OAI hùng giữa cảnh sông Hương, núi Ngự. Bắc-bình vương, đương chú mắt vào thời cục Bắc-hà, thì Nguyễn văn-Tuyết 282 từ núi Tam điệp, vâng lệnh Ngô Văn-Sở, phi ngựa trạm đem tin khẩn cấp vào thành Phú xuân (ngày 24, tháng 11, năm mậu thân, 1788) : Tôn Sĩ-Nghị lót miệng bằng tiếng « cứu Lê » đã kéo binh sang chiếm Thăng-long, giày đạp dân chúng ! Khí-diệm quân Thanh đang mạnh ! Thủ binh ở Bắc của ta không sao địch nổi, đã phải rút lui, đóng giữ từ Thanh-hóa trở vào.

Với vẻ cương quyết như Trần Hưng-đạo khi có giặc Mông-cổ : « Chặt đầu tôi trước, rồi hãy nói chuyện xuống hàng ! » và với giọng khảng khái như Lê Lợi khi có giặc Minh : « Tài trai phải cứu nạn đời, lập công lớn, lưu tiếng thơm nghìn thu, chứ sao chịu để cho người sai khiến ? »

Bắc-bình vương lớn tiếng mắng nhiếc quân Thanh, trước cái kinh hoàng của Tuyết : « Vẻ chi anh em sợ hoảng lắm mấy ? Đàn Ngô-cẩu kia (chỉ quân Thanh) chỉ đem thân đến để mua lấy cái chết đó thôi ! »

Bấy giờ các tướng tá ai cũng khuyên Vương : nên hãy trước, chính vị-hiệu để ràng buộc lấy lòng người Nam, Bắc, rồi sau sẽ ra bắt sống quân hùm beo ấy.

Chiều ý chư tướng, Bắc bình vương sai chọn ngày lập đàn Giao ở Bàn sơn, phía nam núi Ngự bình 283 làm lễ tế Trời, Đất và các thần Sông, Núi. Rồi với bàn tay đanh thép như Nã-phá-luân thứ nhất, Vương tự làm lễ « gia miện » lấy. Thế là từ ngày 25 tháng 11 năm ấy, được mang cái hiệu Quang-Trung nguyên niên (1788) thay vào hai niên hiệu Chiêu-thống thứ 2 và Thái đức thứ 11.

Ngày hôm đăng quang, vua Quang-Trung tự làm tướng, cầm đầu đại binh, đốc thúc các tướng sĩ ở tế đàn, kéo cả quân bộ, quân thủy rầm rộ ra Bắc-hà với cái triều khí đang tưng bừng, bồng bột.

Bữa 29, trẩy đến Nghệ-an, nhà vua đóng quân ở lại hơn mười ngày, sai tướng Hô-hổ-hầu 284 tuyển lính Nghệ, cứ 3 suất đinh thì lựa lấy một. Binh số cộng được hơn 10 vạn người 285, voi trận được vài trăm con.

Nghiêm như sắc đá Trà-sơn, hoạt như làn nước Lam-thủy, vua Quang-Trung tại trấn doanh Nghệ-an, làm lễ điểm-duyệt.

Thân quân Thuận, Quảng, chia làm bốn doanh : Tiền Hậu, Tả, Hữu, Tân-binh Nghệ-an đặt làm Trung quân.

Khi ở Nghệ, vua Quang-Trung sai vời « thày La-sơn » Nguyễn Thiệp đến, hỏi thử rằng : « Quân Thanh kéo sang xâm lấn, ta nay làm tướng thân chinh, chước đánh, giữ và số được thua ra sao, nhà thày thử nói cho ta nghe nào… ? »

Thiệp thưa : « Bây giờ trong nước rỗng không, lòng người tan nát. Quân Thanh từ xa kéo đến, không rõ tình hình khỏe, yếu và phương thế đánh, giữ gì đâu. Chúa công ra chuyến này, chẳng qua mười ngày thì dẹp được giặc ».

