Gộp bốn chương kỳ lạ ấy lại, kết hợp với vô số gợi ý, thậm chí cả những lời tuyên bố thẳng thắn rải rác khắp các bài viết của ông, chúng ta đi đến một kết luận gây sửng sốt nhưng không hẳn là bất ngờ: Teufelsdrockh là một trong những người cho rằng Xã hội, theo đúng nghĩa của từ này, coi như đã cáo chung; và chính những tình cảm bầy đàn cùng các thói quen cũ truyền lại từ xưa, vào lúc ngặt nghèo này, mới ngăn cản chúng ta khỏi cảnh phân rã cùng cuộc chiến tranh toàn diện mang tầm quốc gia, dân sự, gia đình và cá nhân! Ông viết một cách minh bạch: "Suốt ba thế kỷ qua, nhất là ba phần tư thế kỷ vừa rồi, cái Mô Thần kinh Ngoại tâm mạc (như chúng ta từng gọi) của Tôn giáo, nơi ngự trị linh hồn cốt lõi của Xã hội, đã bị tấn công và đục khoét, dù có hay không có nhu cầu; cho đến nay nó đã rách bươm thành từng mảnh; và Xã hội, vốn héo mòn, mắc bệnh tiểu đường, lao phổi từ lâu, nay có thể coi như đã chết; bởi vì những cú giật cơ, co giật kiểu galvanic ấy chẳng phải là sự sống; hơn nữa, dù anh có kích điện thế nào đi nữa, chúng cũng chẳng thể kéo dài quá hai ngày."

Ông lại lớn tiếng kêu lên: "Các người gọi thế là một Xã hội ư, nơi chẳng còn lại chút Tư tưởng Xã hội nào hiện hữu; thậm chí chẳng bằng Tư tưởng về một Ngôi nhà chung, mà chỉ là một Nhà trọ chung chật chội người? Nơi mỗi kẻ, sống cô lập, chẳng màng đến đồng, quay lưng lại với láng giềng, vồ v lấy bất cứ thứ gì có thể và thét lên 'Của ta!', rồi gọi đó là Hòa bình, bởi vì trong cuộc Tranh giành móc túi và cắt cổ ấy, người ta không dùng dao thép, mà dùng những thứ tinh vi hơn rất nhiều? Nơi Tình bạn, Sự giao cảm đã trở thành một truyền thống không thể tin nổi; và Bữa ăn Thánh thể thiêng liêng nhất của các người lại là một Bữa tối ồn ào khói thuốc tại quán rượu, với gã đầu bếp đóng vai Tông đồ? Nơi vị Linh mục của các người chẳng mở miệng vì điều gì ngoài việc liếm láp đĩa thức ăn; và những bậc Hướng đạo cùng Thống đốc cao cấp không thể dẫn dắt nổi ai; mà đi đến đâu cũng nghe người ta thống thiết hô vang: Laissez faire; Xin mặc kệ chúng tôi tự lo lấy sự dẫn dắt, thứ ánh sáng ấy còn tối hơn cả bóng tối; các người cứ nhận tiền lương của mình rồi đi ngủ đi!"

Ông tiếp tục: "Cứ thế, một con mắt tinh tường cũng nhận ra ở khắp mọi nơi cảnh tượng buồn thảm khốc ấy: Người nghèo chết mòn, chẳng khác gì những con bò kéo xe bị bỏ rơi và gục ngã vì đói khát và làm việc quá sức; còn người giàu thì chết thảm hại hơn nhiều, vì sự nhàn rỗi, phì nộn và thừa mứa. Kẻ đứng đầu hàng ngũ, xét cho cùng, chẳng còn nhận được chút tôn kính nào từ kẻ hèn mọn nhất; họa chăng chỉ là chút lòng kính trọng đầu môi chót lưỡi, giống như từ những kẻ hầu bàn ở quán rượu hy vọng được cộng thêm tiền boa. Những Biểu tượng từng một thời thiêng rộn ràng bay phất phới như những cuộc diễu binh trống rỗng, đến nỗi người ta còn tiếc cả tiền chi phí; một Thế giới đang dần bị tháo dỡ: nói một cách ngắn gọn, NHÀ NƯỚC đã trở nên câm lặng vì bệnh béo phì và đột quỵ; NHÀ NƯỚC teo tóp lại thành một Đồn Cảnh sát, chật vật lo xoay xở đồng lương!"

