TÂY-SƠN bấy giờ đã có một lực-lượng đáng kể, lại được Nguyễn Huệ là tay thiện-chiến, Nguyễn Nhạc là người cơ-mưu, nên họ có thể làm được sự nghiệp lớn-lao bằng hai bàn tay trắng.
Với cái tướng tài và cơ-trí đó, Tây-sơn hạ phủ-lỵ Qui-nhơn chỉ nội một đêm.
Tại sao họ làm được nhanh chóng đến thế ?
Nguyên bấy giờ phủ-lỵ Qui-nhơn đương thuộc dưới quyền quản-trị của Nguyễn-Khắc-Tuyên, tuần phủ bên Nguyễn.
Bữa ấy, sau một cuộc mật bàn cử sự, Nguyễn Nhạc cất đặt mọi việc cho quân gia với một mệnh lệnh nghiêm-minh. Rồi tự vào ngồi trong cũi, Nhạc sai thủ hạ, mỗi người ngầm giấu một thanh đoản đao, lễ-mễ khiêng « ông tướng trá hàng » lên phủ lỵ. Những tiếng luân báo truyền từ miệng người nọ đến người kia, rồi lọt đến tai tuần phủ họ Nguyễn : « Bắt sống được Biện Nhạc rồi ! Đem nộp quan Tuần để lĩnh thưởng ! »
Cửa thành mở, Nhạc được lọt vào trong thành với mấy tên đồ đảng.
Đêm đến, Nhạc phá cũi, nhẩy ra làm nội ứng : mở toang cửa thành đốt pháo làm hiệu. Một cánh quân Tây-sơn do Nguyễn Thung cầm đầu ở ngoài ập vào, đốt dinh trại, giết tướng sĩ, làm cho cả thành tan vỡ vì một trận đánh không ngờ !
Trong cơn hoảng sợ, Khắc-Tuyên không kịp đóng ngựa, vội bỏ thành trì, chạy trốn.
Nhân dịp đắc thắng ấy, Nhạc kéo quân đánh luôn đến Kiền-dương và Đạm-thủy, hai nơi này đều thuộc thành Qui-nhơn. Đốc-trưng Đằng và khâm sai Lượng theo gót Khắc-Tuyên, cũng đều chạy cả.
Một mặt tịch thu hết kho tàng thóc lúa ở Kiền-dương và Đạm thủy, một mặt Nhạc đuổi theo giết cả Lượng lẫn Đằng. Vì thù viên đốc-trưng Đằng này đã làm khó dễ với mình trong cơn thiếu thuế độ nọ. Nhạc tru di cả họ Đằng.
Năm đồn Trung, Tiền, Hậu, Tả, Hữu, dưới tay chỉ huy của Nhạc, Đằng giăng nghiêm mật đóng từ thành Qui-nhơn đến tận địa phận Quảng-nam (1773).
Thành Qui-nhơn đã thất thủ ! Nhưng Phúc-Loan vẫn mơ màng những chuyện làm giàu bằng cách mọt dân.
*
Quân Tây-Sơn có cái khẩu hiệu riêng : hễ kéo đến đâu cũng hò reo la ó đến đó. Kẻ hú, người thưa, rầm-rộ ầm ỹ, làm cho thanh thế mạnh-mẽ hăng-hái như sóng vỗ bờ đê, gió khua hang núi. Vì vậy nhân dân bấy giờ thường dùng hai tiếng « quân Ó » 44 để chỉ quân gia Tây-sơn.
Sau khi hạ được Qui-nhơn, Tây-sơn được tin bên Nguyễn sai hai chưởng-cơ Nguyễn Cửu-Thống, Nguyễn Cửu-Sách, tổng nhung Tống-Sùng và tán lý Đỗ văn Hoảng kéo quân đến Bản-tân 45, bèn sắp đặt phương-lược để đối phó.
Kịp khi quân Nguyễn đến bên trại, từ ngoài đánh vào, quân Tây-sơn phải lùi chạy, sau một trận dựa đồn lũy, chống cự lại.
