NGUYỄN-HUỆ, sau khi hạ được Sơn-nam, truyền hịch đi khắp các lộ, tỏ bày đại-nghĩa diệt Trịnh, phò Lê.
Tin quân như gió mưa, tấp nập từ biên thùy bay về Trịnh-phủ.
Ở Bắc-hà, quan võ cũng như quan văn, thảy đều bối rối, hoảng sợ, tất cả lo việc gia-đình : chôn tiền, giấu của, giữ vợ, gìn con, mặc thây mọi việc quân quốc.
Dân chúng nhốn nháo, cõng trẻ, dắt già, rình-rịch luôn mấy ngày ; họ bỏ kinh thành, chạy loạn.
Trong cơn gấp rút, Trịnh-Khải vời quận thạc Hoàng Phùng-Cơ đem năm trăm quân nghĩa dũng từ Tây-sơn về kinh hộ-vệ.
Mấy lời hăng hái của quận Thạc, khi vào ra mắt, làm cho chúa Trịnh càng thêm phấn khởi tinh thần : « Chín cha con nhà tôi 116 xin đem cái chết để đền ơn nước, chứ quyết không chịu cùng sống với giặc ».
Chúa Trịnh khen, ban cho 5.000 lạng bạc để Phùng-Cơ dùng vào việc binh.
Trong một ngày, Cơ mộ được hơn nghìn thủ hạ.
Quận Thạc cùng tám con (kể cả rể) đem binh ra đóng ở hồ Vạn-xuân 117. Tứ-thị thủy-sư dàn thuyền ở bến Thúy-ái. 118
Chúa Trịnh, mặc nhung phục, cưỡi voi, đem hết binh lính trong thành ra ngoài cửa Tây-luông 119, bày trận ở dưới Ngũ-long lâu ; hỏa pháo bắn, binh trượng bày, quân hộ-vệ san sát… (ngày 25 tháng 6, năm bính-ngọ 1786).
Gió đông-nam vẫn lộng ! Mặt thủy vô cùng xung yếu !
Đánh tan chu-sư của Đinh Tích-Nhưỡng, Tây-sơn làm chủ tình thế, nuốt cả một dải trường giang.
Thừa thắng, Nguyễn-Huệ kéo quân thẳng tiến kinh-kỳ. Quân Tây-sơn cặp bến Nam-dư. 120
Họ đổ bộ : đánh úp quân Tứ-thị thủy-hiệu của Trịnh ở cửa sông Thúy-ái (ngày 26, tháng 6, năm bính-ngọ, 1786).
Trận đánh úp này cực-kỳ thần-tốc, nên quân Trịnh không kịp trở mình, phải đại bại.
Số là quân Trịnh tưởng quân Tây-sơn còn xa, nên không để ý đề phòng, cứ việc phóng tâm ; neo thuyền trên bãi, tỏ vẻ ung dung trong lúc đáng phải phòng-bị cẩn mật. Chẳng dè đại-đội chu sư đàng trong ập đến, đánh rốc vào chiến tuyến Thúy-ái ở Thanh-trì. Quân Trịnh bối rối hoảng hốt, không kịp xuống thuyền, tán loạn chạy.
Quân Nam-hà vạn súng Cự-thuần ầm ầm bắn… bắn chết được người chiến-sĩ can đảm nhất bên Trịnh : Ngô Cảnh-Hoàn 121, quản Tiền-phong cơ.
Tây-sơn bắt được hết cả thuyền-mành và khí-giới của Trịnh.
Trước đó, thấy đồng-bạn tan vỡ, tình thế nguy-ngập Ngô Cảnh-Hoàn cứ làm phận sự đến phút cuối cùng : tay cầm thanh đao, đứng ở đầu thuyền Trung-trạch, cự chiến hơn một khắc. Sau thế cô, sức kiệt, Cảnh-Hoàn trúng đạn, ngã nhào xuống sông Thủy-ái, tử trận. 122
Sau khi bắn chết được Ngô Cảnh-Hoàn, quân Tây-sơn đổ xô lên cạn, xông đánh vòng trận Phùng-Cơ.
Quân Phùng-cơ, bấy giờ, đang ăn, thấy quân Nam-hà ập đến ai nấy kinh-khiếp rụng rời, không kịp xếp thành hàng ngũ, hoảng chạy tán loạn.
Mai Thế-Pháp 123, thuộc tướng của Phùng-cơ, vác đao, thúc ngựa xông ra chận đường quân Tây-sơn. Pháp vẫn đánh và cứ đánh, mặc dầu bộ-thuộc đều tan vỡ cả.
Sau khi giết được hơn 10 người quân đàng trong Pháp túng thế quá, phải vác thanh đại đao, nhẩy xuống sông tự tử.
