Ở đời muôn sự của chung,
Hơn nhau một tiếng anh hùng mà thôi ».
LÊ đổ ! Chiêu-thống cầu viện nhà Thanh, chỉ là một lối « rước voi cõng rắn ».
Người Thanh thả sít bắt sộp, chực đớp nước Nam, chứ yêu gì Lê, ghét gì Nguyễn (Tây-sơn). Giá bấy giờ không có vua Quang-Trung thì nước ta ra sao ?
Vậy, công đuổi Tôn-sĩ-Nghị, quét sạch hai mươi vạn quân Mãn-Thanh, giữ vững tự-do, chủ quyền và lĩnh thổ cho Việt-nam ở cuối thế kỷ mười tám, thật chẳng kém Lý đánh Tống, Trần phá Mông-cổ, Lê bình Ngô…
Vả, muốn cho nước mạnh, dân giàu vua Quang-trung lại mài nanh, rũa vuốt luyện tướng, rèn binh, định khôi phục lấy đất cũ, luân vong ở phía Bắc. Giá ngài thêm thọ, đừng vội ôm chí mà thác, thì nước ta sẽ lại ra sao ?
Ôi ! Là người đồng thời và ngang hàng với Nã-phá-luân thứ nhất, Quang-Trung cũng có thiên tài về quân sự, cũng có thủ đoạn thần tốc trong việc hành binh, cũng có sáng kiến khác thường trong công cuộc kiến quốc, cũng có chí khí hào hứng, hoài bão cao cả… Vậy mà Nã được gởi nắm xương trong đền Invalides để cho người sau hoài niệm viếng thăm ; còn Quang-Trung : mả phải đào, xương phải tán, dòng dõi bị tru di, sự nghiệp liệt-liệt oanh-oanh gói tròn trong một chữ « Ngụy ».
Trèo lên Đống-đa (ở ấp Thái-hà, Hà-đông), trông ra bốn mặt : nào gái nào trai, nào áo, nào mũ, nào ngựa kéo xe, trâu cày ruộng, gió bụi lưng trời mờ mịt… Quang-trung nào đâu ?
Cảm vì thế, tôi viết lại trang sử Quang-Trung.
Tháng VIII, 1943
Tác giả cẩn chí
