Cho đến nay, chúng ta vẫn thấy chú bé Gneschen, trong bộ áo liền quần bằng vải sẹ vàng, được dắt dìu tiến bước chủ yếu bởi bàn tay của Tự Nhiên nhân từ; được ngồi yên một cách thoải mái theo ý thích trong xưởng làm việc của cõi trần, nhưng (ngoại trừ đôi mắt màu hạt dẻ dịu dàng, mà ta tin chắc lúc bấy giờ đã ánh lên một thứ trí tuệ trầm lặng) cậu hầu như chẳng phải nhọc công vận động tự nguyện nào ở nơi đó. Do đó, cho đến lúc này, diện mạo của cậu mang tính khái quát nhiều hơn, tựa như một Triết gia và Thi sĩ phôi thai đang ở dạng trừu tượng; có lẽ ngay cả ngài Heuschrecke cũng phải bối rối nếu muốn chỉ ra Học thuyết về Y phục hiện đã manh nha hay biểu lộ ở điểm nào. Bởi vì ở Gneschen, cũng như ở những người khác, Con người quả thực đã hiện hình trọn vẹn trong Đứa trẻ (ít ra là mọi sắc tố đều đủ cả); thế nhưng chỉ có khoảng một nửa Con người đứng trong hình hài Đứa trẻ, hay thiếu niên, đó là năng lực Thụ động, chứ chưa phải Chủ động. Chúng ta càng thêm phần nôn nóng muốn khám phá xem cậu thể hiện ra sao trong vai trò sau này; khi nào và làm thế nào, để dùng lại lời của chính cậu, "cậu hiểu đôi chút về các công cụ và có thể cầm nắm cái này cái khác," cậu sẽ tiến hành sử dụng chúng ra sao.

Tuy nhiên, đây có lẽ là lúc nên thổ lộ rằng, trong phần lớn cuộc đời của vị Triết gia chúng ta, phảng phất một nét gì đó gần như mang phong vị Ấn Độ; thậm chí có lẽ chính trong bản tính "Thụ động" vô cùng được nuôi dưỡng chu đáo và xuất sắc về mọi mặt ấy — một đặc điểm từng làm nên nét riêng cho tuổi thơ của cậu mà không có sự phát triển tự do của năng lực Tự vệ đối kháng — chúng ta có thể nhận ra mầm mống của rất nhiều điều từng làm thế giới kinh ngạc trong những ngày tháng sau này, và mãi cho đến tận hôm nay. Đối với những kẻ cận thị, Teufelsdrockh thường hiện lên như một kẻ hoàn toàn vô tích sự, một Kẻ-không-là-ai; nhưng ngược lại, đối với những người tinh đời, cậu lại là một kẻ có nguồn năng lượng dường như dư dật đến thừa thãi, lại vô cùng tâm linh, ẩn giấu kín đáo và đầy bí ẩn đến mức không phàm nhân nào có thể đoán trước được những lần bùng nổ của nó, hoặc ngay cả khi nó đã bùng nổ, có thể xác định được ý nghĩa của nó. Đó là một tâm tính nguy hiểm và trắc trở đối với người châu Âu hiện đại; hơn hết thảy, lại càng bất lợi cho nhân vật chính trong một cuốn Tiểu sử! Giờ đây cũng như trước kia, người Biên tập những trang sách này bắt buộc phải cố gắng hết sức mình, dẫu cho có thể chẳng gặt hái được thành công nào đi nữa.

Trong số những công cụ phức tạp đầu tiên mà một con người, đặc biệt là một người làm văn chương, có dịp tiếp xúc, chính là Sách giáo khoa. Đối với phân đoạn này trong cuộc đời mình, Teufelsdrockh tỏ rõ thái độ dửng dưng khi nhìn lại. Việc đọc sách thì cậu "không thể nhớ nổi mình đã học từ bao giờ;" có lẽ cậu đã bẩm sinh mang sẵn kỹ năng ấy. Cậu tổng kết chung rằng: "Về phần không đáng kể trong Nền giáo dục của tôi vốn phụ thuộc vào Nhà trường, hầu như chẳng cần phải bận tâm nhắc tới. Tôi học những gì người khác học; rồi cất giấu chúng vào mộtó góc trong đầu, mà chưa hề thấy chúng có chút ích lợi gì. Thầy giáo của tôi, một kẻ cúi đầu, tan nát cõi lòng, một đống tro tàn bị dẫm đạp dưới chân như bao thầy giáo khác trong hội ấy, chẳng giúp gì được cho tôi ngoài việc nhận ra rằng mình chẳng thể làm gì hơn: ngài, một tâm hồn thiện lương, đã phán rằng tôi là một thiên tài, rất thích hợp với các ngành nghề bác học, và rằng tôi phải được gửi vào trường Dự bị đại học, rồi có ngày sẽ bước chân vào Đại học. Trong khi đó, bất cứ ấn phẩm nào tình cờ bắt gặp là tôi đều đọc ngấu nghiến. Cả mấy đồng tiền xu lẻ giắt túi, tôi đều đem nướng vào sách báo bày bán ở các sạp hàng; rồi khi chúng chất đống lại, chính tay tôi đã khâu chúng thành từng tập sách. Bằng cách ấy, cái đầu non trẻ của tôi đã được trang bị một kho tàng hỗn độn gồm đủ thứ và cả những chiếc bóng của sự vật: Lịch sử dưới dạng những mảnh vỡ xác thực nằm lẫn lộn cùng những bóng ma Hoang đường, trong đó cũng ẩn chứa hiện thực; và toàn bộ số ấy không hề là những thứ chết chóc, mà tựa như một nguồn dưỡng chất sống động, tương đối bổ béo đối với một trí óc lúc bấy giờ vẫn còn tiêu hóa tốt."