Quận Thạc, thấy quân Tây-sơn đánh sát, sáu con đã trúng đạn chết và mấy chục thủ-hạ cũng đã tử trận rồi bất đắc dĩ phải cùng con là Hoàng Phùng-Gia và rể là Nguyễn Trọng-Thụ 124 cố liều, cướp lấy một đường chạy về Hưng-hóa.
Không đuổi theo Phùng-Cơ, quân Tây-sơn được thể cứ việc xông-pha chém giết : Quân Trịnh làm mồi cá trong hồ Vạn-xuân không biết bao nhiêu mà kể.
Phá được quân Phùng-Cơ rồi, Tây-sơn, trống đánh vang trời, rầm-rộ kéo thẳng đến bến Tây-luông, bắn hỏa hổ ầm ầm dữ-dội.
Trịnh-Khải, tay cầm cờ lịnh, cố thúc chư quân xông vào chống đánh, song chẳng tên quân nào dám liều mạng hi-sinh !
Tây-sơn bỏ thuốc súng vào ống đốt lửa ném ra. Quân Trịnh không sao đương nổi.
Họ lại lấy hỏa-hổ đốt voi bên Trịnh. Voi sợ, chạy cuống. 125
Trịnh-Khải thúc voi quay về thành, chực vào vào vương phủ, nhưng đến cửa Tuyên-võ thì thấy cờ Tây-sơn đã phấp phới bay trên phủ chúa rồi. Lật đật đo cửa An-hóa, Khải chạy về phía Tây. Theo sau chúa Trịnh, còn có bốn trăm quân tàn (ngày 26, tháng 6, năm bính-ngọ, 1786).
Ngai chúa họ Trịnh cũng theo gót Khải đổ sụp từ đấy.
Trong trận này, quân Bắc : toàn do Nghĩa-binh 126 chiến đấu, còn Ưu-binh 127 và Nhất-binh 128 thì chạy dài cả.
Đắc-thắng, Nguyễn Huệ kéo quân vào thành Thăng-long.
Bao nhiêu nhà cửa quanh Trịnh phủ đều bị đốt phá cả Nguyễn Huệ đem hết các gấm, vóc và vàng báu trong Trịnh phủ phân phát cho các tướng-sĩ. Nguyễn Huệ đóng quân trong phủ chúa.
Đức lệnh Tây-sơn sai mở kho Hữu-viên, phát chẩn cho nhân dân ở quanh thành Thăng-long.
Trật-tự trong thành hoàn-toàn khôi-phục, sau khi lệnh chiêu an ban bố khắp nơi.
Nguyễn Huệ, muốn tỏ ý phò Lê, vẫn dùng ấn « Ngự-tiền chi bảo » 御前之寳 của vua Hiển-tông để bá cáo với nhân dân. Còn hiệu lệnh trong quân thì dùng riêng ấn chương đề chữ « phụng Thiên, thảo tội 奉天討罪 ».
Những nhà còn lại trong thành, muốn tránh sự cướp phá, đều tỏ ra không phải về phe với Trịnh, tới-tấp đề mấy chữ này ở cổng ngõ : « Nội-điện 129 gia thần 内殿家臣 » hoặc « Hữu quân 130 gia thuộc 右軍家屬 ».
Giữ kỷ-luật và theo quân lệnh, quân Tây-sơn rất nghiêm không hề xâm phạm của dân một mảy tóc.
Khi quân Tây-sơn mới đánh đến Vị-hoàng, nhiều tay trung thần của chúa Trịnh vội nêu hai chữ cần vương hiệu triệu thiên hạ. Ấy là bọn chính-thần Trương Đăng-Quỹ 131 và Thiêm-sai tri Lại-phiên Lý Trần-Quán. 132
Nhưng quân cần vương chưa mộ xong, vương (chúa Trịnh-Khải) đã bị bắt làm tù binh và tự chết rồi.
Nguyên, sau ngày 26, tháng 6, năm bính-ngọ (1786), Trịnh-Khải thua trận cuối cùng ở Tây-luông, phải chạy lên Sơn-tây. Định ẩn náu ở làng Giao-cốc 133, Khải sẽ liệu sau.
Khi qua làng Hà-lôi huyện Yên-lãng 134, chư quân đã trốn hết, Khải vào ngồi trong một cái quán, nói vờ là quân Hành-tham Bùi Huy-Bích chạy loạn. 135
Rồi Khải cho người gọi Lý Trần-Quán đến để bàn việc, vì biết Quán đương hoạt động ở vùng đó.
Lý Trần-Quán toan thụp lạy khi thấy Trịnh-Khải, bấy giờ, ngoài một viên nội-thị Tập-trung đứng bên, không còn lấy một tên lính.
Khải tinh ý, vội đưa mắt gạt đi vì sợ người ta nhân đó biết ngay rằng mình là ông Chúa bại trận.
Cái cử-động giữa Quán và Khải đó đã lọt vào mắt thèm thuồng danh lợi của bọn Nguyễn-Trang (tức tuần Trang) và Nho Liễu 136, người làng Hà-lôi.
