NGUYỄN HUỆ có thiên-tài về quân sự. Binh-cơ rất thần tốc. Hiệu-lịnh, rất nghiêm minh. Ra trận, bao giờ cũng đi đầu các tướng-sĩ. Chia bùi, xẻ đắng với bộ hạ, có ân lại có oai.

Bốn lần vào đánh Gia-định, quân Nguyễn hễ thấy bóng Nguyễn Huệ thì thảy đều mất vía kinh hồn.

Năm nhâm dần (1782), Huệ đem mấy trăm chiếc thuyền vào cửa biển Cần giờ, đánh với quân Nguyễn ở Ngã bảy 81. Quân Nguyễn thua to.

Tháng tư năm ấy (nhâm-dần, 1782), Huệ kéo binh đến Lữ-phụ, bày trận ngảnh lưng xuống nước, công-kích rất hăng làm cho Nguyễn Ánh, tức vua Gia-long tương-lai, phải chạy ra đảo Phú-quốc.

Qua năm quý-mão (1783), Huệ và anh là Lữ lại vào Cần-giờ, ngược dòng, lên đánh tan quân Chu văn Tiếp bên Nguyễn vì toán quân này, hồi tháng tám năm nhâm-dần (1782), từ Phú-yên vào cứu Gia-định để đón Nguyễn Ánh do đảo Phủ-quốc quay về nội-địa.

Trận đó, quân Tây-sơn bắt được Nguyễn Hoàng-Đức (tướng đi chận hậu cho chúa Nguyễn) và làm cho Nguyễn-vương phải chạy đi Côn-lôn. Phò-mã Tây-sơn Trương Văn Đa, đuổi theo, xuýt bắt được Nguyễn Ánh. Nhưng vì bấy giờ trời mưa như trút, cơn dông-tố ầm-ầm nổi lên, mặt nước mờ tối, thuyền Tây-sơn bị đắm rất nhiều, nên Nguyễn Ánh lại ra Phú-quốc được.

Lại để Văn-Đa đóng giữ Gia-định, Nguyễn Huệ trở về Qui-nhơn.

Trong cuộc nội-chiến giữa Nguyễn và Tây-sơn này có một việc tối quan-trọng là Nguyễn Ánh thì rước Tiêm-la (Xiêm) sang cứu giúp, mà Nguyễn Huệ thì diệt được quân ngoại xâm :

Năm giáp-thìn (1784), Chiêu-Tăng, Chiêu-Sương, hai tướng Xiêm, kéo sang hai vạn thủy binh và 300 chiến thuyền.

Trảy đi đến đâu, quân Xiêm nhũng nhiễu đến đó, dân gian khổ-sở vô cùng.

Quân Xiêm đánh bại được Trương Văn Đa (tướng Tây-sơn), tiến đóng tận Long-hồ.

Nguyễn Huệ, khi hay tin quân Xiêm kéo đến, Văn-Đa đã thua, lập tức đem quân vào Gia-định.

Thoạt giao chiến, quân Tây-sơn lùi… và cứ lùi… nhử quân Xiêm đến Mỹ-tho. Một ám hiệu nổi dậy, toán kinh binh (quân cứng mạnh) mà Huệ đã sai phục ở Xoài mút (thuộc Định-tường) bên Rạch gầm, thình lình xông ra đánh giết. Quân Xiêm đang khốn đốn vì gặp phục-binh của Tây-sơn, lại bị hai mặt quân thủy, lục do Huệ thúc đến công kích rất dữ, cho nên chết và bị thương không biết bao nhiêu mà kể. Quân Xiêm đại bại, chỉ còn vài nghìn tàn binh nheo nhóc chạy về.

« Người Tiêm-la, sau trận thua năm giáp-thìn (1784) ngoài miệng tuy nói khoác, nhưng trong lòng thì sợ Tây-sơn như cọp ». (Đại Nam chính biên liệt truyện, sơ tập, quyển 32 tờ 6a)