Trong một tiểu luận về cái đẹp, công bố năm 1917, Phạm Quỳnh nhận định: “Mỹ cảm là cảm giác ai cũng có. Nhưng thường phảng phất, không mấy người hiểu rõ căn nguyên tính cách thế nào.” (Phạm Quỳnh, tr. 625) Quả vậy, khi bàn về cái đúng sai của một nhận thức, cái thiện ác của một hành động ta có thể phân tích, lập luận sắc bén, sáng sủa, nhưng khi nói về sự cảm thụ cái đẹp, tức là luận rằng đối tượng kia đẹp hay không đẹp, thì ta thường tỏ ra luống cuống, hùng biện trở nên trống rỗng, ít thuyết phục. Phải chăng thẩm mỹ là phán đoán hoàn toàn duy cảm nên bất khả luận như Hoài Thanh một thời đã viết: “Cái đẹp của Đoạn trường tân thanh, cái chất thơ bàng bạc trong cả quyển truyện cần phải được cảm thấy một cách hồn nhiên. Cứ phân tách, cứ giảng giải nó sẽ tan đi. Đến đây sẽ phải im hơi, phải nhẹ bước mới hòng nhận thấy cái đẹp…”. (Nguyễn Bách Khoa; tr. 444) Hoài Thanh khuyên ta nên gác lý trí sang một bên thì mới cảm thụ được cái đẹp; đối với ông mỹ cảm không thuộc vào thế giới khả tri duy lý.
Quan điểm của Hoài Thanh, phát biểu vào cao trào của cuộc bút chiến “Nghệ thuật vị nghệ thuật, nghệ thuật vị nhân sinh” trước biến động 1945, đã bị học giả marxist Nguyễn Bách Khoa ( tên khác là Trương Tửu) đả kích kịch liệt. Theo Nguyễn Bách Khoa thì Hoài Thanh đã nghiễm nhiên cho rằng “trong con người vẫn có một phần sâu kín thăm thẳm mà khoa học không thể lùa lưỡi dao phân tích vào được”. Tuy Nguyễn Bách Khoa xem “vấn đề đẹp là vấn đề hết sức phiền toái” (Nguyễn Bách Khoa, tr. 467) nhưng ông quả quyết là với “một phương pháp xây dựng trên hai quan niệm duy vật và biện chứng về cái đẹp, về tác phẩm, về nghệ thuật… thì bao nhiêu bí mật của thế giới tinh thần sẽ phải hiện trần trụi ra trước mắt ta; chưa hiện hôm nay thì ngày mai cũng phải hiện ra, vì cái phức tạp, cái biến hóa của thế giới tinh thần ấy cũng đều có một cội rễ vật chất mà ta có thể dùng khí cụ khoa học đo được, nhìn được, cân được, tính toán được, điều khiển được”. (Nguyễn Bách Khoa, tr. 456) Tất nhiên luận điểm của Nguyễn Bách Khoa cực đoan nhưng thể hiện lối suy nghĩ rất tiêu biểu cho một khuynh hướng, phổ biến tương đối rộng rãi, cho rằng mỹ cảm nằm chắc trong tay “khoa học” bởi lẽ cái đẹp không nằm ngoài thế giới khả tri duy lý.
Duy cảm hay duy lý hay cả hai, khi ta tiến hành một phán đoán thẩm mỹ? Mỹ cảm tức là cảm xúc làm rung động tâm hồn ta có chịu sự chỉ đạo của lý trí không? Nói cách khác: Phán đoán thẩm mỹ chỉ mang tính chủ quan hay cũng mang tính khách quan?
Như ta biết, giữa hai thái cực này là vận động trường của tư duy mỹ học, được thiết lập thành một bộ môn triết học qua triết gia Đức Alexander Gottlieb Baumgarten (1715-1762). Trong tác phẩm Aesthetica (Mỹ học), công bố năm 1750, ông diễn giải mỹ học như là một lý thuyết nhận thức duy cảm có chức năng bổ khuyết cho nhận thức duy lý và nhờ đó nhận thức mới đạt được mức hoàn thiện. Tuy nhiên, trong truyền thống lý luận về nhận thức , tính xác tín của cảm năng không được đánh giá cao như trí năng nên mỹ học như Baumgarten đề xướng rút cuộc chỉ là một loại nhận thức học cấp dưới. Vì thế nhiều người cho rằng, người thực sự đã có cống hiến lớn trong việc góp phần xây dựng nền tảng độc lập cho mỹ học là Immanuel Kant (1724-1804). Ông khai triển mỹ học như là một lý thuyết về phán đoán thẩm mỹ.
