TRƯỚC khi hạ lời, tổng kết cả sách này, tôi hãy xin dịch một bài bằng chữ Hán của một nhà báo ngoại-quốc viết về « Nguyễn Huệ » để thay lời tóm tắt ôn lại suốt cả trang sử Quang-trung (1788-1792), và để giới thiệu với các bạn đọc thân mến : « người lịch-sử » ấy của chúng ta đối với con mắt người ngoài ra thế nào. (Chỗ nào tôi có phụ chú hoặc có tỏ ý dị đồng với nguyên tác thì chua ở dưới. Còn lời chú của bài báo ấy thì tôi nói là « lời chua của nguyên tác » cho khỏi lẫn).
NGUYỄN HUỆ.– Hồi thế-kỷ XVIII, Việt-nam nảy một vị anh chúa, cưu hùng, cương nghị, chiến công rực-rỡ, oai-danh ngang với Ngô Quyền, Đinh Bộ-Lĩnh và Lê-Lợi cùng được người đời xưng tụng : Ấy là vua Quang-trung 489 Nguyễn Huệ triều Tây-sơn.
Nguyễn Huệ, người làng Tây-sơn thuộc Qui-nhơn, năm 1774, cùng anh em 490 là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ dấy binh, một keo mà đánh đổ được họ Cựu Nguyễn. (Sử chép hậu duệ Nguyễn Hoàng là Cựu Nguyễn, họ Nguyễn Huệ là Tân Nguyễn). 491
Năm 1786, Nguyễn Huệ vào thành Thăng-long, nhất thống được cả bờ cõi ba phần.
« Năm 1789 492, vua Kiền-long sai Tôn Sĩ-Nghị đem hơn hai vạn quân Lưỡng Quảng và Vân, Quí sang Nam : thế mạnh như sóng xô lướt !
« Huệ chỉ có mười vạn quân, nhưng hăng hái xuất phát ra quân kỳ, chế thắng địch 493, chia quân làm ba đạo, nhân đêm trừ-tịch 494 đổ ra đánh úp, huyết chiến hàng sáu ngày đêm ; quân Tôn Sĩ-Nghị bị thua một cách thảm hại, chết và bị thương đến quá nửa.
« Trận ấy, Nguyễn Huệ cưỡi voi lớn, thân ra tận tiền-tuyến 495, đốc chiến, không nghỉ một chút nào. Chiếc hồng bào Huệ mặc bị khói thuốc súng hun ám thành ra sắc đen.
« Nguyễn Huệ suốt đời khéo biết dùng binh, liệu việc như thần. Bộ hạ văn võ như Trần Văn-Kỷ, Ngô Thì-Nhậm, Vũ Văn-Nhậm, Nguyễn 496 Văn-Sở và Trần Quang-Diệu, vv… đều là những tay khai quốc tuấn kiệt cả.
« Huệ từng hai lần vào Thăng long 497, bốn lần hạ Gia định. Hùng tài như Nguyễn Phúc-Ánh cũng không sao chống nổi.
« Tiếc rằng Trời không cho sống lâu, ở ngôi mới được 5 năm đã bị bịnh mất, khiến người bằng điếu bùi ngùi mất một anh hùng rồi vận mệnh triều Tây-Sơn cũng do đó mà sụp đổ ! »
(Thần long, « Việt nam danh nhân dật sự, IV », Nam phong,Chợ-lớn, tập 2, số 6 trang 23).
*
« Trịnh bại, Lê vong » Chiêu thống (1787-1789) cầu viện Mãn-thanh, hòng nhờ thế lực người ngoài để giữ lấy chiếc ngai vàng đã nghiêng đổ. Cuối năm mậu thân (1788), binh mã bốn tỉnh Vân Nam, Quí-châu, Quảng-đông, Quảng-tây cả thảy hai mươi vạn quân, do tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn sĩ-Nghị cầm đầu, lót miệng bằng tiếng cứu Lê, định thừa cơ chiếm lấy nước Nam quận huyện. Nhưng triều Thanh đã đau đớn thất bại : một phần tuy bởi vua Quang trung một trang anh hùng dân tộc, có thiên tài về quân sự, đủ tư cách đóng vai lãnh đạo trong cuộc kháng chiến Mãn-thanh ; một phần cũng bởi quần chúng đương thời sẵn lòng hi-sinh, cố chống ngoại xâm để giữ lấy độc lập. Cho nên cái ngón « rước voi cõng rắn » của Lê chiêu-thống bị gẫy một cách nhục nhã, mà tấn trò xâm lược bằng hình thức xảo trá của Thanh Kiền-long, không còn đủ điều kiện thuận tiện, cả chủ quan lẫn khách quan, để tái diễn ở đất nước này nữa.
Vua Quang-trung trong 21 năm (1771-1792) 498 đấu tranh, mấy trận đánh bạt quân Tiêm, năm ngày quét sạch giặc Thanh. Chỉ riêng công nghiệp hai lần chống ngoại xâm ấy cũng đủ viết được những chữ rất hùng vĩ, rất sáng ngời trên trang lịch sử Việt-nam cận đại.
*
Mỗi độ xuân về, hễ nhắc đến mồng 5 tháng giêng, ngày giỗ trận, người ta càng lên án Chiêu-thống Lê Duy-Kỳ về tội phản quyền lợi nhân dân, đã phản tiến hóa lịch sử thì lại càng nhớ đến võ công oanh liệt của Quang-trung :
« …Áo vải, cờ đào,
Giúp dân, dựng nước xiết bao công trình ».
(Ngọc-hân công-chúa)
Và cũng không quên nhắc lại mấy câu trong bài « Tụng Tây hồ phú » của Nguyễn Huy-Lương đã nêu được cái đặc điểm lịch sử về đời Quang-trung :
« Tới mậu-thân 499 từ rỡ vẻ tường vân, 500
Sông núi khắp nhờ công đãng định ; 501
Qua canh tuất 502 lại tưới cơn thì vũ. 503
Cỏ cây đều gội đức chiêm nhu ». 504