Thấy Thiệp nói hợp ý mình, vua Quang-trung mừng lắm…

*

Đội mũ trụ, mặc áo giáp, cưỡi voi, vua Quang trung ra khỏi tướng doanh, vỗ về yên ủi quân sĩ bằng một thái độ ôn-tồn.

Rồi lệnh truyền « cho ngồi » vừa hạ, chư quân phăng phắc im tờ, chăm chú ngồi nghe nhà vua diễn dụ bằng giọng sang sảng như tiếng chuông lớn :

« …Quân Thanh kéo sang xâm lấn, hiện đương chiếm cứ Thăng-long, các người đã hay tin ấy ?

« Trong vòng trời, đất chia theo phận sao Dực, Chẩn. Nam Bắc vẫn riêng một non sông. Người nước Bắc không phải nòi giống ta thì tất khác dạ. Từ nhà Hán về sau, họ cướp đất đai ta : cá thịt nhân dân, vơ vét của cải, nông nỗi ấy thật khó chịu quá ! Người nước ai cũng phải nghĩ đánh đuổi đi.

« Đời Hán có Trưng nữ vương, đời Tống có Lê Đại-hành, đời Nguyên có Trần Hưng đạo, đời Minh có Lê Thái-tổ. Các cụ không chịu bó tay ngồi nhìn quân ngoài tàn bạo, nên phải thuận lòng người, dấy quân nghĩa, đánh thắng rồi đuổi chúng về. Trong những khi ấy, Nam Bắc đâu lại phận đó, bờ cõi yên ổn, vận nước lâu dài. Từ nhà Đinh tới nay, chúng ta không đến nổi phải cái khổ Bắc thuộc. Đó, lợi, hại được, thua : chuyện cũ rành rành là thế.

« Nay người Thanh không soi gương Tống, Nguyên, Minh lại sang mưu chiếm nước Nam ta, đặt làm quận huyện ! Vậy ta phải vùng ra mà khu trừ đi !

« Các anh em, hạng người có trí thức, có tài năng, phải cùng ta đồng lòng gắng sức, khiến cho việc lớn được nên, chứ đừng giở thói nhị tâm đó ! Hễ việc phản trắc lộ ra thì ta quyết giết không tha một ai. Bấy giờ đừng trách rằng không bảo trước ».

Tiếng dụ vừa dứt, tướng sĩ thẩy đều cảm kích. Ai nấy tỏ vẻ hăng hái hi-sinh, quyết tâm kháng chiến Mãn thanh, giữ vững lấy độc lập.

Qua bữa sau vua Quang-trung hạ lệnh trẩy quân.

Hơn mười vạn binh, nhất là đám thân quân, đều được huấn luyện thành-thục ; họ bơi lội rất giỏi, đi đường rất nhanh.

Để làm như binh mã từ trời sa xuống, vua Quang-trung muốn cho cực kỳ thần tốc, nên trong lúc hành binh, ngài ra lệnh này cho đám quân Bắc phạt : cứ ba người một tốp, luân phiên võng lẫn cho nhau, suốt dọc đường, anh lính nào cũng phải võng người và được người võng. Như thế hết lượt anh này phải đi, lại đến lượt anh khác được nghỉ. Nghỉ, đi ; đi, nghỉ, cứ võng lẫn mãi cho ra đến chỗ đất mục-đích. Vì thế, vừa trẩy được nhanh, vừa khỏi kiệt quân lực. Quân lính đi trước, vài trăm voi trận đi sau 286. Người ta dõng được hăng hái bước trên con đường dẫn đến thắng lợi.

Ngày 20, tháng 12, năm mậu thân (1788), vua Quang-trung đã đến núi Tam điệp (chỗ tiếp giới Thanh-hóa và Ninh-bình).

Để nhận việc rút lui là tội đáng chết, Sở và Lân cả hai vác gươm ra đón Quang-trung hoàng đế. Vua Quang-trung quở trách :

« Các khanh đem quân theo ta làm đến quân soái. Ta đã giao cho toàn hạt mười một trấn, được phép tiện nghi làm việc. Vậy mà thấy giặc đến, không dám đánh một trận nào đã vội sợ trốn ! Cái tội đó, cứ kể đáng chết thật. Vì theo binh-pháp « Thua trận thì tướng phải chém.