Luận đề cơ bản của Kant là: Phán đoán thẩm mỹ là một sự tương tác hài hòa giữa cảm năng và trí năng trong hình thù của một cuộc chơi tự do của các năng lực nhận thức (freies Spiel der Erkenntniskräfte).
Kant diễn đạt quan điểm này rất tường tận trong tác phẩm Phê phán năng lực phán đoán (Kritik der Urteilskraft), tác phẩm chính thứ ba của ông, ra mắt năm 1790[1], sau Phê phán lý tính thuần túy (Kritik der reinen Vernunft; 1781) và Phê phán lý tính thực hành (Kritik der praktischen Vernunft; 1788). Tương tự như trong Phê phán lý tính thuần túy, Kant không khảo cứu tri thức mà là điều kiện khả hữu của nhận thức, tương tự như trong Phê phán lý tính thực hành ông không khảo cứu bản thể của luân lý đạo đức, mà là điều kiện khả hữu chi phối hành động của con người, trong Phê phán năng lực phán đoán ông không khảo cứu bản thể của cái đẹp mà là điều kiện cấu thành phán đoán cái đẹp.
Với quan điểm này Kant mở một kỷ nguyên mới trong lịch sử tư duy mỹ học. Bước ngoặt cơ bản là Kant đặt vai trò chủ động của chủ thể thẩm mỹ vào trung tâm phản tư. Không phải khảo sát cái đẹp mà là khảo sát sự phán đoán cái đẹp là đối tượng của mỹ học. Khác với quan điểm bản thể học từng thống trị (và cho đến bây giờ vẫn còn ám ảnh) tư duy mỹ học, ông không quy cái đẹp vào đối tượng mà là vào năng lực phản tư của chủ thể thẩm mỹ, vào tính năng động của quá trình cấu thành trải nghiệm thẩm mỹ. Cái đẹp không thể tách rời khỏi sự phán đoán, không nằm sẵn trong đối tượng, không phải là thuộc tính của đối tượng mà được cấu thành trong và bởi sự hoạt động của chủ thể. Phán đoán cái đẹp cũng không dựa vào tiêu chuẩn chủ quan của sở thích hay thị hiếu (standard of taste), không phải là một hoạt động áp dụng quy tắc máy móc, thụ động mà là một sự tham gia tích cực kiến tạo đối tượng thẩm mỹ bằng năng lực nhận thức mà Kant làm sáng tỏ bằng mô hình “cuộc chơi tự do của các năng lực nhận thức”. Có thể nói: không có cuộc chơi ấy không có cái đẹp.
Thoáng qua ta có thể nhận ngay ra rằng Kant áp cận cái đẹp không từ thực tiễn nghệ thuật mà là thông qua tư duy triết học, nhưng không phải vì thế mà mỹ học của ông xa thực tế. Goethe (1749-1832) và Schiller (1756-1805), hai đại thụ của văn học cổ điển Đức đã tiếp cận mỹ học của Kant nồng nhiệt, như là một nguồn cảm hứng mới. Schiller đã mê mải đọc tác phẩm của Kant và, trong một lá thư gửi cho bạn, ông viết: “Nay tôi đang bù đầu với bộ Phê phán năng lực phán đoán của Kant. Tôi sẽ không yên nghỉ cho đến khi thâm nhập hẳn vào vật liệu này và vật liệu ấy phải trở thành một cái gì đó trong tay tôi.” (Vorländer, tr. 403) Còn Goethe, sau khi được Schiller giới thiệu đọc Kant, đã nhận ngay ra rằng những ý tưởng chính trong tác phẩm của Kant “tương đồng với sự nghiệp sáng tác, hành động và tư duy đến nay của tôi”. Đọc tác phẩm của Kant “đã buộc tôi phải liên hệ đến bản thân mình”. Goethe ca ngợi quan điểm của Kant “đặt tự nhiên và nghệ thuật bên cạnh nhau, xem cả hai đều hoạt động xuất phát từ những nguyên lý lớn lao chứ không nhằm phục vụ cho một mục đích nào cả” và đánh giá quan điểm ấy là một “cống hiến vô biên”. Đại thi hào Đức còn khuyên răn văn nghệ sĩ đương thời nên đọc tác phẩm của Kant. (Vorländer, tr. 356-357)
Văn nghệ sĩ có cần phải đọc Kant không? Không chắc hẳn. Nhưng ai muốn nhập vào nghị luận mỹ học không thể bỏ qua những phản tư của Kant, đặc biệt ai quan tâm đến cái đẹp, ai tò mò muốn tìm hiểu những gì xảy ra khi ta tiến hành một phán đoán cái đẹp sẽ tìm thấy trong suy nghĩ của Kant nhiều điều gợi ý lý thú.