Rằng viên Hiệu trưởng trường Entepfuhl đã phán đoán chuẩn xác, giờ đây chúng ta đều đã rõ. Quả thực, ngay ở thuở thiếu thời của Gneschen, dẫu cho vẻ bề ngoài có vẻ tĩnh lặng đến đâu, bên trong chắc hẳn vẫn ẩn chứa một nguồn sinh khí dồi dào hứa hẹn nhiều điều lớn lao; đó là những triệu chứng của một tâm hồn cởi mở một cách kỳ lạ, sâu sắc và gần như đượm chất thơ. Do đó, chưa cần bàn đến những bữa tối của cậu trên bức tường vườn cây ăn trái, hay những hiện tượng khác của thời kỳ đầu ấy, liệu có bao nhiêu độc giả của những trang sách này từng vô tình bắt gặp, ở độ tuổi mười hai, những suy ngẫm đại loại như thế này không? "Tôi vô cùng ấn tượng khi ngồi bên bờ suối Kuhbach vào một buổi trưa tĩnh lặng, ngắm nhìn dòng nước chảy róc rách, và suy ngẫm về việc dòng suối nhỏ này đã chảy và róc rách qua bao đổi thay của thời tiết và vận mệnh, từ trước cả những mốc thời gian cổ xưa nhất của Lịch sử. Vâng, có lẽ vào buổi sáng khi Joshua lội qua sông Jordan; cũng chính vào cái ngọ ngày mà Caesar, hẳn là với muôn vàn trắc trở, đã bơi qua sông Nile mà vẫn giữ cho những tập Bình chiến của mình được khô ráo,— con suối Kuhbach nhỏ bé ấy, cần mẫn chẳng kém gì sông Tiber, sông Eurotas hay Siloa, vẫn đang rì rào chảy qua chốn hoang dã, khi ấy hãy còn vô danh và chưa ai thấy mặt: ở đây cũng vậy, y như trong dòng Euphrates và Ganges, là một mạch nước nhỏ thuộc hệ thống Tuần hoàn Nước vĩ đại của Thế gian, cùng với những mạch máu khí quyển của nó, đã và đang tồn tại bền bỉ cùng với chính Thế giới. Hỡi kẻ khờ khạo kia! Chỉ có Tự nhiên mới là vĩnh cửu, còn nghệ thuật cổ xưa nhất cũng chỉ như thứ nấm mọc sau cơn mưa; cái mỏm đá vô tri mà ngươi đang ngồi lên ấy đã sáu ngàn năm tuổi rồi." Trong ý nghĩ nhỏ bé ấy, tựa như từ một dòng suối nhỏ, há chẳng phải đã ẩn chứa khởi đầu cho những chiêm nghiệm gần như không thể thốt thành lời về sự vĩ đại và huyền bí của THỜI GIAN cùng mối liên hệ của nó với CÕI VĨNH HẰNG, những điều đóng vai trò vô cùng quan trọng trong Triết lý về Y phục này hay sao?.

Về những năm tháng học sinh phổ thông và sinh viên đại học của mình, vị Giáo sư tuyệt nhiên không hoài niệm một cách đầy chất trữ tình và vui tươi như quãng đời thơ ấu. Những khoảng trời xanh rờn nắng vẫn còn đó; nhưng bị cắt ngang bởi những con lác đác dòng suối đắng cay của nước mắt, nơi này nơi chốn đọng lại thành những đầm lầy chua chát của sự bất mãn. "Với cái nhìn đầu tiên của tôi về ngôi trường cấp hai Hinterschlag," ông viết, "những ngày tháng khốn khổ của tôi bắt đầu. Tôi vẫn nhớ rõ buổi sáng Lễ Ngũ Tuần ngập tràn nắng đỏ, khi tôi tung tăng đầy hy vọng đi bên cạnh Cha Andreas, bước vào con đường chính của thị trấn, và nhìn thấy chiếc đồng hồ tháp chuông (lúc đó đang điểm Tám giờ), nhà giam Schuldthurm, cùng những thị dân kẻ đeo tạp dề người không đang hối hả đi ăn sáng: một chú chó nhỏ, trong cơn hoảng loạn điên cuồng, đang lao vụt qua; vì mấy tên nhãi ranh loài người nào đó đã buộc một chiếc ấmếc thiếc vào đuôi nó; thế là sinh vật đang oằn mình trong đớn đau ấy, vừa khua leng keng ầm ĩ, vừa chạy thục mạng suốt dọc chiều dài thị trấn và trở nên nổi bật biết bao. Đúng là hình ảnh biểu trưng cho biết bao Anh hùng Chinh chiến, kẻ mà Định mệnh (kết hợp Trí tưởng tượng với Giác quan, như nó vẫn thường làm ở nhiều nơi khác) đã nhẫn tâm buộc thêm vào đuôi một chiếc ấm thiếc mang tên Tham vọng, để đuổi theo thúc giục hắn; hắn càng chạy nhanh, nó càng giục hắn chạy nhanh hơn nữa, càng khua ầm ĩ và ngớ ngẩn hơn biết bao! Đó cũng là hình ảnh biểu trưng chính xác cho rất nhiều thứ đang chờ đón chính bản thân tôi trong cái Hang ổ quỷ quái đó; cũng như trong Thế giới này, nơi nó vốn là một phần và là hình ảnh thu nhỏ!"

Hỡi ôi, những hàng cây sồi thân thương của Entepfuhl đã bị khuất lấp nơi chân trời: tôi lọtỏ giữa những con người xa lạ, những kẻ đối xử với tôi một cách cay nghiệt, hoặc tệ nhất là dửng dưng; trái tim non trẻ lần đầu tiên cảm thấy hoàn toàn bơ vơ và cô độc." Bạn học của cậu, như thường lệ, đè nén bắt nạt cậu: "Chúng là Bọn trẻ," cậu nói, "hầu hết là những đứa trẻ thô lỗ, và tuân theo thứ bản năng thô kệch của Tự nhiên, thứ vốn xúi giục đàn hươu lao vào cắn xé bất kỳ con nai khốn khổ nào đang bị thương, xúi giục bầy vịt mổ chết bất kỳ người anh em nào gãy cánh, và ở mọi ngóc ngách, kẻ mạnh luôn chèn ép kẻ yếu." Cậu thừa nhận rằng mặc dù "có lẽ sở hữu lòng dũng cảm về mặt đạo đức vượt mức bình thường," cậu lại chẳng mấy khi chiến đấu ra hồn và luôn tìm cách tránh né; một kết quả, theo như thấy rõ, ít xuất phát từ vóc dáng nhỏ bé của bản thân (vì trong những lúc sôi máu, cậu "nhanh nhẹn đến khó tin"), mà bắt nguồn từ "những nguyên tắc đạo đức" của cậu: "nếu việc bị đánh là một nỗi nhục," cậu nói, "thì việc dám cả gan đánh lại cũng chẳng kém nhục nhác là bao; cứ thế tôi bị giằng xé theo hai hướng cùng một lúc, và trong khía cạnh quan trọng này của lịch sử học đường, tức khía cạnh chiến tranh, tôi chẳng thu về được gì ngoài nỗi buồn." Nhìn chung, chính cái bản tính "Thụ động" tuyệt vời từng rất nổi bật trong thời thơ ấu của Teufelsdrockh, nay lại một lần nữa hiển hiện rõ rệt và được tiếp thêm dưỡng chất. "Cậu khóc rất nhiều; thậm chí đến mức được đặt cho biệt danh là Der Weinende (Kẻ đẫm lệ), một mỹ từ mà cho đến tận năm khoảng mười ba tuổi, quả thực vẫn đúng với cậu phần nào. Chỉ những lúc hiếm hoi, tâm hồn trẻ thơ ấy mới bùng cháy thành ngọn lửa giận dữ, và với một cơn cuồng phong (Ungestum) khiến những kẻ bạo gan nhất cũng phải khiếp sợ, đứng lên khẳng định rằng mình cũng có Quyền của Con người, hay ít nhất là của Loài người." Trong tất cả những điều ấy, ai mà không nhận ra hình ảnh của một nhành hoa mỹ tiệm và cây quế (của thiên tài) đang ngấp nghé nghẹt thở giữa đám bí ngô, cỏ sậy và những loài cây bụi thấp hèn; và để có thể sinh tồn, nó buộc phải vươn mình đâm chồi lên cao chót vót, chứ không thể xòe rộng sang hai bên; vươn đến một độ cao mang vẻ bệnh hoạn và hoàn toàn mất cân đối so với bề ngang của nó?

