binh đương đóng ở đây ; truyền nối là việc quan trọng, cháu nên bàn cũng Nguyên-súy (Nguyễn Huệ), chứ đừng tự tiện làm một mình ».

Suốt 47 năm ngồi làm vì trên ngai vàng, vua Lê Hiển-tông cứ thản nhiên tự tại. Chúa Trịnh làm trời ! Mặc. Làm đất ! Cũng mặc thây. Nhà vua cứ theo đúng câu « châm ngôn » này của mình đã đặt : « Vương (chỉ chúa Trịnh) mang lấy cái lo ; ta hưởng lấy cái sướng, can gì chẳng vui ? » 153

Việc lập tự quân cần phải cân nhắc và quyết định. Trái với phái muốn lập hoàng-tôn Duy-Kỳ, công chúa Ngọc-Hân hết sức phản đối, lấy cớ rằng Duy-kỳ không đủ tư cách. Ngọc-Hân muốn lập Duy-cận, hết lời khen Duy-cận là người hiền.

Nghe vợ ngăn, Nguyễn-Huệ muốn hoãn lễ đăng-cực.

Cả triều nao nao ngờ vực. Các tông-thất nhà Lê đổ riết cho công-chúa Ngọc-Hân cái tội « làm lỡ việc lớn ».

Ngọc-Hân sợ, lật đật nói với Nguyễn-Huệ thu xếp cho Duy-Kỳ được lên ngôi ngay. 154

Làm lễ đăng quan, Duy-kỳ lấy niên hiệu là Chiêu-thống vì có tang vua Hiển-tông, nên mọi việc đều tỉnh giảm cả. 155

Hôm làm lễ tế thành phục vua Lê Hiển-tông ở nội điện, chủ súy Tây sơn lấy tư cách là con rể, mặc áo tang trắng, đứng ở nơi điện tả dự lễ. Một viên tiểu-lại, trong bọn người chấp-sự, hơi mủn mỉm cười, khi hành lễ, Nguyễn Huệ liếc mắt bắt gặp, cho thế là khinh mạn, bất kính, liền truyền lính lôi ra chém ngay. 156

Triều thần, từ đó, len lét sợ oai.

Ngày 25, đưa tử cung xuống thuyền để đem đi làm lễ lăng ở Thanh-hóa, Nguyễn-Huệ cũng mặc tang phục, thân đi hộ tang đến tận bến sông. Lại sai hộ tướng là Nguyễn Văn-Kỷ 157 và Nguyễn Hữu-Chỉnh, mặc áo trắng, đi hộ tống đến Bàn-thạch lăng. 158

Làm xong mọi việc đối với vua Hiển-tông rồi, Nguyễn Huệ, với giọng tự-phụ, nói nửa thật, nửa bỡn với Ngọc-Hân : « Tiên-đế có 30 người con, thế mà không người nào bằng một mình mình là gái. Trong việc tang Tiên-đế, mình với các anh em chị em khác, ai hơn nào ? »