Se sẽ Ninh Giang

Se Sẽ Ninh Giang

Lượt đọc: 10 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

Và tôi muốn gọi hai tiếng âm vang ấy cho mảnh đất thiêng liêng, nơi có quá nhiều huyền thoại, truyền thuyết, nơi để lại dấu tích của bao quân vương hiền tài, nơi dù thăng hay trầm, dù thịnh hay suy vẫn sừng sững vị thế của Hồng Châu cổ kính, của Tân An ấm no, của thị xã sầm uất xưa và Ninh Giang hiền hoà mà sôi động ngày nay. Ninh Giang, nơi từ ấy tôi sinh ra, lớn lên và có thể quay về bất cứ lúc nào trong vòng ôm những gì yêu thương nhất.

Chùa Trông, một di tích tiêu biểu ở Ninh Giang, Hải Dương.

Ninh Giang, mùa vui là cả một mùa xanh

Điểm lại những cái tên gắn với mảnh đất được mệnh danh “vùng sông nước an toàn” để phần nào thấy bề dày lịch sử, văn hiến của vùng đất trù phú, hiền hậu và thơm thảo. Giữa vòng tay ôm ấp của sông Luộc, Cửu An, Đình Đào… với miên man những xóm những làng mà mỗi làng là một cội rễ văn hóa, phong tục, tập quán… của những họ tộc, đời nối đời… Ninh Giang quê tôi ghi dấu ấn với thập phương bởi vô vàn dấu tích, mà lạ lùng tất cả đều gắn với sông, với nước, với đất đai. Này là sản vật và lề lối lệ làng phép nước với lễ hội đình đền miếu mạo; này đặc sản từ sông nước “Muốn ăn cơm trắng cá ngần/ lấy chồng làng Bói cho gần chợ Hôm”, là hạt thóc dẻo thơm nức tiếng “gạo làng Chuông”, là vị ngọt thơm của củ khoai Thói đi cùng vị đậm đà của bát nước chè xanh làng Giải…

Hơn thế, mỗi tên đất tên làng Diêm, Me, Mè, Mũa hay Chuông, Sổ, Bò, Gọc, Bùng, Sóc, Sịch… đều có một điển tích rất riêng mà phải chính con dân nơi đó mới có thể cắt nghĩa “cụ tỉ” được. Bởi sao ư? Bởi “mỗi tên đất tên làng đều mang dáng hình và dấu tích cha ông”… Để cháu con đời nay thừa hưởng hơn 300 di tích, đứng chân khắp các xã, thị trấn, trong đó có 10 di tích được xếp hạng cấp quốc gia, 22 di tích được xếp hạng cấp tỉnh. Con dân Ninh Giang mấy ai không nhớ lễ hội Đền Tranh thờ Quan lớn Tuần Tranh, vốn là vị hoàng tử thứ 5 con vua Thủy tề – hàng quan lớn trong hệ tứ phủ thuộc tín ngưỡng Đạo Mẫu; Lễ hội đền Trịnh Xuyên, lễ hội đền thờ Khúc Thừa Dụ, lễ hội chùa Trông, Miếu Tây Đà Phố, lễ hội đình Đỗ Xá, lễ hội đình Cả, lễ hội chùa Sùng Ân… Mỗi di tích ấy là “cuốn sử sống” về tên xóm tên làng, về Thành Hoàng bản thổ, về đất lề quê thói…

Đất Ninh Giang mộc mạc với hạt lúa củ khoai, với con cáy con rươi, với bờ tre bụi lúa, mùa nào thức ấy nuôi sống con người… Người Ninh Giang giọng nói nặng, đậm chân tình. Lăn lóc với bãi sông, đồng ruộng, họ chắt chiu vun xới để nên vóc nên hình xứ sở và rồi lại thổi cái tỉ mỉ, khéo léo vào đôi tay để làm nên bánh gai dẻo thơm, kết dính nức tiếng tương truyền ông Tổ làm nghề bánh gai là Yết Kiêu, danh tướng thời Trần, Đệ nhất Bộ đô soái thuỷ quân trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII. Trong khi nằm phục giặc ở ven sông, Yết Kiêu đã phải nhai cỏ cho đỡ đói và ông phát hiện ra lá cây gai ăn được. Khi thắng trận trở về, Yết kiêu đã chỉ cho dân rồi lấy lấy gạo nếp, lá gai tuốt bỏ xương lá, đem ninh nhừ, nhào đều, gói thành bánh ăn. Với sáng tạo của nhiều thế hệ, kỹ thuật làm bánh gai được cải tiến dần. Với lá gai, gạo nếp, đậu xanh, đường mía (mật), dừa nạo, mỡ lợn, vừng, đường kính trắng… đã cho ra đời những tấm bánh gai thơm thảo như ngày nay để cùng giò chả Tân Hương, mộc Cúc Bồ, mây tre đan Văn Diệm… và vô vàn sản phẩm nghề khác vốn chỉ đủ phục vụ cuộc sống hàng ngày với lối ăn, lối mặc tự cung tự cấp suốt một thời gian khó tạo nên những đặc sản trong ẩm thực của vùng đất thuần nông này.