Chúng ta có thể tự hỏi, liệu có mấy "con mắt tinh tường" thuộc về những con người thực tế ở nước Anh hay bất cứ đâu đã nhận ra những hiện tượng này; hay những điều kỳ diệu ấy chỉ có thể nhìn thấy từ độ cao huyền bí của một con phố Wahngasse xứ Đức? Teufelsdrockh lập luận rằng diện mạo của một "Xã hội đã chết hoặc đang hấp hối" hiện diện trước mắt chúng ta ở khắp mọi nơi, rõ mồn một đến mức ai chạy qua cũng có thể đọc được. Ông nói: "Ví dụ như, đâu là Đức hạnh được mọi người đương nhiên gán cho, hầu như là Đức hạnh Công giáo duy nhất còn lại của thời đại này? Suốt khoảng nửa thế kỷ nay, đó chính là thứ mà các người gọi là 'Độc lập'. Nỗi nghi kỵ về sự 'nô lệ', về lòng tôn kính đối với các bậc bề trên, khiến ngay cả đến gã lang y chữa chó cũng lo sợ phải chối bỏ. Đồ ngốc! Phải chi các bậc bề trên của các người xứng đáng cai trị, và các người xứng đáng vâng lời, thì lòng tôn kính dành cho họ chính là thứ tự do duy nhất có thể có của các người. Sự độc lập, dưới mọi hình thức, chính là sự nổi loạn; nếu đó là một cuộc nổi loạn bất công, sao lại phải diễu võ dương oai và ca tụng nó ở khắp mọi nơi?"

Nhưng rồi sao nữa? Phải chăng chúng ta đang quay trở lại trạng thái Tự nhiên như lời cầu xin của Rousseau? Teufelsdrockh nói: "Linh hồn Chính trị đã lìa đời, thì còn gì xảy ra ngoài việc Thể xác Chính trị phải được mai táng một cách đàng hoàng để tránh thối rữa? Tôi thấy biết bao người theo phái Tự do, các nhà Kinh tế học, những tín đồ Chủ nghĩa Vị lợi đang diễu hành sau cỗ quan tài, cất cao tiếng hát ca ngợi hướng về giàn hỏa táng, nơi giữa những tiếng khóc than của một số người và những đi cuồng hoan tiệc tùng của đại đa số, cái Xác chết đáng kính ấy sắp bị thiêu rụi. Hoặc nói một cách đơn giản, việc những kẻ này, dù là phái Tự do, tín đồ Vị lợi hay bất cứ tên gọi nào đi nữa, cuối cùng sẽ đạt được mục đích, chia rẽ và phá hủy hầu hết các Thể chế hiện hành của Xã hội, dường như là điều từ lâu đã không còn phải hoài nghi."

Chúng ta há chẳng thấy một nhánh nhỏ của đại quân Vị lợi xuất hiện ngay cả ở một nước Anh biệt lập hay sao? Một hạt nhân sinh động, có khả năng thu hút và lớn mạnh, cuối cùng cũng đã xuất hiện ở đó; và dưới một hình thái kỳ lạ, thực chất chỉ là cái đuôi nhỏ bé cằn cỗi, lại tự tưởng tượng mình đang đi đầu. Những nhà Cơ giới hóa châu Âu của chúng ta là một giáo có sức lan tỏa vô bờ bến, đầy năng động và tinh thần hợp tác: Chủ nghĩa vị lợi há chẳng từng nở rộ ở những đỉnh cao Tư tưởng, ngay tại chốn chúng ta đây, và ở mọi quốc gia châu Âu, vào lúc này hay lúc khác trong suốt năm mươi năm qua hay sao? Nếu giờ đây ở mọi quốc gia, ngoại trừ có lẽ là nước Anh, nó đã ngừng nở rộ, hay thậm chí ngừng tồn tại trong giới Tư tưởng, và suy thoái xuống tầng lớp Nhà báo cùng quần chúng bình dân,—thì ai mà không thấy rằng, vì nó không còn cần phải rao giảng nữa, nên lý do là nó không cần phải Rao giảng nữa, mà đã bước vào Hành động phổ quát toàn diện, giáo lý đã được thiên hạ biết đến khắp nơi và được ghi khắc vào tâm can một cách đầy nhiệt huyết? Đó là thứ thức ăn phù hợp trong thời đại này cho một trí tuệ và tâm hồn thô kệch chốn xưởng thợ, vốn không thiếu sức mạnh và sự hung hãn tương ứng của giới thợ thuyền, nó chỉ cần được bày ra trong những khung cảnh như thế là đủ thu hút vô số kẻ cải đạo.—Nó được tính toán một cách tuyệt vời để phá hủy, chỉ có điều là không thể xây dựng lại! Nó lan rộng như một thứ bệnh chó dại, cho đến khi toàn bộ cái chuồng chó Thế giới này đều phát cuồng: khi ấy, khốn cho những Thợ săn, dù có hay không có roi trong tay! Ông nói thêm: "Lẽ ra họ nên cho lũ thú bốn chân uống nước; cụ thể là dòng nước của Sự thật và Sự sống, khi vẫn còn kịp."

