MÙA HẠ năm đinh-mùi (1987), Bắc-bình vương ra Thăng-long lần thứ hai, giết Tiết-chế Vũ Văn-Nhậm, xếp đặt ngạch quan quân, chỉnh-đốn việc quốc chính, rồi lưu 3000 243 binh đóng giữ Bắc-hà, lại trở về Nam.
Bọn Ngô Văn-Sở và Ngô Thì-Nhậm trong khi trấn thủ Thăng long, hễ đâu có giặc thì sai tì tướng đem quân đi dẹp yên ngay. Phủ huyện có văn-án đệ trình, thì tùy liệu phân xử, không để đọng lại một việc.
Việc canh phòng biên giới phía bắc đã có đô-đốc Nguyễn văn Diễm 244 đem du binh đi tuần, xét hỏi giấy phép, cấm nhặt những ai lén lút sang Thanh.
Sống trong thời oanh-liệt, bọn Sở mua vui với nhau bằng cách quần ngựa khiển hứng và chuốc chén tiêu nhàn.
Nhưng họ có ngờ đâu phe đối lập vẫn hoạt động riết.
Nguyên bọn tham-tri chính sự Lê Duy Đản và phó đô ngự sử Trần Danh-Án, sau khi vâng mật chỉ của Lê Chiêu-thống, cải trang giả làm lái buôn người Thanh, nhập bọn với thương khách, đi lọt được sang đất Mãn thanh, sốt sắng vận động việc cầu cứu.
Bọn Án nhờ người canh gác cửa ải giới thiệu, vào ra mắt viên phân phủ họ Vương ở phủ Thái-bình (Tàu). Họ kêu khóc kể lể những nỗi Tây-sơn xâm lăng từ năm bính-ngọ (1786). Hiện nay, vua tôi nhà Lê đương phải long đong điên bái.
Trước những ngôn ngữ cử chỉ của họ, Vương phân phủ trước còn ngờ tướng Tây-sơn bày mưu sai người sang thám-thính nên cứ vặn vẹo bọn Án mãi. Sau cảm động vì những giọt nước mắt thành thực của Án và Đản họ Vương phải hứa sẽ nói giùm với tuần-phủ Tôn Vĩnh Thanh và Lưỡng Quảng tổng-đốc Tôn sĩ Nghị đề-đạt việc này lên Thanh-triều.
Khi đã nghe thấu cả hai tiếng kêu của bọn Án và của bọn Nguyễn Huy Túc. Tôn Sĩ Nghị giở nói với bọn liêu thuộc : « Nước Nam xưa vốn thuộc Hán, Đường. Mãi đến đời Tống, Họ Đinh mới cựa được lên, giữ lấy nước. Từ đó trở đi, đời nọ nối đời kia gây thành một nước độc lập. Nay cuộc thế xoay vần, họ không giữ nổi, có lẽ ý Trời muốn ban cho chúng ta chiếm làm quận huyện ? »
Nghị liền sang Long-bằng doanh họp bản với tuần phủ Tôn Vĩnh Thanh.
Vĩnh-Thanh nói : « Gây sự với ngoài là việc lớn, lợi hại không phải vừa. Cứ như Ngài (chỉ Tôn Sĩ-Nghị) nói, thì Lê Tự-tôn cũng đáng thương thật, song thế lực Tây-sơn chưa chắc đã đốn kém đến thế. Vì Nguyễn-Huệ là tay thảo trạch vùng lên, hành binh từ thuở để chỏm. Một phen ra tay đã đánh đổ được cái triều đình hơn 300 năm (chỉ nhà Lê) thì lực lượng ấy, tưởng không phải yếu. Huống chi nước ta hàng 200 năm nay, thái-bình vô-sự, dân không quen việc binh ; một sớm giong ruổi vào nơi viêm chướng, chưa chắc đã đánh được, mà được cũng chẳng vinh gì ! Muôn một rủi ro thì thiệt hại lắm. Ngài (Nghị) là đại thần nhà nước, cần nên giữ vững bờ cõi, chứ đừng cả tin người ngoài, vội gây sự với lân bang. Cái gương của Hoàng-Phúc, Trương-Phụ (đều người đời Minh) ở hồi Vĩnh-lạc (1403-1424), Tuyên đức (1426-1435) nào đã mờ đâu ! »
Tôn Sĩ-nghị cãi lại : « Nhà Lê chịu phong, đời đời giữ lễ cống. Nay nước người ta gặp cơn biến-loạn, lẽ nào không cứu mà lại ngồi nhìn ? »
Rồi Nghị đòi gọi bọn Nguyễn Huy-Túc, Lê Quýnh, Hoàng Cái-Hiểu, Nguyễn Đình-Trạc và Nguyễn Đình-Mai đến quân-môn cung trạng.