Đền Tranh thờ Quan lớn Tuần Tranh ở Ninh Giang

Những con người lấm láp với đất bùn bến sông đồng bãi ấy còn tinh tế đến không ngờ khi họ chắt lọc cái đậm đà của phù sa, cái mênh mang của dòng chảy bao con sông lớn, cái đa sắc của mùa màng cây cỏ để tự bồi bổ cho tâm hồn mỗi lúc trăng lên, hoa nở… mỗi tiết giao mùa khi việc đồng áng nông nhàn. Cư dân Ninh Giang không chỉ “tháng giêng mới là tháng ăn chơi” bởi đời sống tinh thần, tâm hồn những nông dân ấy luôn giàu có với “Bao giờ cho đến tháng Hai/ Con gái làm cỏ, con trai be bờ” của mênh mang những đêm hát Đúm gọi trai thanh tân, gái mĩ miều thắt lưng hoa lý… Với tiếng Pháo đất mỗi tiết tháng Ba cùng sự tích có nhiều dị bản cuốn hút về một trò chơi dân gian mang nhiều ý nghĩa.

Dẫu có thể đó là âm thanh tương truyền thời Hai Bà Trưng đánh giặc, giữ nước, khi các tướng mang quân truy đuổi giặc qua vùng đất Ninh Giang xưa, thấy trẻ em nặn đất thành pháo, đập xuống đất cho nổ “pháo nổ pháo nang/ cả làng nghe tiếng”, các tướng liền tổ chức cho binh lính học và chơi. Thấy pháo nặn càng to, tiếng nổ càng lớn, họ liền cho binh lính nặn pháo cực to, gieo xuống tạo tiếng nổ vang rồi cùng người dân dùng chính tiếng nổ của pháo đất để nghi binh và áp đảo tinh thần quân giặc… hay một dị bản truyền thuyết khác kể khi Voi chiến của Trần Hưng Đạo đi đánh trận bị sa lầy ở sông Hóa – một đoạn sông Luộc vùng Ninh Giang, Hải Dương, giáp Thái Bình – Hải Phòng, nơi ngã ba sông một con gà gáy 3 tỉnh nghe được bây giờ), để cứu con voi nghĩa tình, nhân dân đã ném đất xuống, gỡ lầy để cứu voi… rồi từ đó, người dân sáng tạo nên trò chơi pháo đất… dẫu ở dị bản nào thì trò chơi Pháo đất đều thể hiện niềm vui trong lao động, tinh thần thượng võ của một vùng quê, một dân tộc với hàng ngàn năm lịch sử chống giặc, giữ nước.

Bất ngờ hơn khi họ lấy mặt nước làm sân khấu, lấy gốc tre, thân mít đục đẽo nên những nhân vật gắn vào các tích trò để gửi gắm khát vọng được gia đạo khang thịnh, được no cơm ấm áo, được học hành hiển vinh, được nhà cao, cửa rộng của mình, của một đời và của nhiều đời họ. Trò múa rối nước ra đời từ ấy. Chỉ một góc ao đình làm thành Thủy đình, tiếng sáo réo rắt, tiếng nhị, tiếng trống cùng giọng hát chèo mộc mạc của những lực điền, những bà những cô váy thâm, áo sắc vỏ già qua bao trò diễn về cảnh sinh hoạt, sản xuất của làng quê Việt Nam truyền thống như: đi cày, mẹ cấy, em bé chăn trâu, anh chị quăng chài, chăn vịt, thả cá, cả làng vui hội vui hè, đấu vật, rước thánh, rước thần, hát chèo, hát tuồng, đánh đu, đua thuyền, thi bơi, múa lân, múa tiên, đua ngựa, đấu kiếm…mà nuôi lớn bao tâm hồn thơ trẻ để có đi đâu vẫn nhớ về cội rễ từ đất Hồng Châu.

Bởi Ninh Giang, châu thổ mỡ màu từ vòng ôm của những dòng sông

Sinh ra, lớn lên, trưởng thành và bay đi muôn phương, người Ninh Giang luôn nhớ về nguồn cội. Từ xa xưa, trấn Ninh Giang với vị trí nằm giữa vòng ôm của những con sông, thuận lợi về giao thông đường thủy, đường bộ, đất đai màu mỡ, nguồn nước dồi dào. Sử liệu của các triều đại truyền lại, đất Ninh Giang do phù sa của sông Hồng và sông Thái Bình bồi đắp nên. Lịch sử vùng đất Ninh Giang (寕江) xưa đã được nhắc đến trong một số bộ sử, mỗi thời kỳ với tên gọi khác nhau nhưng được nhắc tới nhiều nhất là Hồng Châu, Hạ Hồng, Vĩnh Lại, Tân An. Vùng châu thổ mỡ màu ấy, thời Đinh – Tiền Lê (968 – 1009), thuộc Hồng Châu; thời Lý (1010 – 1025) thuộc phủ Hồng Lộ với không gian hành chính khi đó bao gồm Thanh Miện, Gia Lộc, Tứ Kỳ, Bình Giang, Cẩm Giàng (Hải Dương); Vĩnh Bảo (Hải Phòng); Mỹ Hào (Hưng Yên). Đến thời Lý – Trần (1226 – 1400) phủ Hồng Lộ phân ra thành hai miền Thượng Hồng và Hạ Hồng.