Như vậy, nếu có thể tin tưởng Giáo sư Teufelsdrockh, chúng ta giờ đây đang sống trong một thời điểm vô cùng nguy kịch; bị bao vây bởi "Đạo quân Cơ giới hóa" vô bờ bến và những kẻ Vô thần, những kẻ đang đe dọa lột sạch chúng ta! Ông nói: "Thế giới, điều tất yếu phải xảy ra, đang trải qua một quá trình tàn phá và hủy hoại, dù bằng cách ăn mòn âm thầm bền bỉ, hay bằng ngọn lửa bùng lên nhanh chóng hơn tùy theo hoàn cảnh, sẽ tiêu diệt một cách hiệu quả các Hình thức Xã hội trong quá khứ; thay thế chúng bằng bất cứ thứ gì nó muốn. Hiện tại, người ta dự tính rằng khi toàn bộ Lợi ích Tinh thần của con người đã bị tước bỏ một lần, thì vô số mảnh vải bị lột ra ấy phần lớn sẽ bị thiêu rụi; nhưng những mảnh giẻ lành lặn hơn trong số đó sẽ được khâu ghép lại thành một chiếc áo choàng đi mưa Ireland khổng lồ để bảo vệ riêng cho Thể xác!"—Chúng ta cho rằng, đây chẳng khác gì tin dữ báo điềm gở đối với độc giả nhân hậu.

Teufelsdrockh lớn tiếng kêu lên: "Tuy nhiên, ai có thể ngăn cản điều đó, kẻ nào có thể với tay vào các căm xe của Vận mệnh và bảo với Tinh thần Thời đại rằng: Hãy quay lại, ta ra lệnh cho ngươi?—Sôn ngoan hơn là chúng ta hãy đầu hàng trước Điều tất yếu và Không thể lay chuyển, và thậm chí coi đó là điều tốt nhất."

Chưa hết, một Biên tập viên cẩn trọng, rút ra những suy luận của riêng mình từ những gì được viết ra, há chẳng thể phỏng đoán rằng bản thân Teufelsdrockh, xét về cá nhân, đã khuất phục trước cái "Điều tất yếu và Không thể lay chuyển" ấy một cách đầy tâm nguyện; và giờ đây đang ngồi chờ kết quả với sự Dửng dưng mang tính quỷ sứ kiêm thiên thần vốn có của ông, nếu không muốn nói là với sự Điềm tĩnh? Há chẳng phải chúng ta từng nghe ông phàn nàn rằng Thế giới là một "Chợ giẻ rách khổng lồ", và những "mảnh giẻ rách của các Biểu tượng cũ" đang mưa xuống khắp nơi, như thể muốn vùi lấp và làm ông ngạt thở? Nào là những kẻ "Nô lệ không bị săn đuổi" của ông; nào là áp lực bất công sic vos non vobis cùng những va chạm đổ vỡ dữ dội mà ông vô cùng khó chịu khi nhận ra trong vạn vật hiện hữu; nào là những chiếc "Mặt nạ trống rỗng" đáng ghét làm sao, đầy nhện và bọ cánh cứng, nhưng vẫn trừng trừng nhìn ông qua đôi mắt bằng thủy tinh, "với vẻ ra điều ta đây đang sống một cách kỳ quái,"—chúng ta có quyền kết luận rằng ông thậm chí sẵn sàng để cho Quỷ dữ lấy đi phần lớn, miễn là mọi việc được tiến hành một cách nhẹ nhàng! Bản thân được an toàn trên "Đỉnh cao Weissnichtwo", ông sẵn sàng chấp nhận với vẻ long trọng bi tráng rằng con quái vật UTILITARIA, dù thực ra đã bị kìm giữ và thuần hóa bằng khuyên mũi, dây cương, xiềng chân và mọi hình thức trói buộc tưởng tượng được, cứ việc đi ra để làm nhiệm vụ của mình;—để dùng đôi chân bản rộng giẫm nát những Cung điện và Đền đài hoang phang cũ kỹ, cho đến khi san bằng tất cả, để những thứ mới mẻ và tốt đẹp hơn có thể được xây dựng lên! Đáng chú ý từ góc độ này là những câu sau đây.

Ông nói: "Xã hội không hề chết: Cái Xác thối mà các ngươi gọi là Xã hội đã chết ấy chẳng qua chỉ là lớp vỏ trần thế mà nàng đã cởi bỏ để khoác lên mình một lớp vỏ cao quý hơn; bản thân nàng, qua những lần biến hóa vô tận, trong sự phát triển ngày càng tốt đẹp hơn, sẽ phải tồn tại cho đến khi Thời gian cũng hòa vào Vĩnh hằng. Nơi nào có hai hoặc ba Con người Sống tụ họp lại, nơi đó có Xã hội; hoặc ở đó nó sẽ tồn tại, với những cơ chế tinh vi và cấu trúc vĩ đại, bao trùm quả Địa cầu nhỏ bé này và vươn lên tận Thiên đàng, hạ xuống tận Địa ngục: bởi vì luôn luôn, dưới hình thức này hay hình thức khác, nó có hai Sự mặc khải đích thực, về Chúa Trời và Quỷ dữ; đó chính là Bục giảng kinh và Giá treo cổ."