Chìa khóa mở đường vào lý thuyết phán đoán cái đẹp của Kant là cách diễn giải của ông về năng lực phán đoán. Ông đã dành một phần trong “Lời dẫn nhập” của Phê phán năng lực phán đoán để trình bày cặn kẽ quan điểm của mình. Nhiều nhà bình luận đã cho rằng ai không thông quan điểm của Kant về năng lực phán đoán sẽ không thể hiểu được mỹ học của ông. Tuy nhiên, một tác phẩm bàn về mỹ học mà lại mang tên Phê phán năng lực phán đoán có lẽ cũng là điều đáng kinh ngạc. Vậy năng lực phán đoán là gì và có liên quan gì đến thẩm mỹ?
Kant viết: “Năng lực phán đoán nói chung là quan năng suy tưởng cái đặc thù như là được chứa đựng bên dưới cái phổ biến”. (BXXVI) Xác định này của Kant hoàn toàn phù hợp với kinh nghiệm tư duy thông thường của ta, không có gì phải bàn cãi, cho nên “suy tưởng cái đặc thù như được chứa đựng bên dưới cái phổ biến” có thể xem như một điều hiển nhiên, tuy nhiên, như Trần Thái Đỉnh diễn giải, nội hàm của sự hiển nhiên này là “con người luôn bị cướp giật bởi cái phổ quát (=phổ biến): nhìn quyển sách trước tôi đây, tôi không thể chỉ nhìn có nó, nhưng cũng nhìn nó là ‘một quyển sách’, một thực thể phổ quát. Con người khác con vật ở chỗ đó: con người không bị giam hãm trong cái ‘bây giờ và ở đây’, cái đặc thù nhầy nhụa. Dầu muốn dầu không, con người luôn vươn lên khỏi những cái đặc thù của thế giới cảm giác. Tâm trí con người luôn vươn lên chỗ phổ quát, siêu thoát khỏi những ràng buộc của cái đặc thù.” (Trần Thái Đỉnh, tr. 299)
Kant phân biệt hai loại “vươn lên chỗ phổ quát”, thể hiện qua hai năng lực phán đoán mà ông gọi là năng lực phán đoán xác định (bestimmende Urteilskraft) và năng lực phán đoán phản tư (reflektierende Urteilskraft). Kant diễn giải: “Nếu cái phổ biến (quy tắc, nguyên tắc, quy luật) đã được mang lại (gegeben), thì năng lực phán đoán làm công việc thâu gồm (subsumiert) cái đặc thù vào dưới cái phổ biến ấy được gọi là năng lực phán đoán [có chức năng] xác định (bestimmend).” (BXXVI) Trong sinh hoạt hằng ngày, trong khoa học, học thuật ta thường xuyên (ý thức hay không ý thức) vận dụng loại phán đoán này để đạt nhận thức. Một sự vật, sự kiện được nhận thức bởi ta xem nó là một trường hợp có thể thâu gồm dưới cái phổ biến. Lấy cái phổ biến làm điểm khởi đầu, phán đoán xác định như thế có thể xem là một sự áp dụng quy tắc, nguyên tắc hay quy luật khi xét cái đặc thù. Phán đoán xác định là một hoạt động duy lý, tuy nhiên được xem như là một thao tác ít nhiều nặng tính máy móc, có thể hoàn chỉnh qua học tập, đào luyện.