Lui giữ Bến đá 46, Tây-sơn đặt phục binh, nhử cho quân Nguyễn kéo đến, bấy giờ mới đổ ra, hăng hái đánh giết Sùng và Hoảng ở ngay trận và làm cho bọn Nguyễn Cửu-Thống phải đại bại.
Từ đấy, thế lực Tây-sơn một ngày một bồng bột.
Họ lại lợi dụng bọn giặc khách là Tập Đinh – gọi là Trung nghĩa quân – và Lý-Tài-gọi là Hòa nghĩa quân-làm vây cánh.
Rồi lựa thêm những người Nam ta cao lớn lực lưỡng, cũng cho mặc quần áo xanh, cũng cho gióc tóc kết bím lập thành một toán quân Thanh « giả hiệu ». Mỗi khi ra trận, chúng uống rượu thật say, cởi trần trùng trục, đầu quấn khăn đỏ, cổ đeo tàu vàng lá bạc, tay cầm cái khiên và thanh đại đao. Chúng đánh khỏe và liều chết. 47
Tây-sơn dùng đội cảm tử đó làm quân tiền xung, xông pha trước trận.
Tháng chạp năm quí tị (1773), Nguyễn Hương 48 đem nội quân và các toán thân binh đi tiểu. Khi đến núi Bích kê, thuộc huyện Phù-mỹ 49, bị phục binh của bọn Tập Đinh và Lý Tài xông ra giết chết. Còn quân sót lại của Hương thì tan vỡ hết ! Đó là trận thắng lợi đầu tiên do Tây-sơn lợi dụng bọn người Thanh.
*
Sau một trận giao chiến với Nguyễn Bân, cai-cơ bên Nguyễn, Tây-sơn chiếm được Quảng-ngãi. Rồi thừa thắng, Nhạc lại thúc quân đánh luôn lấy hai phủ Diên-khánh và Bình-khang. Thế là Tây-sơn nghiễm-nhiên làm chủ nhân ông từ Quảng-ngãi đến Bình-thuận. Sau lại tiến đánh Quảng-nam, họ thường thắng lợi, trừ ra một trận bị thua vì cai-đội Nguyễn Cửu-Dật bên Nguyễn đánh úp.
Trương Phúc-Loan bấy giờ vẫn cứ mơ-màng nấp bóng nhà Thanh mong chờ thế-lực ngoại-quốc để chống họ Trịnh ngoài Bắc. Loan sai sứ đi đường tắt, sang Thanh, dâng biểu xin làm phiên-thuộc và hiến đồ cống.
Rồi từ đó, Loan đặt triều nghi, đổi phục-sắc, thay pháp-độ, lập thành qui mô một nước riêng, không chịu « lép vế » với chúa Trịnh nữa (1774). Nhưng Loan chỉ lo ngang hàng với nhà Trịnh ở ngoài Bắc, chứ quên lửng Tây-sơn đương tung hoành ở trong.
Tây-sơn bấy giờ tuy làm Nguyễn Thăng phải bỏ quân, đang đêm chạy trốn về, mặc dầu chưa hề giao phong lấy một trận ; nhưng sau khi bị thua bởi tay Nguyễn Cửu-Dật từ năm quí-tị (1773), Tây-sơn đã phải lui giữ thế thủ ở Thiên-lộc 50. Qua mùa hè năm giáp-ngọ (1774), lại bị thua trước sức tấn công của tướng sĩ năm dinh và các đạo quân ứng-nghĩa do Tống Phúc Hiệp và Nguyễn Khoa-Thuyên cầm đầu. Thành-thử ba phủ Bình-thuận, Diên-khánh và Bình-khang kế tiếp mất cả. Rồi Phú-yên cũng lọt vào tay quân Nguyễn nốt. Nhưng đại doanh của Nguyễn Nhạc đóng ở Quảng-nam vẫn vững.
