Hồi còn ở quê, chiều nào đi học về chúng tôi cũng ra mảnh vườn của ngoại phía sát bờ sông Dinh chơi đến tối. Ngoại trồng chuối, xoài, ổi, mận, me để sau này con cháu có cái mà ăn. Mỗi năm, nhờ nước lụt tràn bờ bồi đắp phù sa nên đất đai màu mỡ, cây trái tốt vô cùng. Mê nhất là hai cây me cổ thụ cao to, ba người ôm không xuể, cành lá xum xuê phủ bóng mát mảnh vườn. Chỉ có điều trái chua lè nên tụi tôi chỉ thích lúc non. Lấy cây sào, đập vô cành thấp, để me rụng tả tơi. Rồi chạy ù ra chợ, mua ít mắm ruốt về giã ớt tỏi, quết ăn bá chấy bồ chét. Cuối mùa, me chín rơi trên nền đất, chúng tôi cặp rổ đi lượm một lát là đầy. Đem ra chợ bán cho mấy thím hàng rau kèm đồ nấu canh chua.
Khi trận lụt cuối cùng vào dịp 23 tháng 10 âm lịch đổ về, hoa bìm bìm nở trắng một khúc sông, báo hiệu mùa lũ năm nay đã chấm dứt, bà con bắt đầu rục rịch chuẩn bị xuống giống, trồng rau, lo chăm chút vườn tược, bông cỏ, trái cây để kịp ra quả, đơm hoa bán Tết. Những nhà buôn ngoài chợ bắt đầu vào Nam, ra Bắc tìm nguồn hàng hóa, xoong nồi, bánh kẹo hay củ kiệu, măng khô, hành tiêu ớt tỏi nhập về để chuẩn bị cho một cái Tết ấm êm trước mặt. Người làm bánh kẹo cũng mua bột, trữ đường, giấy báo thiệt sớm để giá rẻ hơn, chứ cận ngày mọi thứ tăng lên chóng mặt. Ai chuyên gói bánh tét thì lo mua nếp, đậu phộng, đậu xanh, dây nhợ trữ đầy bồ. Lo tới hàng thịt đặt cọc mua thịt mỡ, chạy tới vườn dặn người ta để cho mình lá chuối loại ngon để gói bánh không hao hụt.
Và khi ấy, trên cành cao vút, mớ me đã bắt đầu già. Người ta tới nhà gặp dì tôi hỏi mua để làm mứt bán Tết vì me ở đây nổi tiếng thịt dày, hột nhỏ và chua có số má. Họ đứng dưới gốc, đưa mắt nhìn một hồi là biết sản lượng năm nay, rồi ra giá. Cuối năm tự nhiên có cục tiền mà chẳng tốn công chăm sóc, làm cỏ hay leo lên tít cành cây cao hái trái, dì tôi gật đầu cái rụp.
Me ngâm đường là đặc sản ba ngày Tết xứ này. Mấy chục năm nay đủ làm vấn vương những người lỡ một lần ăn rồi đâm ra nhung nhớ.

Có thể nói thợ hái me là siêu nhất thế giới. Không thể đứng dưới đập cho me rớt xuống đất vì sẽ gãy làm đôi, mất giá trị. Mấy anh cột cái giỏ quanh eo, thoăn thoắt một hồi đã thấy tới cành cao. Tại “mít dẻo me dai”, nên họ cũng yên tâm khi trườn ra cành nhỏ xíu xiu thấy ớn. Hái từ cao xuống thấp, chỉ cần hai ngày thôi, mấy chục giỏ me đầy ứ hự được chất đầy dưới gốc cây để chủ chuyển qua công đoạn khác. Lột me!
Gần Tết, nghề làm mứt thu hút lượng lớn lao động. Khắp từ đầu trên tới xóm dưới, bà con bận rộn bào đu đủ, xắt thơm, chà chùm ruột, bào dừa, xắt gừng hay mổ bí đao. Mùi đường thơm lừng bay đầy không khí. Lột me là nghề thời vụ, nhưng mang lại thu nhập ngon lành, đủ để gia đình có bữa cơm ngon ba ngày Tết.