Nghị lại đưa một cái bản đồ cho Lê Quýnh coi, rồi hỏi xem bộ vị và phương-diện trong bản đồ ấy có đúng với thực-tế không. Thấy Quýnh cho rằng bản đồ sai đến 4, 5 phần mười. Nghị liền sai họa-công đến sửa lại theo Quýnh chỉ bảo : Phàm những chỗ còn, mất, hư, thực và anh em Lê-hoàng hiện ở đây đều phải ghi vào bản đồ cho rõ ràng cẩn thận.
Rồi Nghị dặn bọn Túc : « Việc này, để ta còn phải tâu lên triều-đình. Khi nào được chỉ, ta sẽ giúp cho các người. Các người hãy cứ về nước, tìm cho đến chỗ Tự-hoàng đang ở, thám thính tình hình Tây-sơn bây giờ ra sao và người nước ngoài xu hướng thế nào, lập tức phải phi báo sang để ta phúc tấu. Bấy giờ ta sẽ kéo binh qua cửa ải, chống lại cái nhà đã đổ và dựng lại cái nước đã tan ».
Vua Thanh Kiền-Long (1736-1795) nhận được tờ biểu của Tôn Sĩ-Nghị nói về nội tình nước Nam và việc vua Lê đem Thái-hậu cùng Nguyên-tử chạy sang cầu viện, liền hạ chiếu thư dụ bảo Nghị :
« Tự-tôn Duy-Kỳ khi đem gia quyến sang đất Bắc là do Trào-châu ruổi đến Long-châu. Cứ theo lời Tôn Sĩ-Nghị tâu, thì ra Lê Duy-Kỳ cũng cùng đến cả. Nhưng Duy-Kỳ đã thân đem gia quyến sang nội địa, mà sao trong tờ trình vẫn để di quan (quan mọi) Nguyễn Huy Túc đứng tên ?
« Vả, bọn thổ-tả Nguyễn Nhạc đã công phá đô thành nhà Lê, sau thấy Lê Duy-Kỳ chạy trốn, lại đem binh đuổi theo để chực giết. Nếu nước ấy đã bị họ Nguyễn (Tây-sơn) chiếm hết cả, mà Duy-Kỳ chỉ đem có hơn 60 người quyến thuộc thì suốt dọc đường sao lại yên ổn mà sang đến tận nội-địa này được ?
« Hiện Duy-Kỳ đã tới Long-châu. Vậy truyền Tôn Sĩ-Nghị sau khi đến Long-châu, nên hỏi tận mặt Duy-Kỳ : họ Nguyễn (Tây-sơn) làm loạn, xét ra là vì cớ gì mà gây nên biến ? Duy-Kỳ gặp nạn, gửi mình nơi nội địa, phải chăng chỉ cốt bảo toàn lấy tính mạng mẹ con, còn đất đai thì đem nhường cho họ Nguyễn ? Hay là chỉ tạm nương náu bên nội địa để trốn tránh ? Trong bọn thần hạ của Duy Kỳ còn ai có thể vì Duy Kỳ giết giặc mà khôi phục, rồi đón mẹ con y về nước ? Vậy hỏi xem chủ kiến của y thế nào ? Nếu y không biết được rành mạch tỏ tường thì nên đến xét hỏi tận bọn Nguyễn Huy Túc.
« Lần này, Tự tôn nước ấy cùng quẫn quá lắm mới phải gửi thân nơi nội địa. Trong tờ trình dẫu không thấy nói xin cứu binh, nhưng bọn trấn mục của y nếu quả có thể triệu tập được dân-binh, dẹp tan được hung nghịch, đón Tự-tôn về thì cố nhiên là hay lắm rồi.
« Nếu họ Nguyễn (Tây-sơn) chỉ chiếm một dải đất của đô-thành nhà Lê mà chỗ khác vẫn còn của Lê, bọn trấn-mục tuy không trừ diệt được họ Nguyễn (Tây-sơn), nhưng vẫn có thể làm được nên việc mà đón Tự-tôn về, thì bấy giờ ta sẽ vì họ mà khuôn xếp cắt đặt. Thế thì dòng nước họ Lê không đến nỗi bị đoạn-tuyệt, ta cũng không bỏ dấy quân, thay họ làm đỡ việc lớn.
