TÌNH HÌNH nội biến trong Nam do một người « đường trong » cáo tỏ với viên trấn-thủ Nghệ-an Bùi Thế-Đạt.

Viên này bèn viết thư, cho chạy ngựa trạm về Thăng-Long, nói với Tĩnh-đô vương Trịnh Sâm (1767-1782) cái tình-hình có thể lấy Thuận-hóa được : Quyền thần Phúc-Loan làm loạn ở trong, Tây-sơn nổi dậy ở ngoài, chính là dịp tốt cho họ Trịnh.

Trịnh Sâm mừng nói : « Nguyễn vốn là thế thù với Trịnh. Sở dĩ bấy nay Trịnh phải làm thinh, chẳng quan chỉ cốt đợi thời. Bây giờ cơ hội đã đến, Trịnh sao lại chịu bó tay ngồi nhìn để cho họ Nguyễn ngang nhiên tranh hùng mãi ? »

Sâm bèn sai quân Việp Hoàng Ngũ-Phúc 51 cầm ấn thượng-tướng, kéo ba vạn quân, thẳng trảy vào đường trong.

Khi Ngũ-Phúc ra đi, Trịnh Sâm lại sai đưa cho bức thư chính tay mình viết : « Ông đến Nghệ-an, nên tùy cơ mà liệu định, trước hãy đưa thư cho biên tướng bên Nguyễn, nói giả-tảng rằng chuyến đi này chỉ cốt đề-phòng quân Tây-sơn, để dò xem tình-ý đã. Nếu Tây-sơn đã yên, thì lại đưa thư cho Nguyễn, bày tỏ ý ấy, rồi kéo binh về, chứ đừng để họ sinh nghi, lại gây hiềm khích ở biên giới… » 52

Ban-bố 40 điều quân-lệnh, Phúc tỏ ra một tay lão-tướng cầm quân có kỷ-luật nghiêm minh.

Bấy giờ Thuận-hóa luôn mấy năm mất mùa, đói kém, không còn lấy gì làm quân-lương được. Bên Trịnh phải trù-tính cách vận lương và chia lập ba chỗ lương trường :

- Lương trường Sơn-nam lập ở Mỹ-lộc : chi tiền cho bốn trấn đong thóc trong bản hạt, xay giã làm gạo, chứa vào kho, rồi do đường thủy tải vào Nghệ-an.

- Lương trường Nghệ-an lập ở Hà-trung : đong thóc, gạo của nhà giầu trong vùng, rồi hợp với lương trường Sơn-nam, tùy tiện đi đường thủy hay đường bộ mà vận-tải vào Quảng-bình.

- Lương trường Quảng lập ở Đông-hải 53 : phải liệu tính cho điều-độ để cấp phát lương-thực cho quân gia. 54

Xem bên Trịnh khó khăn về quân lương như vậy, đủ biết đàng trong hồi đó đói kém đến đâu ! Dân chúng bấy giờ nheo nhóc điêu đứng đến đâu !

Tướng Trịnh lót miệng bằng những tiếng nào Trịnh với Nguyễn vốn có họ ngoại, nay đem quân vào giúp « bà con » trong cơn nguy biến ; nào cốt trừ tên gian-thần Trương Phúc-Loan, cứu nhân dân khỏi vòng nước sôi, lửa nóng ; nào không có tâm-địa gì nhân dịp người ta có tai nguy mà mình kiếm lợi… Thế rồi Phúc kéo quân vào châu Bố-chính hồi tháng chín năm giáp-ngọ (1774).

Qua tháng mười năm đó, Phúc vượt sông Gianh (Linh giang) chiếm được Lũy Thầy 55, tóm lấy chìa khóa cửa ngỏ của bên Nguyễn, đường hoàng vào đón quân ở Quảng-bình.

Trong có nội loạn, ngoài có ngoại xâm, triều Nguyễn bấy giờ lâm vào tình thế rất nguy ngập.

Muốn êm chuyện, chúa Nguyễn sai trói Trương Phúc-Loan 56 đem nộp cho Hoàng Ngũ-Phúc. Làm vậy tưởng có thể đẹp lòng chúa Trịnh, dập được ngọn lửa binh-tranh. Ngờ đâu tướng Trịnh dầu bắt được Phúc-Loan, dầu đã nhận của tên quốc-tặc này hàng nghìn vàng rồi, vẫn cứ một mực tiến binh, không còn nghĩ gì đến tình « họ ngoại » như lời thanh-minh khi mới kéo quân vào Nam nữa.

Phúc lại đưa thư cho triều Nguyễn, xin đem binh đến họp ở Phú-xuân (nay là Huế) để giúp sức đánh dẹp Tây-sơn cho yên bờ cõi.

Nội-hữu chưởng-doanh Nguyễn Nghiễm, bấy giờ, đang cầm đại-binh ở Quảng-nam, đương đầu với Tây-sơn, được triệu về để chống quân Trịnh.