Hơn thế nữa, chúng ta nhận thấy rằng tiếng Hy Lạp và tiếng La-tinh của cậu được dạy theo lối "máy móc"; tiếng Do Thái thì hầu như chẳng học lấy một mút; còn biết bao môn khác được họ gọi là Lịch sử, Địa cầu học, Triết học, v.v., thì chẳng khác nào không học gì cả. Thế nên, ngoại trừ việc Tự nhiên vẫn miệt mài hoạt động; và bản thân cậu thì "vẫn rảo bước, theo thói quen cũ, qua các xưởng của thợ thủ công, ở đó học hỏi được rất nhiều điều;" lại thêm việc tình cờ vớ được một ít sách vở kỳ thú trong nhà Hans Wachtel người thợ thùng, nơi cậu trọ học, — thời gian của cậu, có vẻ như đã bị hoang phí hoàn toàn. Những sự thật này đến nay vị Giáo sư vẫn chưa thể nhìn nhận với bất kỳ sự thỏa mãn nào. Quả thực, xuyên suốt cái Túi Bọ Cạp này, nơi chúng ta đang dừng chân, và thường là trong cả những chiếc Túi tiếp theo, ông tỏ ra vô cùng sôi nổi khi bàn về vấn đề Giáo dục, và không giấu giếm chút cảm xúc mà ta có thể đoán là sự phẫn nộ.

Các Giáo viên của tôi," cậu nói, "đều là những kẻ Thủ cựu khô khan, chẳng hiểu gì về bản tính con người, hay bản tính trẻ con; chẳng biết gì ngoài từ điển và sổ sách thu chi hàng quý của họ. Biết bao Từ vựng chết ngắt (chứ chẳng phải Ngôn ngữ chết, bởi bản thân họ làm gì biết ngoại ngữ nào) đã được nhồi nhét vào đầu chúng tôi và được gọi là nuôi dưỡng sự phát triển của tư duy. Làm sao một cỗ máy mài ngữ pháp vô tri vô giác, thứ mà ở thế kỷ sau sẽ được sản xuất hàng loạt tại Nurnberg bằng gỗ và da thuộc, lại có thể nuôi dưỡng sự phát triển của bất cứ thứ gì; huống hồ là Tâm trí, thứ không lớn lên như loài thực vật (bằng cách vun đắp gốc rễ của nó với thứ phân bón từ nguyên học), mà lớn lên như một linh hồn, thông qua sự tiếp xúc huyền bí giữa các Linh hồn; Tư duy tự thắp sáng ngọn lửa từ ngọn lửa của Tư duy đang hằng sống? Làm sao kẻ mà trong thâm tâm chẳng có lấy một hòn than hồng, trái lại tất cả đã lụi tàn thành tro tàn ngữ pháp lạnh ngắt, có thể khơi gợi ngọn lửa cho kẻ khác? Các Giáo sư ở Hinterschlag thừa thãi cú pháp; và hiểu biết về linh hồn con người chỉ vỏn vẹn chừng này: rằng nó có một năng lực gọi là Trí nhớ, và có thể tác động vào nó qua lớp màng cơ bắp bằng cách áp dụng những roi mây.

Hỡi ôi, muôn đời nay vẫn thế, mai sau vẫn vậy; cho đến khi tên thợ hồ bị sa thải, hoặc bị giáng xuống chỉ biết vác hồ; và một Kiến trúc sư được thuê về, nhận được sự khích lệ thỏa đáng từ mọi phía: cho đến khi các cộng đồng và cá nhân nhận ra, không khỏi ngỡ ngàng, rằng việc nhào nặn tâm hồn của một thế hệ bằng Tri thức hoàn toàn có thể sánh ngang với việc thổi bay thân xác họ thành mảnh vụn bằng Thuốc súng; rằng bên cạnh Tướng lĩnh và Thống soái chuyên nghề tước đoạt sự sống, phải có những Bậc Trưởng lão được thế giới kính trọng, và nếu có thể, là những vị Tư tế thực thụ do Thần linh ủy nhiệm để làm công tác giáo dục. Nhưng cho đến nay, dẫu cho người lính hiên ngang khoác lên mình, thậm chí diễu võ dương oai với công cụ tước đoạt sinh mạng của hắn, thì chẳng nơi đâu, dẫu tôi có đi đến chân trời góc biển nào đi nữa, người Thầy giáo lại dám trưng ra công cụ giảng dạy của mình: mà này, giả sử anh ta có bước ra đường với roi mây giắt bên hông, như thể trông chờ sự tôn kính từ đó, thì liệu trong tầng lớp nhàn rỗi kia, có chăng lại nổi lên một sự cợt nhả mỉa mai nào đó?"

