VUA LÊ Chiêu-thống, sau khi bỏ thành Thăng-Long chạy sang Kinh-bắc : chẳng những không được dung nạp, lại bị thủ hạ của Nguyễn Cảnh-Thước, trấn-thủ xứ Bắc, lột lấy áo bào !

Sau trận Cống Chỉnh bị bắt ở Mục sơn 231, Chiêu-thống lại phải trốn vào sơn trại huyện Bảo-lộc. 232

Bấy giờ Vũ Văn-Nhậm còn đương thống trị Thăng-long. Thấy Nguyễn Văn Hoà loay-hoay trước bức luỹ ở phía bắc sông Nguyệt-đức 233 do Nguyễn Trọng-Linh, thổ mục Bảo-lộc, đắp lên để hộ vệ cho cá-thể Chiêu-thống, Nhậm lập tức cầm đầu đại binh Từ thăng long kéo đến đánh thắng được Linh sau một ngày một đêm kịch chiến.

Sau cơn thất bại ở Bảo-lộc, Chiêu-thống biết Linh muốn phản, bèn quay về Chí-linh 234, nương nhờ Trần Quang-Châu và Lê-Ban, mưu đánh trấn Hải-dương làm đất căn cứ.

Quân nghĩa dũng nhiều nơi nổi dậy, đáp theo tiếng gọi của lá chiếu cần-vương.

Thay chân Nhậm, Văn-Sở đang ở kinh-đô Thăng-long, mừng thấy Trần Liên, do Đinh Tích-Nhưỡng ở Hải dương sai đến, cáo tỏ chỗ Chiêu-thống đang trốn-tránh.

Đang đêm, Sở sai trăm tên lính, theo tay chỉ điểm của Liên, vin rễ cây, bám hốc đá, vượt núi định vào bắt sống vua Lê. Chẳng dè cả lũ đều thiệt mạng dưới tay làm việc có phòng bị của Châu và Ban.

Sở hay tin đó, tức tốc phái binh lùng bắt Chiêu-thống đang long đong nay Chí-linh, mai Hiệp-sơn, Chân-định.

Mặt khác, Sở sai bộ tướng đi dẹp những nơi phản đối tân-triều. Đã đánh quị Viết-Tuyển ở Hoàng-giang 235, lại đuổi bắt bọn Chân, Ban ở mạn xứ Đông, khiến cho Chiêu-thống phải đúng với cái tước-hiệu là vua « Mống Siêu » từ đó.

Chiếc thuyền bôn-ba của vua Lê đương đêm vừa chèo đến Đông ngạn để tới Hoàng-giang thì được tin Viết-Tuyển thua 236 chạy về Nghệ-an rồi !

Chiêu-thống đành cứ xuôi theo dòng nước, đi liều về phía Nam. Rồi theo gió, thuyền nhà vua cứ lênh-đênh trên biển khơi…

Đến hải-phận Biện-Sơn, Chiêu-thống gặp Lê Ban, lại cùng nhau quay về Thanh-hoá. Rồi lúc lén đi Kim-bảng, lúc vi-phục về Kinh-bắc, lúc tạm ẩn ở Lạng-giang, lúc lẩn-quất vùng Từ-sơn, ông vua cuối đời Lê Trung-hưng này nếm trải đủ mùi đắng cay trong cơn gió bụi. Hai câu trong bài thơ Chiêu-thống gửi cho Trần Danh-Án đã chứng rõ nỗi gian-truân ấy :

社稷有懷，常鬱結

江湖飽歷苦流連

« Xã-tắc hữu hoài, thường uất-kết !

Giang hồ bão lịch, khổ lưu-liên ! »

Dịch :

Xã-tắc ngửa nghiêng, lòng nghẽn thắt !

Giang hồ lây-lất, cảnh long đong !

Đường đã cùng, sức đã kiệt, Chiêu-thống không còn xoay được phương kế gì khác, ngoài cầu viện nước ngoài. Nằm chờ ở vùng Phượng-nhỡn, Chiêu-thống gửi hết hi-vọng hưng-phục vào nhà Thanh, khi đã sai Lê Duy Đản và Trần Danh-Án sang cầu cứu.

Mặt khác, Thái-hậu và Nguyên tử nhà Lê cùng bọn thị thần Lê Quýnh sau khi chạy được lên đến Cao-bằng nương dựa đốc-đồng Nguyễn Huy-Túc, cũng gõ cửa nhà Thanh van lơn cầu viện.

Trước đó, Nguyễn Huy-Túc và Lê Quýnh hộ vệ Thái hậu và Nguyên-tử trốn đến xã Bác-sơn 237 giáp đất nhà Thanh thì bị quân Tây-sơn đuổi tới (mồng 9, tháng 5, năm mậu-thân, 1788). Bọn Túc chạy đến bến sông, cầu người Thanh cứu giúp và xin cho vào trong quan-ải.

Khi các nhà chuyên-trách bên Thanh giữ việc tuần-phòng cửa ải, đang xét hỏi bọn Túc thì bên này sông Phất mê có đến hơn trăm quân Tây-sơn chực xông sang bắt. Nhưng vì thấy chỗ đối cửa ải bên Thanh, có quân lính, nên bọn hơn trăm quân đó lại rút lui, chứ không qua sông nữa. Vì vậy, bọn Túc mới dẫn tất cả đàn ông, đàn bà cộng tới 62 người 238 vượt được qua sông.

Chịu qua một lượt tra-xét, kiểm điểm, bọn Túc được cho vào trong ải ở đậu. 239

Thấy tuần-phủ Tôn Vĩnh-Thanh tâu lên Thanh-đình việc bọn Túc đem quyến-thuộc vua Lê sang nhờ ấy, vua Kiền-long (1736-1797) nhà Thanh liền truyền Tôn Vĩnh-thanh cứ mật xét hỏi bọn Túc, chứ không cần Tôn Sĩ Nghị đến rồi mới làm. 240

Rồi vua Thanh xuống dụ rằng : « …Hiện quyến-thuộc Duy-kỳ cần phải an-sáp cho được thoả đáng, dẫu tốn bao nhiêu của kho Nhà nước cũng không nên tiếc… » 241

Bấy giờ, thấy quân Tây-sơn tràn sang biên giới, Triều đình nhà Thanh không khỏi nao-nao hồi-hộp, tính ngay đến việc phòng thủ. Vua Thanh tức-tốc hạ lệnh : ở nơi quan ải bên Trung-quốc, tuy đã điều-bát đến 1.000 binh chia đồn đóng giữ, nhưng sợ số quân như thế chưa được nhiều, lỡ quân Tây-sơn ở đối diện bờ sông bên này thế quân Thanh còn ít mà sinh sự ra chăng, vậy cần phải điều-bát thêm lấy 2, 3 nghìn lính nữa, mà chia đóng rải rác trong quan-ải để làm cho mạnh thêm thanh-thế. 242

Nguyễn Huy-Túc, sau khi sang lọt Long-châu nhờ người bạn Thanh là Ngô-Sơn Tiều-ẩn (không rõ tên thật) giới thiệu với viên đô-tư Trần Hồng-Thuận ở Long-bằng doanh. Rồi, như trên đã nói, việc cầu viện đó được đạt đến Tôn Vĩnh-Thanh, sau lại lên tới Thang Hùng-Nghiệp, Tả-giang binh bị đạo, và Tôn Sĩ-Nghị, Lưỡng-Quảng tổng-đốc.