Phán đoán phản tư tiến hành ngược lại: điểm khởi đầu là cái đặc thù. Kant viết: “Ngược lại nếu [chỉ] cái đặc thù đã được mang lại và còn phải đi tìm cái phổ biến cho nó, thì bấy giờ, năng lực phán đoán sẽ đơn thuần [có chức năng] phản tư (refektierend).” (BXXVI) Năng lực phán đoán phản tư là nỗ lực đi tìm một cái phổ biến để xác định cái đặc thù đang có. Nhiều người cho rằng, phán đoán phản tư mới thực sự là phán đoán bởi lẽ một khi đã có sẵn cái phổ biến (tức là quy tắc, nguyên tắc, quy luật), như trong phán đoán xác định, thì ta chỉ cần áp dụng chứ không cần phán đoán nữa. Nhu cầu phán đoán chỉ xuất hiện khi vắng cái phổ biến. Vậy sở trường của phán đoán phản tư không phải là áp dụng mà là suy luận ra cái phổ biến.
Phán đoán phản tư tiến hành như một sự vận động tư duy bám sát cái đặc thù đang có, nhưng không vô hướng, mù quáng, hỗn độn mà luôn hướng về một cái phổ biến, được hướng dẫn bởi một cái phổ biến mặc dù cái phổ biến ấy còn đang được liên tục suy diễn. Trong khi quan hệ giữa cái đặc thù và cái phổ biến trong phán đoán xác định là một quan hệ phụ thuộc (Subordination), thì trong phán đoán phản tư là quan hệ tương tác (Koordination). (Delekat, tr. 386-387) Nguyên lý chi phối phán đoán xác định là tính hợp quy luật, nguyên lý chi phối phán đoán phản tư là tính hợp mục đích.
Khác với truyền thống siêu hình học, Kant không xem tính hợp mục đích là một quy luật ngự trị tự nhiên, mà là một nguyên lý chủ quan để suy xét đối tượng, không phải để nhận thức tự nhiên mà là để điều hành nhận thức tự nhiên, trước hết là để suy diễn thế giới hữu cơ mà trong đó hết thảy dường như đều có tính hợp mục đích. Điều này có nghĩa là mỗi một bộ phận tất yếu gắn liền với các bộ phận khác, dường như có một bậc sáng suốt nào đã tạo nên tất cả theo một mục đích nhất định. Với mô hình diễn giải này Kant suy xét hoạt động của con người và đã phát hiện ra một lãnh vực cũng mang lại một thành tựu có tính hữu cơ tương tự: lãnh vực nghệ thuật. Một tác phẩm nghệ thuật tồn tại hài hòa như một vật hữu cơ. Ta không thể tùy tiện tráo lộn trật tự của nó. Hiện tượng cái đẹp sẽ mất ngay nếu ai đó phá vỡ cái hài hòa mà nghệ sĩ đã tạo nên. Phá vỡ cái hài hòa là phá vỡ tính hợp mục đích vậy.(Gulyga, tr. 210)
Trong tư duy, năng lực phán đoán phản tư có một tác động lớn. Như đã đề cập ở trên, phán đoán xác định là một phán đoán theo tiêu chuẩn, hợp luận lý; thế giới của phán đoán xác định là thế giới duy lý. Tất nhiên, trong một thế giới duy lý triệt để không có chỗ cho cái không hợp lý, và cái không hợp lý dễ biến thành cái phi lý. Năng lực phán đoán phản tư là một quan năng làm sáng tỏ sự hạn chế và cái ranh giới của phán đoán duy lý, hướng dẫn ta khám phá được cái bất thường, nhạy cảm với cái độc đáo, cái tình cờ, cái ngoại lệ. Trong phạm vi nhận thức, năng lực phán đoán phản tư có chức năng điều hành (regulativ): nó không đem lại trực tiếp cho ta một nhận thức mà là một giả định hay một ý niệm (Idee). Trong phạm vi thẩm mỹ, năng lực phán đoán phản tư có chức năng cấu thành (konstitutiv), nhưng không phải cấu thành một nhận thức mà là một cảm giác hài lòng (Wohlgefallen), gây nên cảm giác vui sướng (Lust), một cảm giác mà ta gọi là cái đẹp (Schönheit).
Thông thường, khi nói về thẩm mỹ ta nghĩ ngay đến khái niệm sở thích hay thị hiếu (Geschmack). Người có sở thích (hay thị hiếu) tức là người biết đánh giá, phán đoán cái đẹp. Theo đó thì cái đẹp là cái hợp với sở thích (hay hợp với thị hiếu): “cái đẹp là cái tôi thích!” Kant mở đầu phần phân tích cái đẹp trong Phê phán năng lực phán đoán cũng xác định rằng: “Sở thích là quan năng để phán đoán cái đẹp.” (B3) “Phán đoán sở thích là có tính thẩm mỹ…, được hiểu là một phán đoán mà cơ sở quy định (Bestimmungsgrund) của nó không thể là gì khác hơn chủ quan.” (B4) Phán đoán sở thích là phán đoán cái đẹp, nhưng sở thích không phải là một quan năng riêng biệt. Trong quá trình tiến hành phân tích trong Phê phán năng lực phán đoán, phán đoán sở thích (Geschmacksurteil) được Kant xác định là một phán đoán phản tư thẩm mỹ trong hình thù của “cuộc chơi tự do của các năng lực nhận thức”.