Vào năm thứ ba của thời kỳ học phổ thông này, Cha Andreas có lẽ đã qua đời: Chàng học giả trẻ tuổi, vốn đã chịu nhiều đày đọa, lần đầu tiên nhìn thấy bản thân khoác lên mình sắc áo tang đen rũ rượi ở bên ngoài và một nỗi sầu muộn khôn tả xiết ở trong tâm. "Vực thẳm tối tăm, không đáy nằm dưới chân chúng ta, đã ngoác miệng ra; những vương quốc nhợt nhạt của Thần Chết, cùng với vô vàn thế hệ và quốc gia lặng câm của họ, hiện ra trước mắt cậu; lời phán quyết không thể lay chuyển, KHÔNG BAO GIỜ! giờ đây mới lần đầu hé lộ ý nghĩa của nó. Mẹ tôi khóc, và nỗi buồn của bà được giải tỏa; nhưng trong tim tôi lại là cả một hồ nước mắt, bị dồn nén trong nỗi cô dọn lặng câm. Mặc dù vậy, Tâm hồn chưa mòn mỏi vẫn kiên cường; Cuộc sống vốn dồi dào sức sống đến mức nó tìm thấy dưỡng chất ngay cả trong cái Chết: những trải nghiệm khắc nghiệt ấy, được Trí nhớ gieo trồng vào Trí tưởng tượng của tôi, đã vươn lên thành cả một khu rừng bách, buồn bã nhưng tươi đẹp; đung đưa với những tiếng thở dài không kém phần du dương, trong sắc xanh đậm mỡ màng, dưới ánh nắng gay gắt, suốt những năm tháng tuổi trẻ dài đằng đẵm:—giống như trong tuổi trưởng thành và mai sau vẫn thế; bởi vì giờ đây tôi đã dựng lều của mình dưới bóng một cây Bách; Ngôi Mộ giờ đây là Thành lũy bất khả xâm phạm của tôi, ngay sát cổng của nó, tôi điềm nhiên ngắm nhìn những binh đoàn thù địch, cùng những đớn cay hình phạt của Cuộc đời bạo ngược, và lắng nghe những lời đe dọa gầm rú nhất của nó với một nụ cười tĩnh lặng. Hỡi những người thân yêu, những kẻ đã yên giấc trong Chiếc giường Nghỉ ngơi tĩnh lặng, những người mà khi sinh thời tôi chỉ biết khóc thương chứ chẳng thể giúp gì; và hỡi những ai, vẫn đang phiêu bạt muôn phương nhọc nhằn lao động cô độc trong Vùng đất hoang vu sinh sản ra muôn loài ác thú, nhuộm đỏ mặt đất trơ trọi sỏi đá bằng máu của chính mình,—chỉ một chốc nữa thôi, tất cả chúng ta sẽ TỤ HỌP ở ĐÓ, và lòng ngực của Người Mẹ sẽ che chở cho tất cả chúng ta; và ách kông kềnh của Sự áp bức, cùng ngọn roi lửa của Nỗi buồn, và toàn bộ lũ Quỷ sứ Địa ngục tuần tra và cư ngụ trong Thời gian luôn bị dằn vặt kia, từ nay sẽ chẳng thể làm hại chúng ta được nữa!"

Ngay bên cạnh lời thỉnh cầu có phần đẹp đẽ ấy là một bản Phác họa công phu về cuộc đời của cố Andreas Futteral; về năng lực bẩm sinh của ông, những cống hiến trong đời (với tư cách là Trung sĩ Phổ); kèm theo những cuộc khảo cứu lịch sử dài dòng về phả hệ của Dòng họ Futteral, được truy nguyên ngược về tận thời Henry kẻ Chim ưng: toàn bộ phần này chúng tôi xin lướt qua, không khỏi ngạc nhiên. Chúng ta chỉ cần bổ sung thêm một điều rằng, đây chính là lúc Mẹ Gretchen tiết lộ cho đứa con nuôi biết rằng cậu không hề thuộc dòng máu này; hay thậm chí chẳng thuộc dòng họ nào cả, bởi cậu đã bước vào cõi đời lịch sử theo cách mà chúng ta đã biết. "Thế là tôi bị mồ côi thêm lần nữa," cậu nói; "không chỉ bị tước đoạt Của cải, mà ngay cả Ký ức cũng không còn. Nỗi buồn và Sự kinh ngạc, khi ấy bỗng nhiên hòa quyện vào nhau, tất yếu đã đơm hoa kết trái bội thu. Một lời tiết lộ như thế, vào một thời điểm như thế, đã cắm rễ sâu vào toàn bộ bản chất tôi: mãi cho đến những năm tháng trưởng thành, nó vẫn len lỏi vào từng suy nghĩ của tôi, tựa như cái thân cây nơi mọi giấc mơ ban ngày và giấc mơ ban đêm của tôi bám vào mà lớn lên. Nó tự nhiên ban cho tôi một sự cao cả mang tính thi ca, nhưng đồng thời cũng kéo theo một sự tự ti tương ứng về mặt công dân: tôi chẳng giống bất cứ ai; há trong ý niệm cố chấp ấy, đôi khi dẫn đến những kết cục cao cả nhất, và thường xuyên hơn là những kết cục thảm khốc nhất, lại không ẩn chứa mầm mống của những xu hướng mà trong Cuộc đời tôi đã trở nên vô cùng nổi bật hay sao? Giống như trong lúc chào đời, cũng trong hành động, sự chiêm nghiệm và địa vị xã hội, những người đồng hành với tôi có lẽ chẳng lấy gì làm nhiều nhủ."

Trong chiếc Túi Nhân Mã (Sagittarius), như cuối cùng chúng ta cũng khám phá ra, Teufelsdrockh đã trở thành một sinh viên đại học; dẫu cho bằng cách nào, khi nào, hay với chất lượng ra sao, thì tuyệt nhiên không có chút manh mối nào chắc chắn. Rất ít thứ trong sự hỗn loạn và mờ mịt ngẫu hứng có thể khiến độc giả của chúng ta ngạc nhiên lúc này; thậm chí ngay cả việc hoàn toàn thiếu vắng các mốc thời gian, một điều gần như chưa từng có trong một tác phẩm Tiểu sử. Những Tờ giấy tản mác này từ trước đến nay vẫn luôn mang tính bí ẩn, hỗn độn như thế, và chúng ta chắc chắn sẽ phải tiếp tục đối mặt với điều đó. Thế nhưng, ở chiếc túi Nhân Mã, Teufelsdrockh bắt đầu thể hiện bản tính còn mang đậm chất Tiên tri (Sibylline) hơn cả bình thường: đủ loại mảnh vỡ văn bản: những đoạn Hồi ký vụn vặt, Bài tập trên lớp, Chương trình học, Giấy chứng nhận tốt nghiệp, Hóa đơn sữa, Mẩu giấy nhắn xé dở, thỉnh thoảng có vẻ mang hương vị tình ái; tất cả bị thổi tung lên như thể do sự ngẫu nhiên tuyệt đối, từ nay về sau làm rối trí vị Sử gia vốn đang tỉnh táo. Việc ghép nối để tạo nên một bức tranh về những năm tháng Đại học này, và các năm sau đó; hơn thế nữa, việc giải mã trong đó bất kỳ yếu tố nguyên thủy minh họa nào cho Triết lý về Y phục, đã trở thành một bài toán mà độc giả có thể tự tưởng tượng lấy.