Đồ nghề lột me khá đơn giản, gồm cái đòn ngồi, dao Thái Lan, miếng vải bọc ngón trỏ, kèm thau nước pha muối loãng. Nghề này hầu như chỉ giành riêng cho phụ nữ vì sự chịu khó lẫn tỉ mỉ. Tay trái cầm trái me già, tay phải cầm dao, lảy một miếng cho lớp vỏ bên ngoài bong ra. Trong vòng mười giây, lớp vỏ bên ngoài đã được lột sạch và me nằm gọn trong thau nước. Nhanh như cắt, đống sống ngày một vơi và thau nước thì đầy những trái me tươi xanh, mập ù, mũm mĩm. Chủ tới vớt ra rổ. Người mua theo chục nhẹ tay lựa trái mập, ngon nhất về làm thẩu me ngâm đãi khách.
Giữa chợ Ninh Hòa ngày cuối năm đông đúc, các chị vẫn nhanh tay lột vỏ. Những bao tải me từ khắp mọi nơi chở về ngày một ít dần. Tay họ bị nước muối với chất chua “ăn” mòn cả da. Nhưng nghĩ tới số tiền sắp lãnh được và nhìn những trái me tươi xanh, tự nhiên thấy vui trong bụng.
Và má tôi, có lẽ là một trong những người ngâm me ngon nhất. Sau Rằm tháng Chạp, dù bận trăm công ngàn việc, má cũng sai chị ra chợ mua trăm trái me về ngâm đường đãi khách. Người ta thường nấu đường cát cho sôi, để nguội. Sau đó chất me vào thẩu và đổ nước đường vô. Me sẽ nhanh thấm hơn, nhưng để lâu sẽ đổ nhớt và lên men mau hư. Má tôi thì khác, bà xài đường cát trắng “sống” trắng ngần. Chất từng trái vào thẩu thủy tinh theo chiều thẳng đứng. Má đổ đường vô với tỉ lệ một kí me thì một kí đường. Sau đó đậy nắp cẩn thận, đem để chỗ mát. Qua ngày hôm sau, chất chua khiến đường từ từ ra nước thấm vào những trái me căng ù bắt mắt. Mở thẩu, ngửi một hơi thơm gì đâu. Cắn thử một trái. Vị ngọt lẫn chua quyện hết vào nhau tê tê đầu lưỡi. Me ngâm thành công là phần thịt sẽ bong ra khỏi hột khi ăn. Nếu nó vẫn còn dính thì chắc… bỏ đi, làm thẩu khác.
Bà ngoại mất. Khu vườn năm cũ cũng xác xơ. Con cháu ngày một lớn và đông. Tấc đất tấc vàng. Hai cây me và những cây ăn quả năm xưa bị chặt đi, nhường chỗ cho người ở. Khắp cùng ngõ ngách Ninh Hòa, vẫn còn nhiều cây me trĩu cành, để ngày cuối năm, dẫu không còn rộn ràng như xưa, vẫn có những chị ngồi giữa chợ Dinh, lột từng trái me mập ù cho khách lựa. Nếu siêng thì mua làm. Còn không, mua những thẩu me ngâm sẵn mang về. Nhiều khi chẳng sạch bằng mình làm, nhưng chất lượng cũng ngon không kém.
Tết bây giờ, mứt dừa, gừng, bí vẫn phổ biến ở chợ nhưng cũng chỉ mua về cúng ông bà chứ ít ai ăn. Đi chúc Tết thì được đãi bằng các loại bánh đắt tiền. Nhưng hầu như nhà nào củng có sẵn thẩu me ngâm đường để đãi khách quý. Ngồi nói ba điều bốn chuyện, nhâm nhi ly trà, hay uống ngụm bia, cắn miếng me giòn giòn, để vị ngọt chen lẫn chút chua thấm tận kẽ răng. Dường như tinh túy của phù sa màu mỡ sông Dinh thấm hết vào lớp thịt dày của trái me chua lè ấy.
Có những món ngon, không phải có tiền hoặc muốn là có ăn. Mà phải chờ ngày Tết đoàn viên ấm áp trên quê hương, mới được thảnh thơi thưởng thức.