« Nếu họ Nguyễn công phá đô-thành nhà Lê rồi, lại chiếm cứ hết đất đai An-nam, hoặc con cháu họ Lê đều bị giết hại hết cả, thì Tự-tôn mai sau chung quy cũng chẳng còn có nước đâu mà về được nữa.
« An-nam thần phục bản triều rất là cung thuận, nay bị cường thần tranh cướp, gõ cửa ải, kêu xin gởi nhờ nội địa ; nếu ta bỏ qua mà không xét đến, thì thật không phải là đạo vỗ yên nước nhỏ, làm sống lại kẻ luân vong.
« Vậy nên họp tập binh bị cho dày sức, rồi kể tội kẻ cường thần mà tiến sang đánh. Đến bấy giờ tự Trẫm sẽ xếp đặt quyết định… » 245
Lời chiếu dưới đây cũng của vua nhà Thanh dặn bảo Tôn Sĩ-Nghị :
« Nay Lê Duy-Kỳ dẫu phải bôn vong, nhưng toàn cõi chưa đến nỗi mất hết. Mà thần dân trong nước hãy còn yêu mến họ Lê thì cũng có cơ hưng phục được. Vậy cho khanh đem quân đóng ở biên thùy, xa làm thanh thế cửa viện. Rồi bảo Duy Kỳ phải triệu tập nghĩa binh, thu phục lấy quốc thành, chứ ta không cần phải động binh đánh giúp cho nhọc công, tốn của. Khi họ lấy được kinh thành rồi, khanh sẽ đem quân hộ tống Duy Kỳ về nước. Nếu Tự tôn không làm nổi việc và Tây-sơn vẫn cứ ròng rỡ, thì bấy giờ khanh sẽ đem binh hỏi tội, rồi thừa cơ chiếm lấy nước Nam ».
Nghị liền thông tư đi Vân-nam và Tứ-xuyên đốc lấy binh mã.
Khi sắp xuất quân, Nghị lại làm sớ tâu vua Thanh, đại lược :
« …Nội lực nhà Lê yếu lắm, rồi ra chắc cũng không giữ nổi nước đâu ; nay thấy họ sang cầu viện, đối với danh nghĩa bề ngoài, Triều ta không lẽ không cứu… Nhân dịp này, nếu hưng phục cho Lê được rồi, ta sẽ đặt thú binh mà giữ lấy nước. Thế là vừa có ơn với Lê, lại vừa lấy được An-nam : nhất cử lưỡng lợi ! »
Tuần-phủ Tôn Vĩnh Thanh tuy bác lời của Nghị là « trước dùng nghĩa, sau mưu lợi », nhưng Vĩnh-Thanh cũng lộ cái dã tâm muốn nuốt nước Nam trong mấy câu này :
« Chi bằng ta cứ đóng binh không động, đợi khi Lê và Tây-sơn cả hai cùng kiệt-quệ, bấy giờ ta sẽ thừa cơ đánh lấy cũng chưa muộn nào ! »
Rồi lời thỉnh cầu của Nghị được chuẩn y, việc xâm lược của Nghị được thực hiện : Binh mã bốn tỉnh Vân-nam, Quí châu, Quảng-đông, Quảng-tây, tất cả 20 vạn quân, rần-rần-rộ-rộ chia làm ba đường đồng thời vào xâm nước ta :
Một đạo của Lưỡng-Quảng tổng đốc Tôn Sĩ-Nghị và đề đốc Hứa Thế-Hanh đi theo con đường từ Nam-quan rồi do Lạng-sơn đổ xuống.
Một đạo của Vân Quý đề-tổng họ Ô (không rõ tên) từ Tuyên-quang 246 tràn vào.
Còn một đạo nữa của Điền-châu tri-phủ Sầm Nghi Đống thì từ Cao-bằng kéo xuống. (Xin coi bản đồ số I)
Hứa Thế-Hanh : Đề-đốc.
Trương Triều-long 247 : Tiên-phong.
Thượng Duy-Thăng : Tả dực.
Sầm Nghi-Đống (Điền châu thái thú) : Hữu dực,
Hết thảy tướng tá và 20 vạn quân đều ở dưới quyền gươm ấn của Tôn Sĩ-Nghị.
Khi quân Thanh trảy đi, tuy ai nấy phải đeo khí giới tùy thân, nhưng mỗi tên lính lại có một tên phu theo phụ. 248