Chúng ta có thể nhìn thấy chừng này; một cách mờ ảo, hệt như nhìn qua tán lá của một lùm cây đang lay động: một thiếu niên với năng lực không tầm thường, đã trải qua tuổi Thơ ấu một cách hạnh phúc, qua tuổi Thiếu niên kém hạnh phúc hơn nhưng vẫn đầy sức sống, giờ đây cuối cùng đã nắm vững những "từ vựng chết ngắt," và dừng chân, như cậu hằng hy vọng, bên dòng Suối nguồn sự sống, ở đó để bồi đắp thêm những Tư tưởng và Năng lực. Từ Suối nguồn ấy, cậu rút tỉa, một cách siêng năng, đầy khao khát, nhưng chưa bao giờ hoặc rất hiếm khi dồn trọn con tim, bởi làn nước ấy chẳng hề hợp khẩu vị cậu; những sự nản lòng, vướng mắc, lầm đường lạc lối có thể dễ dàng nhận thấy hoặc suy đoán được. Có lẽ những túng thiếu về tiền tài cũng không hề vắng bóng; bởi vì "bà Gretchen tốt bụng, dẫu cho những lời can ngăn từ những họ hàng chẳng mấy vô tư, đã gửi cậu đến đây, nhưng sau một thời gian cũng buộc phải thu lại bàn tay sẵn lòng nhưng đã quá sức yếu đuối của mình." Mặc dù vậy, trong bầu không khí Nghèo đói và muôn vàn Muộn phiền ấy, Tính khí của Tâm hồn trẻ tuổi đó, bản chất thực sự trong cậu, lần đầu tiên bộc lộ một cách dứt khoát; và, hệt như ánh nắng mạnh mẽ giữa bầu trời đẫm lệ, tỏa ra muôn vàn sắc thái màu sắc, trong đó có cả những sắc cầu vồng. Cứ thế, với sự trợ giúp của Thời gian và những gì Thời gian mang lại, chàng thanh niên Diogenes Teufelsdrockh đã trưởng thành thành vóc dáng một trang nam nhi; và với một diện mạo đầy hoài nghi đến mức chúng ta lại dấy lên sự tò mò sục sôi: Rốt cuộc cậu đã có được nó bằng cách nào, và lại một lần nữa nuối tiếc vì không có thêm câu trả lời nào rạch ròi hơn. Một vài mảnh vỡ dễ hiểu và mang ý nghĩa phần nào, vốn có số lượng vô cùng ít ỏi, sẽ được chắt lọc từ cái Ngục tối của chiếc Túi giấy ấy, và được trình bày kèm theo phần chuẩn bị quen thuộc như mọi khi.

Tựa như thể trong chiếc Túi Bọ Cạp, Teufelsdrockh vẫn chưa trút sạch được cơn giận dữ chống lại lề lối giáo dục cũ; tựa như thể từ cái tên Nhân Mã (Sagittarius), cậu thấy mình được kêu gọi để giương cung bắn tên, chúng ta lại một lần nữa bắt gặp những nội dung thế này: "Ngôi trường Đại học nơi tôi từng theo học cho đến nay vẫn hiện lên vô cùng sống động trong ký ức tôi, và tôi nhớ rất rõ tên của nó; tuy nhiên, vì lòng trắc ẩn đối với những lợi ích và cá nhân đang tồn tại, tôi sẽ quyết không tiết lộ cái tên ấy. Tôi có nghĩa vụ đau đớn phải nói rằng, ngoại trừ nước Anh và Tây Ban Nha, trường của chúng ta là tồi tệ nhất trong tất cả các trường Đại học từng được phát hiện cho đến nay. Đây quả thực là thời kỳ mà Nền giáo dục chân chính gần như là một điều bất thể; tuy nhiên, các mức độ tồi tệ thì vô tận: thậm chí, tôi có thể hình dung ra một hệ thống còn tồi tệ hơn cả cái hệ thống Vô danh kia; giống như thực phẩm bị đầu độc đôi khi còn tồi tệ hơn cả nạn đói khát tuyệt đối.

Sách thánh có câu, Khi kẻ mù dẫn đường cho kẻ mù, cả hai sẽ cùng rơi xuống hố: thế nên, trong những hoàn cảnh như vậy, liệu đôi khi sẽ an toàn hơn không nếu cả người dẫn đường lẫn kẻ được dẫn đơn thuần là—ngồi yên một chỗ? Giả sử ở bất cứ xó xỉnh nào tại xứ Crim Tartary, bạn rào lại một khoảng sân vuông; trang bị cho nó một Thư viện nhỏ, được lựa chọn tồi tệ; rồi thả rông vào đó mười một trăm thiếu niên theo đạo Thiên chúa, để chúng tha hồ lăn lộn đùa nghịch từ ba đến bảy năm: một số cá nhân, mang danh nghĩa là các Giáo sư, túc trực ở các cổng ra vào, để lớn tiếng tuyên bố rằng đây là một trường Đại học, và thu những khoản phí nhập học khổng lồ,—thì bạn đã tạo ra, không hẳn về mặt cấu trúc cơ khí, nhưng về mặt tinh thần và kết quả, một sự tương phản có phần méo mó với Đại học viện của chúng tôi. Tôi nói là méo mó; bởi vì nếu cấu trúc cơ khí của chúng tôi hoàn toàn khác biệt, thì kết quả thu được cũng chẳng hoàn toàn giống nhau: thật trớ trêu, chúng tôi không ở xứ Crim Tartary, mà ở giữa một thành phố châu Âu đầy rẫy sự đồi trụy, khói bụi và tội lỗi; hơn thế nữa, lại nằm giữa lòng Công chúng, nếu không có những thiết bị tốn kém hơn nhiều so với Cái sân vuông v inclusión và những lời tuyên bố lớn tiếng, thì bạn không đời nào có thể chắc chắn lừa gạt được họ.

Tuy nhiên, công chúng nào thì cũng dễ bị lừa gạt bởi những thiết bị phù hợp, và họ đã bị lừa gạt với nguồn lợi nhuận đến kinh ngạc. Thật vậy, đối với một thứ gọi là Thống kê về Sự bịp bợm, cho đến nay vẫn chưa có mấy công trình được thực hiện: với một sự dửng dưng đến kỳ lạ, các nhà Kinh tế học của chúng ta, những kẻ gần như chôn vùi dưới những Bảng biểu dành cho các Ngành Công nghiệp nhỏ nhặt, lại hoàn toàn phớt lờ Chi nhánh Bịp bợm vĩ đại trùm lên tất cả; cứ như thể toàn bộ các thủ thuật bịp bợm, lang băm, thần giáo, vương quyền và vô số ngành nghề cùng bí thuật khác thuộc thể loại ấy không hề nằm trong Ngành Công nghiệp Sản xuất chút nào! Lấy ví dụ, có ai dám khẳng định rằng: Bao nhiêu tiền bạc trong lĩnh vực Văn chương và Đánh giày, được thu về từ việc Giảng dạy thực sự và việc Đánh bóng giày thực sự; bao nhiêu từ Tuyên bố quảng cáo mang tính thuyết phục hư cấu; và xin hãy chỉ rõ, trong từng khoản mục riêng biệt, các luồng phân phối, lưu thông, chi tiêu, thu nhập của số tiền ấy với dù chỉ một chút độ chính xác nhỏ nhoi nhất? Nhưng nếu đặt câu hỏi: Đến mức độ nào, trong tất cả các lĩnh vực kinh doanh xã hội phức tạp vô tận, trong chính phủ, giáo dục, trong mọi loại chế tạo thủ công, thương mại, trí tuệ, Nhu cầu của con người được đáp ứng bằng Hàng hóa thực sự; đến mức độ nào chỉ bằng Cái vỏ bọc bên ngoài của Hàng hóa thực sự:—nói cách khác, Đến mức độ nào, bằng những phương pháp nào, với những hiệu quả ra sao, trong các thời đại và quốc gia khác nhau, Sự lừa dối lại soán ngôi tiền công của Sự hoàn thành công việc: đây quả thực là một Câu hỏi chứa đựng đầy những hệ quả cho tương lai, nhưng cho đến nay người ta mới chỉ đưa ra được những câu trả lời mơ hồ nhất. Nếu ở hiện tại, tại châu Âu chúng ta, tỷ lệ giữa Hàng hóa và Vỏ bọc hàng hóa được ước tính cao ngất ngưởng ở mức Một trên Một trăm (xét đến bổng lộc của một Giáo hoàng, một Bạo chúa Nga hoàng, hay một kẻ Quản hạt săn bắn người Anh, thì con số này có lẽ không chệch đi đâu bao nhiêu),—thì chúng ta có thể trông đợi một sự tiết kiệm vĩ đại đến nhường nào khi ngành Thống kê về Sự bịp bợm ngày càng phát triển, và nhờ thế việc sản xuất ra những thứ giả tạo (trong khi những Giá trị thực tế ngày càng tách biệt rõ ràng hơn khỏi chúng) dần dần suy giảm, và cuối cùng trở nên hoàn toàn không cần thiết nữa!