« Ta đã biết trước : Các khanh chỉ thạo nghề võ, gặp giặc thì đánh khỏe ; chứ đến liệu cơ chế thắng, chắc không phải là ngón sở-trường. Vậy nên, trước khi về Nam, ta phải cử Ngô Thì-Nhậm ở lại làm việc với các khanh.

« Vả, Bắc hà mới dẹp yên, lòng người chưa thật qui phụ. Mà thành Thăng-long bốn mặt đều là chiến trường, không có chỗ nào hiểm trở có thể giữ vững được. Nghiệm ngay như năm xưa, ta ra lấy Bắc hà, chúa Trịnh quả không chống nổi là đủ biết. Các khanh đóng quân ở đấy, ngoài thì giặc Thanh đến lấn, trong thì người Bắc làm nội công, các khanh còn biết xoay trở làm sao được !

« Các khanh chịu nhịn, tạm tránh mũi gươm đang bén của giặc, rút quân chẹn các nơi hiểm yếu để, mặt trong khêu mối căm tức của quân ta, mặt ngoài, tăng thêm cái khí kiêu căng của quân địch. Chước đó kể cũng phải đấy. Mới nghe, ta đã đoán ngay là mưu kế của Thì Nhậm. Kịp hỏi Văn Tuyết, quả nhiên không sai ».

Thì-Nhậm bấy giờ, cũng ra lạy tạ nhà vua và thuật rõ gót đầu công-chuyện.

Vua Quang-trung lại tiếp : « Nay ra tới đây, thân đốc việc binh, chiến thủ ra sao đã có phương lược định sẵn. Chỉ nội mười ngày nữa, thế nào ta cũng quét sạch giặc Thanh. Song le, ta nghĩ : Nước Thanh lớn hơn nước ta gấp mười lần, Thanh bị thua rồi, tất lấy làm thẹn, chắc phải tìm cách rửa hờn. Nếu cứ để binh lửa kéo dài, mãi không yên ổn, thật không phải là phúc nhân dân, lòng ta sao nỡ ? Nên chi, sau khi chiến thắng, ta nên khéo đường từ-lệnh thì mới dập tắt được ngọn lửa binh tranh. Việc từ-lệnh đó, ta sẽ giao cho Ngô Thì-Nhậm ».

Rồi dạy về phía Nhậm, ngài nói : « Vậy, khanh phải tùy cơ mà liệu ứng phó với Mãn thanh về việc bang giao ».

Dọn lại giọng, vua Quang-trung nói cách khảng-khái : « Cứ thả cho ta mươi năm nữa, quân ta mạnh, nước ta giàu, thì có sợ chúng ? »

Ngài lại ngọt ngào yên-ủi bọn Sở, Lân : « Các khanh làm vậy cũng là một mẹo nhử giặc đó. Thôi, nay ta hãy cho đới tội lập công, trông mong ở chỗ các khanh ráng sức sau này… »

Mấy lời hùng lược tự tin của vua Quang-trung trên kia nay cần lặp lại : « Chỉ nội mười ngày nữa, thế nào ta cũng quét sạch được giặc Thanh ! »

Rồi mở tiệc linh đình, khao lạo tướng sĩ. Ngài, với giọng quả quyết cương-nghị, bảo họ rằng : « Bữa nay ta hãy ăn tết Nguyên-đán trước (bữa ấy mới là ngày 20 tháng chạp), sang xuân, ngày mồng bảy, ta sẽ vào thành Thăng-long, mở tiệc ăn tết Khai-hạ. Các người cứ nhớ lấy lời ta xem có đúng thế không ? »

Để khêu gợi lòng trung-dũng, khí hăng-hái của ba quân, vua Quang-trung, trước khi tan tiệc tất niên, không quên gắn-bó họ bằng khẩu-hiệu này : « Một là đặng ăn Tết hai là đành chịu chết ! Các tướng sĩ phải hết lòng cùng ta ! »