Quả thực, chúng ta đã từng nghe ông nói về việc "Tôn giáo, trong những xó xỉnh ít ai để ý, đang tự dệt cho mình những Xiêm y mới;"—phải chăng chính Teufelsdrockh là một trong những chiếc thoi cửi ấy? Nơi khác, ông trích dẫn mà không hề chê bai câu cách ngôn kỳ lạ của Saint Simon, về con người và tư tưởng mà người ta có thể bàn luận rất nhiều: "L'age d'or, qu'une aveugle tradition a place jusqu'ici dans le passe, est devant nous; Thời hoàng kim mà truyền thống mù quáng từ trước đến nay vẫn đặt ở Quá khứ, đang nằm ở Phía trước."—Nhưng hãy lắng nghe tiếp:—

Khi Phượng hoàng đang quạt lửa cho giàn hỏa táng của chính mình, há chẳng có những tia lửa bay tung tóe ư! Than ôi, hàng triệu người, và trong số đó có cả những nhân vật tầm cỡ như Napoleon, đã bị cuốn vào ngọn Lửa cuồn cuộn dâng cao ấy, rồi bị thiêu rụi như những con thiêu thân. Chúng ta vẫn phải lo sợ rằng những bộ râu bất cẩn sẽ bị bén lửa.

Phần còn lại, vào năm hồng ân nào thì lễ hỏa táng Phượng hoàng ấy mới hoàn tất, các ngươi không cần phải hỏi. Quy luật Kiên trì nằm sâu thẳm trong bản tính con người: theo bản năng, hắn căm ghét sự thay đổi; hiếm khi nào hắn chịu rời bỏ ngôi nhà cũ cho đến khi nó thực sự sụp đổ ngay trên đầu mình. Cứ thế, tôi từng chứng kiến những Nghi lễ tồn tại như những Trận thức, những Biểu tượng thiêng liêng như những cuộc diễu binh vô bổ, kéo dài đến ba trăm năm hoặc hơn thế nữa sau khi mọi sinh khí và sự thiêng liêng đã bay hơi sạch sẽ khỏi chúng. Và rồi cuối cùng, thời gian mà bản thân sự Kiệm sinh - Tử sinh của Phượng hoàng đòi hỏi, phụ thuộc vào những biến cố bất ngờ không thể thấy trước.—Trong khi đó, nếu Vận mệnh ban ơn cho Nhân loại rằng, sau chừng hai thế kỷ nội chiến và hỏa hoạn, dữ dội hơn hoặc kém hơn một chút, sự sáng tạo bằng lửa sẽ hoàn thành, và chúng ta lại thấy mình trong một Xã hội Sống, không còn chiến đấu mà chỉ làm việc,—thì há chẳng phải là sự khôn ngoan khi Nhân loại đồng ý giao kèo sao?

Cứ thế, Teufelsdrockh bằng lòng để cho xã hội già nua bệnh tật bị thiêu rụi một cách có chủ ý (than ôi, bằng thứ nhiên liệu hoàn toàn khác với gỗ thơm); với niềm tin rằng nàng là chim Phượng hoàng; và một sinh linh trẻ trung sinh ra từ chốn thiên đường sẽ trỗi dậy từ tro tàn của nàng! Bản thân chúng ta, bị giới hạn trong nhiệm vụ của một Người chỉ đường, xin kiêm nhiệm việc bình luận. Trong khi đó, há vị độc giả sáng suốt nào lại không lắc đầu, và trách móc, dù đau xót nhiều hơn giận hờn, mà thốt lên hay suy nghĩ rằng: Từ một Tiến sĩ Luật khoa, Giáo sư danh dự tại một trường Đại học, và là con người mà cho đến nay, vì những đóng góp của ông, Xã hội dù tồi tệ đến đâu cũng đã ban tặng không chỉ thực phẩm và y phục (dù là loại nào đi nữa), mà cả sách vở, thuốc lá và cháo gukguk, chúng ta mong đợi ở ông lòng biết ơn lớn hơn đối với vị ân nhân của mình; và ít đặt niềm tin mù quáng vào tương lai giống như một kẻ theo thuyết Định mệnh và Triết gia cuồng tín, hơn là một gia chủ đàng hoàng đóng thuế đầy đủ ở một quốc gia Cơ đốc giáo.