Đó là câu chuyện dành cho những thời kỳ hoàng kim sắp tới. Điều tôi muốn lưu ý, đối với thời đại bằng đồng hiện tại này, là trong một số lĩnh vực, như Giáo dục, Chính trị, Tôn giáo, nơi có quá nhiều thứ cần thiết và không thể thiếu nhưng lại có quá ít thứ được cung cấp, thì có lẽ Sự bịp bợm lại mang bản chất chữa lành, xoa dịu, và Sự cả tin của con người hóa ra lại không phải là phước lành tồi tệ nhất của anh ta. Giả sử nguồn lực chiến tranh của bạn hoàn toàn cạn kiệt; ý tôi là ngân quỹ quân sự khánh kiệt, lương thảo gần như sạch bách; và toàn bộ quân đội sắp sửa làm phản, đào ngũ và cắt cổ lẫn nhau hoặc cắt cổ bạn,—thì há chẳng phải sẽ rất tuyệt nếu bạn, như thể bằng một phép màu, có thể trả lương cho họ bằng bất kỳ loại tiền ảo cổ tích nào, nuôi sống họ bằng dòng nước đông đặc, hay chỉ bằng sự tưởng tượng về thịt thà; nhờ đó, cho đến khi nguồn tiếp tế thực sự tới nơi, họ có thể được giữ lại và yên ổn đó sao? Đó có lẽ chính là mục đích của Tự nhiên, Đấng không làm điều gì mà không có mục đích, khi ban tặng cho đứa con cưng của mình là Con người cái Tài năng vô cùng hùng mạnh, hay đúng hơn là vô cùng kiên nhẫn này, đó là sự Cả tin.

Nó vận hành thật tuyệt diệu biết bao, chỉ với một chút cơ chế; thậm chí, nó gần như tự tạo ra cơ chế cho chính mình! Những vị Giáo sư trong ngôi trường Vô danh ấy sống trong sự nhàn hạ, an toàn, chỉ nhờ vào Danh tiếng được gầy dựng từ những thời kỳ trước, mà khi ấy cũng chẳng tốn mấy công sức của một tầng lớp hoàn toàn khác. Danh tiếng ấy, tựa như một guồng nước ngầm chạy mạnh mẽ và vững chãi, chìm sâu vào dòng chảy chung, hứa hẹn, chỉ với một chút sơn phết lại hằng năm từ phía họ, sẽ kéo dài được rất lâu, và tự thân nó sẽ cần mẫn xay lúa mì cho họ. Thật may mắn cho những gã Xay lúa ấy, là mọi chuyện lại diễn ra như vậy! Bản thân họ chẳng cần phải lao động; những nỗ lực làm việc của họ, cái mà họ gọi là Giáo dục, giờ đây khi ngẫm lại, khiến tôi tràn ngập một thứ ngưỡng mộ câm lặng.

Bên cạnh tất cả những điều đó, chúng ta còn tự hào vỗ ngực xưng tên là một trường Đại học Lý trí; cực kỳ thù địch với Chủ nghĩa thần bí; thế là tâm trí non trẻ trống rỗng được nhồi nhét biết bao lời bàn tán về Sự tiến bộ của Giống loài, Những thời kỳ tăm tối, Định kiến, và những thứ đại loại thế; khiến cho tất cả đều nhanh chóng bị thổi phồng thành một trạng thái đầy hơi vẽ vời tranh luận; để rồi từ đó, nhóm khá giả hơn chẳng mấy chốc sẽ chìm nghỉm trong Chủ nghĩa hoài nghi bệnh hoạn, bất lực; còn nhóm kém cỏi hơn thì bùng nổ (crepiren) trong Tự mãn tột độ và chết ngéo về mặt tâm linh.—Nhưng đây cũng là một phần định mệnh của loài người. Nếu kỷ nguyên của chúng ta là Kỷ nguyên của Sự vô tín ngưỡng, hà cớ gì phải lẩm bẩm oán thán; chẳng phải vẫn có một kỷ nguyên tốt đẹp hơn đang tới, hay thậm chí đã tới rồi sao? Giống như nhịp co (systole) kéo dài và nhịp giãn (diastole) kéo dài, thời kỳ của Niềm tin bắt buộc phải luân phiên thay thế với thời kỳ của Sự chối bỏ; sự tăng trưởng mùa xuân, sự trù phú mùa hè của tất cả các Ý kiến, Biểu tượng và Sáng tạo Tinh thần, bắt buộc phải được tiếp nối bởi, và một lần nữa tiếp nối, sự tàn rụi mùa thu, sự tan rã mùa đông. Bởi vì con người sống trong Thời gian, có toàn bộ sự tồn tại trần thế, nỗ lực và định mệnh của mình được nhào nặn bởi Thời gian; chỉ trong Ký hiệu Thời gian phù du thì Cõi vĩnh hằng bất động mà chúng ta đang đứng mới được tỏ bày. Thế nhưng, trong những mùa đông của Sự chối bỏ ấy, đối với những tâm hồn cao quý có lẽ lại là một sự bất hạnh tương đối khi được sinh ra, được tỉnh thức và hành động; còn đối với những kẻ đần độn lại là một diễm phúc, nếu giống như các loài động vật ngủ đông, được cuộn tròn an toàn trong một trường Đại học Salamanca hay Thành phố Sybaris nào đó, hay bất kỳ Lâu đài Lười biếng mang tính mê tín hoặc ái tình nào khác, họ có thể ngủ vùi qua ngày tháng trong những giấc mơ ng u ngốc, và chỉ thức dậy khi những trận mưa đá gầm rú đã làm xong việc của chúng, và Mùa xuân mới đã được ban ơn cho những lời cầu nguyện cùng sự tử đạo của chúng ta."