Ninh Giang khi đó thuộc về đất Hạ Hồng bao gồm cả Vĩnh Bảo (Hải Phòng) gọi là Đồng Lợi, có lúc gọi là Đồng Lại. Thời Quang Thuận (thế kỷ XV) gọi là huyện Vĩnh Lại; Năm Cảnh Hưng thứ 2 (1741), nhà Lê gọi miền đất này là đạo Hạ Hồng. Đến năm Gia Long thứ nhất (1802) thời Nguyễn, gọi là phủ Hạ Hồng; Vào năm Minh Mạng thứ 3 (1822) vì kiêng tên húy của vua, nên phủ Hạ Hồng đổi thành phủ Ninh Giang (寕江), có nghĩa là “vùng sông nước an toàn” quản 4 huyện Gia Lộc, Tứ Kỳ, Thanh Miện, Vĩnh Lại. Phủ Ninh Giang xưa có thành đất bao quanh. Thành dài 171 trượng (684m) cao 6 thước 2 tấc 4 mặt thành có hào, 3 cửa ra xã Tranh Xuyên. Đến năm Minh Mạng thứ 11 (1830), lỵ sở Ninh Giang dời về tổng Bất Bế (tức thị trấn Ninh Giang ngày nay). Năm Minh Mệnh thứ 19 (1838), phủ Ninh Giang còn 4 huyện: Gia Phúc, Vĩnh Lại (Ninh Giang), Tứ Kỳ và Vĩnh Bảo. Huyện Vĩnh Lại có 8 tổng, 88 xã. Năm 1897, huyện Vĩnh Lại đổi tên thành huyện Ninh Giang gồm 8 tổng và 74 xã. Lỵ sở của huyện Ninh Giang vẫn ở Tranh Xuyên trang. Tên Vĩnh Lại duy trì đến năm 1919. Năm Tự Đức thứ 4, phủ Ninh Giang quản 4 huyện Vĩnh Lại, Vĩnh Bảo, Gia Lộc và Tứ Kỳ. Vào đời Tự Đức (1858), Pháp tấn công Đà Nẵng, mở đầu cuộc xâm lược của Pháp vào Việt Nam. Năm Thành Thái thứ 9 (1897), Pháp đặt sở đại lý ở Ninh Giang. Năm 1919, Pháp bỏ cấp phủ – cấp hành chính trung gian – phủ chỉ là tên gọi cho những huyện lớn và quan trọng, không quản các huyện nữa. Vì vậy, sau thời Khải Định (1925) tên gọi huyện Ninh Giang thay cho tên gọi huyện Vĩnh Lại. Trong thời kỳ Pháp tạm chiếm, ngày 13/6/1951, thực dân Pháp thành lập tỉnh Vĩnh Ninh trong đó có huyện Ninh Giang là quận thuộc tỉnh Vĩnh Ninh.

Cuối năm 1954, Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hòa bỏ đơn vị hành chính tỉnh Vĩnh Ninh, huyện Ninh Giang bao gồm cả thị xã Ninh Giang thuộc tỉnh Hải Dương. Ngày 3 tháng 8 năm 1959, Thủ tướng Chính phủ ban hành nghị quyết tái lập huyện Ninh Giang có thị xã Ninh Giang và 27 xã. Tháng 9/1959, Chính phủ ra quyết định số 228 QĐ/CP điều chỉnh địa giới huyện Ninh Giang, chuyển thị xã Ninh Giang thành thị trấn là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa – xã hội của huyện Ninh Giang. Năm 1968, tỉnh Hải Dương sáp nhập với tỉnh Hưng Yên. Tháng 4/1979, huyện Ninh Giang hợp nhất với huyện Thanh Miện thành huyện Ninh Thanh. Tháng 4/1996, huyện Ninh Thanh tách thành 2 huyện Ninh Giang và Thanh Miện, thị trấn Ninh Giang là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa – xã hội của huyện Ninh Giang và tồn tại, phát triển đến ngày 1/7/2025, Ninh Giang trở thành phần máu thịt của thành phố Hải Phòng. Sự kiện này mở ra một không gian mới, một cánh cửa hội nhập, phát triển mới cho mảnh đất Ninh Giang. “Tên mới mà bản lĩnh, tâm hồn, phẩm giá, cốt cách vẫn gốc rễ” trong lòng những người con đất mẹ Ninh Giang.

Giờ, những con đường dọc ngang cùng sự ấm no của vùng quê này đã vẽ lên một diện mạo mới để sánh vai cùng mọi miền quê. Như những Cửu An, sông Luộc, Đình Đào bao bọc, ấp ôm mảnh đất Ninh Giang vẫn lặng lẽ, âm thầm hòa vào biển lớn.

Nguồn: https://vanvn.vn/se-se-ninh-giang-but-ky-cua-hoang-thuong/
Nguồn: vanvn.vn
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.