NGUYỄN NHƯ-THÁI đã chết trận. Toán quân ứng chiến đã hoàn-toàn bại vong.
Tin dữ ấy đã đến tai quận Bằng Nguyễn Hữu Chỉnh.
Ném đũa đứng dậy, Chỉnh bàng hoàng thất sắc, chạy vào nhà trong bảo con là Nguyễn Hữu Du : « Ta chỉ có bốn tay chiến tướng : Nay Duật và Thái không may đã chết cả rồi ! Tuyển ở Sơn Nam, Thước ở Kinh-bắc, giờ muốn gọi về cũng không sao kịp. Nước đã đến chân. Chính ta phải tự làm tướng cầm quân ra trận. Còn con ? Con phải sửa soạn binh lương, cùng đi với cha mới được… »
Tỏ vẻ can đảm, Hữu Du nói : « Con xin đi trước, quyết một phen kịch chiến với chúng, chứ không dám để phiền đến Cha. Cha cứ đi sau đốc chiến… »
Rồi, Du nói cứng : « Con xin đi lấy đầu thằng Vũ Văn Nhậm đem về nộp cha ! »
Tin bại trận đồn dậy kinh đô, ai nấy nôn nao sợ hãi. Vua Lê Chiêu thống trao cho Chỉnh cờ tiết và cây việt mà dụ rằng : « Chuyến này khanh đi, quan hệ đến cuộc an nguy của xã tắc. Mong khanh sớm báo tin thắng trận cho trẫm được yên lòng ».
Cố làm cho vua Lê vững tâm và tin cậy ở tài thao lược của Chỉnh, Chỉnh nói : « Văn-Nhậm không phải là địch thủ của thần. Thần chỉ đi đốc-chiến, chứ để bắt sống Văn-Nhậm, thần sai tỳ-tướng đi, cũng đủ rồi ».
Thế rồi từ biệt vua Lê, Chỉnh kéo hơn ba vạn quân (gồm cả binh ở Thăng-long và binh tướng ở các đạo khác) đi…
Kéo đến Hoàng mai, Chỉnh sai Hữu Du cầm đầu Ngũ nhuệ cơ quân đi trước.
Du đến sông Thanh-quyết, đắp lũy đất ở bắc ngạn sông ấy, bổ đóng 18 đồn, phòng giữ cẩn mật.
Tháng chạp. Đêm ấy rét lắm. Vây quanh những đống lửa đốt, sưởi quân bên Hữu-Du, từng tốp đương sưởi ấm thì thấy bao nhiêu những chỗ có lửa sáng đều có đạn súng bắn vào. Vô số quân sĩ trúng đạn chết.
Té ra, giữa đêm đông trời rét như cắt ấy, Văn-Nhậm chia quân ra từng toán, bắc cầu phao, vượt qua sông, lẳng lặng đào khóe lũy đất đối phương, chĩa súng bắn vào những chỗ có lửa sáng.
Không ứng phó được với cơn nguy-biến, quân Bắc tan vỡ lập tức.
Du vội nổi hiệu thu quân, chỉ còn được độ 2, 3 phần mười.
Du phải lui giữ Châu-kiều 215. Giùng-giằng chờ đợi hậu quân cứu viện, Du không dám đánh, cũng chưa dám chạy về. 216
Chỉnh đang đóng ở Bình-vọng 217, giật mình sợ hãi khi thấy bại binh về báo tin Du đã thua vỡ, quân Tây-sơn sắp đuổi đến nơi !
Chỉnh bối rối không biết lui tới ra sao.
Tướng-sĩ bộ hạ cũng đều rủn chí, ngã đua nhau nói : « Thế giặc mạnh lắm ! Ta khó tranh phong với chúng được. Vả, kinh-thành ít binh, sợ không giữ nổi. Chi bằng tay hãy kéo về, chia quân đóng giữ Kinh-bắc 218, lấy sông Nhị-hà làm giới hạn ; rồi sẽ liệu chước đánh giữ là hơn cả ».
Sau đó thấy Du chạy đến Chỉnh bèn cùng con kéo quân về, đang đêm vào thành, sai Nguyễn Khuê bảo vua Lê Chiêu-thống : « Sớm mai, phải chạy đi Kinh-bắc để lánh nạn ! »
Sau săm vào thẳng trong phủ, Chỉnh sai người hộ vệ vợ con, qua sông chạy trước.