Họ, sau khi biết đích « quan Hành-tham giả hiệu » ấy chính là chúa Trịnh, liền đem vài chục đồ đảng ập đến vây bắt Trịnh-Khải, khi Khải vừa dời khỏi địa phận làng Hạ-lôi một chút.
Trịnh-Khải bấy giờ là một « mối lợi » đối với bọn người hám lập công. Tên Ba người làng Vân-điềm cũng xông xáo vào chực cướp lấy chúa Trịnh nhưng không được. 137
Hay tin chúa Trịnh bị bọn Trang bắt sống, Quán lật đật chạy đến, lấy nghĩa lý khuyên bảo họ, song Trang đáp : « Sợ thầy 138, không bằng sợ giặc ; yêu chúa không bằng yêu mình ».
Quán rớt nước mắt, cố sức nằn nì, cũng không sao ngăn cản được Trang.
Giữa đêm tối mò, bọn Trang điệu Trịnh-Khải xuống thuyền, định chở lên kinh-đô Thăng-long để nộp lấy thưởng. Khải biết cơ không thoát được, khi chưa đến bến Tây-luông 139, trong lúc mọi người không để ý, liền rút dao tự đâm vào cổ. Vết thương còn nhỏ, sợ chưa chết ngay được, Khải lại thò ngón tay vào móc thêm cho toạc rộng ra (đêm 28, tháng 6, năm bính ngọ, 1786).
Qua ngày 29 140, trước khi chết theo Khải, Lý Trần-Quán cầm bút viết : « Nước nhà vỡ tan, mình làm chức phủ-dụ, chẳng được việc gì, thà chết còn hơn. Chỉ hận một nỗi : không chết trước chúa, lại chết sau chúa ! »
Huyệt đã đào xong, quan-tài đã đặt, Lý Trần Quán, áo mão chỉnh tề, khảng khái vào nằm trong sẵn, nhờ người đậy nắp áo quan, tự chôn sống. Bây giờ, Quán 52 tuổi. 141
Trong đám sĩ phu đương thời, có viên giám sinh ở làng Nhị-khê, tỏ ý phê bình Lý Trần-Quán bằng một bài thơ, trong đó có hai câu truyền tụng :
孤竹頑周猶茹寀
逄萌忠漢僅投冠
« Cô trúc ngoan Chu do nhự thái.
Bàng Manh trung Hán cận đầu Quan ».
Xác Khải đã bị nộp, Nguyễn-Huệ đặt ở ngoài cửa Tuyên-võ, rồi vỗ thây Khải : « Tiếc nhỉ ! một trang nam nhi thế này can chi mà phải vội chết. Giá biết đàng lui tới, đem mình về với ta đây, đi đâu chẳng giữ được phú quí ? »
Quan-ván và đồ Khâm-liệm Trịnh-Khải được Nguyễn-Huệ lo liệu cho rất chu-đáo. Qua hai ngày sau, Huệ cử hoàng-điệt Lê-duy-Quyết trông coi việc tang, theo lễ vương giả táng Trịnh-Khải tại đồng Dịch vọng. 142
Đến đây, họ Trịnh hoàn toàn thất bại, người Bắc-hà đua nhau truyền tụng bài hịch do Cống-Chỉnh đã thảo dưới danh nghĩa phù Lê-diệt-Trịnh, trong có những câu như :
Cơn gấp khúc chẳng thương lòng ngoại tộc, đã không rừng, đuổi thú thì thôi !
Dãu cưỡi rồng còn đội đức tiên-quân, lại cuốc lỗ cầy sân sao phải !
Nguyễn Trang được bổ làm trấn-thủ lộ Sơn-tây, phong làm Tráng-liệt hầu (hoặc Tráng nghĩa hầu). 143
Chúa đã chết, nhưng chưa hết chuyện Triều-đình !
Chuyến thay nhà đổi họ này là một tai vạ lớn trút trên dân chúng :
Dân kéo nhau xô bồ chạy ra khỏi thành, tìm nơi ẩn náu. Nhưng, vừa dời khỏi kinh-đô Thăng-Long, họ gặp ngay nạn cướp bóc ở dọc đường bởi những kẻ hung đồ ở phụ-cận quanh thành nổi lên như nấm.
Xóm cạnh, làng bên tàn phá lẫn nhau. Quần áo bị bóc lột. Tiền nong bị cướp giựt. Tiếng kêu khóc vang động một góc trời.
Gia dĩ, bọn tàn binh, sau cơn thua trận, chạy tản khắp nơi. Chúng cầm gươm, vác súng, kéo đi từng đàn hàng trăm, hàng nghìn đứa. Chúng là cái tai vạ ghê gớm cho nhân dân. Trẻ chăn trâu bò hễ thấy chúng kéo đến thì sợ hãi rụng rời, bỏ của, chạy trốn…