Rằng trong một môi trường sống được khắc họa đầy vẻ huyền bí ở đây, Teufelsdrockh hẳn đã cảm thấy vô cùng bất an là điều không thể bàn cãi. "Những đứa trẻ đói khát," cậu nói, "ngước nhìn những người Bà mụ tinh thần của mình; và để đổi lấy thức ăn, chúng bị bảo hãy ăn gió đông. Thứ biệt ngữ vô nghĩa của Siêu hình học tranh cãi, Từ nguyên học, và Thao tác cơ khí vốn bị gọi sai là Khoa học đang thịnh hành ở đó, tôi quả thực đã học được, có lẽ còn giỏi hơn hầu hết mọi người. Trong số mười một trăm thanh niên theo đạo Thiên chúa, sẽ chẳng thiếu mười một kẻ khao khát học hỏi. Nhờ sự va chạm với những con người như thế, một chút hơi ấm, một chút trau chuốt đã được truyền sang tôi; bằng bản năng và sự may mắn tình cờ, tôi ít sa đà vào việc ăn chơi lêu lổng (renommiren) hơn, mà dành nhiều thời gian cho việc suy ngẫm và đọc sách, hoạt động thứ hai này tôi cũng hoàn toàn tự do thực hiện. Thậm chí từ đống hỗn độn của Thư viện đó, tôi đã xoay sở câu lên được nhiều sách hơn có lẽ là những gì chính những kẻ quản thư nơi ấy từng biết đến. Nền tảng của một Cuộc đời Văn chương nhờ thế được đặt móng: tôi tự lực học đọc trôi chảy hầu như bằng mọi thứ tiếng được trau chuốt, về hầu hết mọi chủ đề và khoa học; hơn nữa, vì con người luôn là đối tượng tối thượng đối với con người, nên việc đọc vị tính cách qua sự chiêm nghiệm, và từ Trang viết để giải mã Người viết đã sớm trở thành sở thích của tôi. Một sơ đồ nền tảng nhất định về Bản chất Con người và Cuộc sống bắt đầu hình thành trong tôi; thật kỳ diệu biết bao, giờ đây khi ngẫm lại; bởi vì toàn bộ Vũ trụ của tôi, cả vật chất lẫn tinh thần, khi ấy vẫn chỉ là một Cỗ máy! Dẫu vậy, một sơ đồ nền tảng mang tính ý thức và được thừa nhận như thế, thứ chân thực nhất mà tôi có, đã bắt đầu nảy hình hình thành ở đó, và qua những thử nghiệm bổ sung, nó có thể được hiệu chỉnh và mở rộng không giới hạn."

Cứ thế, từ nghèo khó, kẻ mạnh rút ra được thứ tài sản cao quý hơn; cứ thế, trong sự hoang tàn của chốn sa mạc hoang dã, chàng Ishmael trẻ tuổi của chúng ta đã tự giành lấy cho mình tài sản cao cả nhất trong mọi tài sản, đó là Tự lực. Mặc dù vậy, đây vẫn là một hoang mạc, cằn cỗi và vang vọng tiếng gào thét của những bầy quái thú hoang dã. Teufelsdrockh kể lại cho chúng ta nghe rất nhiều chi tiết về những "cơn bộc phát sốt rét của Sự nghi ngờ" của cậu; những cuộc Điều tra của cậu về các Phép lạ, và những Bằng chứng về Niềm tin tôn giáo; và cách mà "trong những canh khuya tĩnh lặng, tĩnh mịch trong tim cậu còn hơn cả bầu trời và mặt đất, cậu đã quỳ rạp trước Đấng Thấu thị vạn vật, và cất lên những lời cầu nguyện nghẹn ngào khẩn thiết xin Ánh sáng, xin được giải thoát khỏi Cái chết và Nấm mồ. Phải đợi đến sau nhiều năm trời, qua những nỗi đớn cay khôn tả, trái tim mang niềm tin mới chịu khuất phục; chìm vào giấc ngủ bị phù phép, dưới cơn ác mộng mang tên Sự vô tín ngưỡng; và trong giấc mơ bị ma quỷ ám ảnh ấy, lại nhầm tưởng thế giới tươi đẹp đầy sức sống của Thượng đế thành một Địa ngục hoang tàn, nhợt nhạt và một cõi Pandemonium đã lụi tàn. Nhưng trải qua nỗi đau luyện ngục ấy," cậu tiếp tục, "chúng ta được định sẵn phải bước qua; trước hết, Chữ cái chết chóc của Tôn giáo phải tự nhận mình đã chết, và rơi lả tả thành bụi tro, nếu như Linh hồn hằng sống của Tôn giáo, được giải phóng khỏi cái nhà mồ này, mới có thể trỗi dậy trên chúng ta, được tái sinh từ Thiên đàng, mang theo sự chữa lành mới dưới đôi cánh của nó."

Nếu cộng thêm vào những nỗi đau luyện ngục có vẻ vô cùng khắc nghiệt ấy một lượng lớn những nỗi truân chuyên ở Trần thế, sự thiếu thốn định hướng thực tế, thiếu sự đồng cảm, thiếu tiền tài, thiếu hy vọng; và tất cả những điều này lại diễn ra trong mùa xuân phơi phới của tuổi trẻ, một lứa tuổi luôn phóng đại trong tưởng tượng, vô biên trong khát khao, thế nhưng ở đây lại nghèo nàn về phương tiện đến thế,—liệu chúng ta có nhìn thấy một tâm linh phôi thai mạnh mẽ đang bị áp bức và đè nặng từ cả bên ngoài lẫn bên trong hay không? Ngọn lửa của thiên tài đang chật vật vươn lên giữa đống củi tươi xanh ngắt, và cho đến nay vẫn mang theo nhiều hơi khói đắng cay hơn là ngọn lửa trong trẻo?