Hay tin gia-quyến quận Bằng đã trốn trước, vua Chiêu-thống tất-tưởi, bệu dệch chạy sang Soái-phủ, nắm lấy tay Cống Chỉnh mà hỏi : « Nông nỗi đã thế này tính làm sao giờ ? »
Chỉnh vẫn tỏ vẻ cứng cáp, vững vàng : « Ở kinh-đô này, trừ cửa ô, mặt tây-nam chưa có hào-lũy. Trống-trải như thế, đánh đã không xong, mà giữ cũng khó vững. Phen này Tây-sơn thừa thắng kéo ra, ta lấy gì làm rào rậu để tự-toàn được ? »
Trầm ngâm một lát. Chỉnh lại tiếp : « Hiện nay Kinh-bắc có Nguyễn Cánh-Thước là tay dũng lược đáng tin cậy. Vả, ở đấy có thành trì kiên cố để ẩn náu, sông lớn để ngăn-ngừa, có thể giữ thế thủ được. Xin Bệ-hạ hãy di giá sang Kinh-bắc, rồi hạ chiếu cần vương : truyền thông khi mạch suốt từ Thái-nguyên, Sơn-tây đến Hải dương và Sơn-nam thì chẳng bao lâu, chắc sẽ chiêu-tập được một đạo binh lớn. Bấy giờ ta sẽ liệu cơ làm việc, mới mong khôi phục được cơ đồ ».
Chỉnh lại quả quyết : « Phải đi xa, quân Tây sơn đã mỏi lại có sông sâu cách trở, chắc chúng không dám đuổi ta đâu ».
Rồi Chỉnh nói qua quít cho xong chuyện : « Xin Bệ-hạ vô cung, cứ mời Hoàng thái hậu đi trước, Thần sẽ thân đem tướng sĩ đến đợi ở bến sông ».
Hối hả đi bộ từ bên phủ quận Bằng, vua Lê trở về hoàng cung.
Kẻ chợ tới tấp chạy loạn ! Bọn côn đồ nổi lên cướp đường bóc lột dân chúng.
Khi nhà vua đang chân-đăm đá chân chiêu ở dọc đường thì có kẻ xông ra, túm lấy, khám túi, lần lưng, thấy không có gì, bấy giờ mới tha cho đi.
Thoát nạn về đến hoàng cung, vua Chiêu-thống vội hiệu triệu lính thị vệ, nhưng chỉ được 17, 18 tên. Còn thì trốn sạch !
Lạch-đạch, chật-vật theo sau Hoàng-thái-hậu và Nguyên tử, một bọn tông thất và cung nhân vất vả nheo nhóc lắm mới đến được bến sông, họ tranh nhau xuống thuyền.
Hết thảy xô-bồ, hỗn-độn : mạnh ai nấy tranh được trước, bấy giờ không còn đạo đức lễ độ gì nữa ! Người ta xô đẩy nhau trên bãi cát, chen chúc nhau trong các thuyền. Tiếng kêu vì ngã bị giẫm bẹp, hòa với tiếng cầu cứu vì thuyền đắm, oai-oái thảm-thê ! 219
Chập tối, Văn-Nhậm kéo quân vào thành Thăng-long. Một mặt treo bảng chiêu-an, một mặt sai bộ tướng là Nguyễn Văn Hòa đuổi đánh Cống-Chỉnh. Cống-Chỉnh và các văn-thần đem vua Chiêu-thống chạy về phía Bắc. Quân lính đi đứng lơ-láo, lộn-xộn không còn bộ-ngũ trật tự gì nữa !
Đến trấn Kinh-bắc, quân lính đã trốn mất quá nửa, chỉ còn hơn 430 đầu người và 60 cỗ ngựa.
Chỉnh đem tàn-binh qua sông Như-nguyệt 220 : vừa thoát đóng ở núi Tam-tằng 221. thì Nguyễn-văn-Hòa, tướng Tây-sơn, đã kéo binh ập đến.
Một cuộc giao chiến định rõ số-phận Nam, Bắc.
Văn-Hòa chia binh làm đôi, sai một toán đi vòng sau núi, đánh tập hậu.
Rối loạn, quân Chỉnh tan vỡ. Hữu-Du bị bắt và bị chặt đầu. Chỉnh tế ngựa chạy trốn, bỗng ngã vật xuống vì ngựa bị thương. Đường đường quận Bằng nay phải làm tù binh trong lúc cùng đường kiệt sức !
Sau khi bắt sống được Chỉnh, quân gia Tây-sơn tranh nhau toan chặt lấy đầu ; song Chỉnh la lớn bảo chúng : « Cứ bắt sống tớ mà nạp lấy công, chớ đừng giết tớ ở đây vội ».
Xúm lại, chúng trói Chỉnh vào cũi, và treo đầu Hữu-Du ở bên cũi Chỉnh, khiêng về Thăng-long.
Trước là bạn, nay là tù, Chỉnh với Văn-nhậm bây giờ cách nhau như trời với vực.
Với giọng oai-nghiêm của phái chiến-thắng, Nhậm kể tội Chỉnh không sót kẽ tóc, chân tơ. Nhưng gọn lỏn, Chỉnh chỉ đáp lại mấy lời cứng-cáp khi Nhậm vặn hỏi tại sao làm phản : « Chỉ vì cái thế mà thôi ! »
Rồi Nhậm sai xé xác Chỉnh làm mấy mảnh (Đinh-mùi, 1787).
Chỉnh khi mới lọt lòng mẹ, oe-oe mấy tiếng khóc, đã làm cho ông giám-sinh họ Đỗ, ở Thanh-chương (Nghệ-an) phải thốt ra mấy lời kinh-hãi lúc qua cổng nhà Chỉnh ở Đông-hải, huyện Chân-phúc, trấn Nghệ-an : « Đứa bé khóc đấy sẽ là một tên gian-hùng đời loạn » 222. Quả nhiên, từ một ông hương-cống (tức Cử-nhân), Chỉnh đã xoay hẳn lại thời-cục Bắc-hà và đại-thế Việt-Nam ở cuối thế kỷ XVIII. Như trước đã nói, Chỉnh nguyên là gia khách Hoàng Ngũ-Phúc, sau lại nương-dựa Hoàng Đình-Bảo, cháu của Phúc-hồi quân Tam-phủ nhà Lê nổi loạn, Bảo bị giết bởi lưỡi gươm của bọn kiêu binh ấy. Chực nhân thời cơ, Chỉnh xui Vũ Tá-Dao, chồng của em gái Đình-Bảo, giữ trấn, chống lại triều-đình Bắc-hà. Thấy Dao không nghe, Chỉnh sợ mắc vạ, phải chạy theo Tây-sơn.
Trong hai năm trời, Chỉnh lật đổ chúa Trịnh, xoay vua Lê làm khó dễ với Bắc-bình vương Nguyễn-Huệ.
Ngoài ngón thao lược, Chỉnh còn có tài về văn nôm nữa. Dưới đây là bài thơ Chỉnh làm khi nhàn rỗi trong một ngày xuân :
« Lửa hồng từ dậy mái thành đô,
Đòi chốn làm than thủa được thua !
Xanh biếc cảnh xem người ẩn-dật,
Bạc đen đường vẫn khách bôn xu ! » 223
Tương truyền bài « Than thân » dưới đây cũng của Cống Chỉnh :
« Tóc chen hai thứ, chửa danh chi !
Thân hỡi là thân, thì hỡi thì !
Chưa trả, chưa đền ơn đệ-tử ;
Thêm ngừng thêm tủi chí nam nhi !
Kẻ yêu nên ít bề cao thấp,
Người ghét còn nhiều tiếng thị phi…
Tay bé khôn bưng vừa miệng thế,
Giải lòng ngay thảo cậy thiên tri ». 224
Đinh Nhạ-Hành nhân viết tờ biểu tạ Lê Chiêu-thống, có nói đến Chỉnh thế này : « Từ khi đem quân vào hộ-vệ, Hữu Chỉnh tham, bạo, và kiêu, khiến cho trên dưới nghi-ngờ, lắm người ta-oán. Lúc được cầm quyền, Chỉnh lại ra tay tàn sát ; những huân thần, túc tướng, lệnh tộc và thế gia bị giết hại rất nhiều ! Cho nên quân Tây-sơn, khi ra lần nữa, mới đánh một trận, thế mà ba quân bên ta (Lê) tan vỡ, đến nỗi Kinh-thành thất-thủ, xã-tắc điêu-nguy ! Cứ kể cái tội hại nước, hại dân ấy, dẫu băm chém Chỉnh làm muôn nghìn mảnh cũng chưa đáng ! »