Từ nhiều mảnh vỡ khác nhau của những bức Thư từ và các tài liệu vụn vặt khác, người ta có thể suy ra rằng Teufelsdrockh, dẫu là một kẻ cô lập, rụt rè và khép kín, vẫn không hoàn toàn thoát khỏi sự chú ý: một số nhân vật có tên tuổi đã nhận thức được sự tồn tại của cậu; và dù không chìa ra bàn tay giúp đỡ nào, thì ít nhất họ cũng đang dán mắt vào cậu. Cậu có vẻ như đang hướng bản thân đến Nghề Luật — dẫu cho với một tâm trạng vô cùng ảm đạm — một lĩnh vực mà thế giới kể từ đó đã chứng kiến cậu trở thành một cử nhân công khai. Nhưng để bỏ qua những sợi chỉ tơi tả, nhàu nhĩ và không thỏa mãn của mối quan hệ Kinh tế ấy, chúng ta hãy cùng chuyển sang sợi chỉ nhỏ mang tính Mối quan hệ Đạo đức sau đây; và cùng với nó, độc giả sẽ tự mình dệt nó vào đúng vị trí, để khép lại bức tranh thảm thêu mờ ảo của chúng ta về những năm tháng Đại học này.

Cũng tại nơi đây, tôi đã kết thân với ngài Towgood, hay cách gọi khác có phần chuẩn xác hơn, ngài Toughgut; một thanh niên quý tộc (von Adel), đến từ vùng nội địa nước Anh. Cậu có mối quan hệ họ hàng và hiếu khách với các Bá tước von Zahdarm, ở vùng này của Đức; nhờ cậu ta mà tôi cũng được đến gần với Gia tộc quý tộc ấy trong bầu không khí vô cùng thân thiện. Towgood sở hữu một tài năng khá sáng lạn, nhưng lại không được mài giũa một cách vô bờ bến; với chút tính hài hước trong nhân cách; và ngoại trừ việc hoàn toàn dốt nát, vì cậu chẳng biết gì ngoài Quyền anh và chút ít Ngữ pháp, cậu thể hiện ít hơn cái vẻ dửng dưng quý tộc và sự cuồng nộ lặng câm thường thấy ở những Lữ khách đồng hương của mình. Chính nhờ cậu mà tôi có được kiến thức thực tế đầu tiên về người Anh và lối sống của họ; có lẽ cũng nhờ thế mà tôi mang theo chút thiên vị đối với dân tộc kỳ lạ ấy kể từ đó đến nay. Towgood không phải là kẻ mù lòa, giá như cậu có thể tìm được chút ánh sáng nào đó. Chắc chắn là bị lôi kéo bởi sự hiện diện của Gia tộc Zahdarm, cậu đã lặn lội đến đây, với niềm hy vọng điên cuồng là hoàn thiện việc học của mình; một kẻ mà việc học cho đến lúc ấy mới chỉ ở mức độ trẻ sơ sinh, lại lặn lội đến một trường Đại học nơi mà ngay cả khái niệm về sự hoàn hảo, chứ chưa nói đến nỗ lực vươn tới nó, đã tuyệt tích nhân gian! Thường thì chúng tôi hay cùng nhau than thở về số phận cay đắng của Giới trẻ trong kỷ nguyên này: rằng sau bao nhiêu nhọc nhằn, chúng tôi lại bị tus ra ngoài thế giới, trên cằm thì râu mọc đầy thật đấy, nhưng lại thiếu vắng hầu hết những phẩm chất của sự trưởng thành; chẳng có lấy một thứ tồn tại nào mà chúng tôi được đào tạo để Tác động vào, chẳng có gì để mà chúng ta dù chỉ có thể Tin tưởng. 'Làm sao mà cái đầu của chúng ta ở bên ngoài thì đội một chiếc Mũ bóng lộn,' Towgood thường thốt lên, 'còn ở bên trong lại là sự Trống rỗng, hoặc một thứ bọt bèo của từ vựng và Logic luật sư! Chỉ với cái giá rẻ mạt, người ta được đào tạo để biến da thuộc thành giày dép; nhưng với cái giá đắt đỏ, tôi được đào tạo để biến thành cái gì? Hỡi Chúa ơi, Người anh em! Những gì tôi đã ăn và đã mặc để có thể lết đến được cái xó này, đủ để nuôi sống cả một Bệnh viện Lớn dành cho những kẻ vô phương cứu chữa.'—'Thật ra, con người ta,' tôi sẽ đáp lại, 'có một Hệ tiêu hóa, thứ bắt buộc phải được duy trì hoạt động, dù có phải lén lút đôi chút đi chăng nữa. Nhưng còn về Nền giáo dục tồi tệ của chúng ta, xin chớ làm cho tồi tệ thêm; đừng phung phí thời gian hãy còn thuộc về chúng ta, vào việc dẫm đạp lên những bụi cây kế chỉ vì chúng không cho ta quả vả nào. Frisch zu, Bruder! Sách vở ở đây, và chúng ta có bộ não để đọc chúng; cả một Trái Đất và cả một Bầu Trời ở trước mắt, và chúng ta có đôi mắt để ngắm nhìn chúng: Frisch zu!'

Thường thì những cuộc trò chuyện của chúng tôi cũng rôm rả; không kém phần rực rỡ, thậm chí đầy lửa. Chúng tôi nhìn ra Cuộc đời, với những giàn giáo kỳ lạ của nó, nơi mà các gã hề múa may quay cuồng và những kẻ khác thì bị chém đầu phanh thây: một bức tranh pha tạp, không phải là không đáng sợ; nhưng chúng tôi nhìn nó như những thanh niên dũng cảm. Đối với bản thân tôi, đây có lẽ là những giờ phút đầm ấm nhất. Đối với chàng ngài Towgood trẻ tuổi, ấm áp tình người, đầu óc sắc bén nhưng đôi khi cũng u mê này, tôi suýt chút nữa đã trải nghiệm cái thứ tình cảm nay đã lỗi thời mang tên Tình bạn. Vâng, một kẻ Ngoại đạo ngốc nghếch là tôi, tôi cảm thấy rằng, dưới những điều kiện nhất định, tôi đã có thể yêu mến con người này, đưa cậu vào lòng, và làm anh em với cậu một lần và mãi mãi. Tuy nhiên, dần dần, tôi đã thấu hiểu thời đại mới và những nhu cầu của nó. Nếu Linh hồn con người thực sự, giống như trong Tiếng Phần Lan và Triết lý Thực lợi, cũng chỉ là một dạng Dạ dày, thì ý nghĩa đích thực của Sự hợp nhất Tinh thần là gì ngoài việc Cùng nhau ăn uống? Thế nên, chúng ta, thay vì là những Người bạn, lại chỉ là những Khách dự tiệc tối; và ở đây cũng như mọi nơi khác, chúng ta đã vứt bỏ những điều hão huyền."

Cuốn tiểu thuyết phôi thai nhỏ bé này khép lại, một cách đột ngột và đầy bí ẩn như thường lệ. Chuyện gì sẽ xảy ra với chàng ngài Towgood hay Toughgut dũng cảm từ nay về sau? Cậu đã lặn mất tăm trong Đống hỗn độn Tự truyện, và bơi lội ở đâu chúng ta chẳng thể thấy được. Có độc giả nào "ở vùng nội địa nước Anh" biết về một con người như thế không?