Cái đẹp như thế là một cảm giác được quy định chủ quan. Khi phán đoán một đối tượng nào đó đẹp hay không đẹp ta không có một luận cứ nào trong tay để làm cơ sở kết luận ngoài cảm giác vui sướng hay không vui sướng (Gefühl der Lust oder Unlust). Cái đẹp là một cảm giác của chủ thể thẩm mỹ, liên quan đến tâm trạng của chủ thể chứ không liên quan đến đối tượng thẩm mỹ. Vấn đề Kant bận tâm là: nếu đây là một trạng thái hoàn toàn chịu sự chi phối của những quy định chủ quan thì ta không có cơ sở để bàn luận, mỹ học sẽ trở nên không khả thi. Chính Kant cũng đã nghĩ như thế và đã từng phát biểu trong tác phẩm phê phán đầu tiên của ông. (Kant, 2004, B35) Tuy nhiên Kant đã xét lại quan điểm này sau khi phát hiện được quy định tiên nghiệm chi phối phán đoán cái đẹp. Vấn đề cụ thể Kant tự đặt cho mình là: “Trong phán đoán sở thích, tình cảm vui sướng đi trước hay đến sau sự phán đoán về đối tượng. Giải quyết câu hỏi này là chìa khóa cho sự phê phán về sở thích, và vì thế, đáng tập trung mọi sự chú ý.” (B27) Kant trình bày tỉ mỉ cho ta thấy rằng, tình cảm vui sướng không phụ thuộc vào cảm giác của giác quan, cũng không phụ thuộc vào khái niệm về đối tượng, mà là xuất phát từ sự tương tác, từ cuộc chơi tự do của năng lực nhận thức. Tại sao Kant xem câu trả lời này là “chìa khóa cho sự phê phán sở thích”? Bởi lẽ: chỉ qua đó ta mới chắc rằng tình cảm vui sướng của phán đoán sở thích không tình cờ, không tùy tiện và có tính ràng buộc đối với tất cả chủ thể khả hữu khác. Tóm lại: tình cảm vui sướng của phán đoán cái đẹp cũng có tính khách quan. Cần lưu ý là trong triết học của Kant tính khách quan được hiểu là tính phổ biến và tất yếu (allgemein und notwendig). Mỹ học của Kant chính là nỗ lực phản tư về tính phổ biến và tất yếu, về tính ràng buộc (verbindlich) đối với các chủ thể khác của một phán đoán cái đẹp.
Kant tra khảo tính khách quan này bằng phép phân tích cổ điển thông qua các phương diện chất, lượng, tương quan, hình thái và khai triển ra bốn đặc điểm như sau: Sự hài lòng đạt được trong phán đoán cái đẹp là một sự hài lòng mà không có bất kỳ sự quan tâm nào (ohne alles Interesse); tính hợp mục đích chi phối phán đoán cái đẹp là một tính hợp mục đích mà không có một mục đích khách quan nào (Zweckmäßigkeit ohne Zweck); tính phổ biến của phán đoán cái đẹp là một tính phổ biến không thông qua khái niệm (ohne Begriff); tính tất yếu khiến phán đoán cái đẹp có tính ràng buộc là một tính tất yếu chủ quan (subjektive Notwendigkeit).
Phải nói ngay rằng bốn đặc điểm hay luận đề này, thoáng đọc, có vẻ khó hiểu, tối nghĩa, thậm chí nghịch lý, và trong thực tế đã gây nhiều cuộc tranh cãi cũng như hiểu lầm. Tuy nhiên cách lập ngôn nghịch biện này hợp với chủ tâm của Kant cũng như hợp với độ cô đọng phản tư của Kant nỗ lực làm sáng tỏ hiện tượng mỹ cảm xưa nay lu mờ trong tư duy triết học, một hiện tượng “hết sức phiền toái” mà, như Phạm Quỳnh đã nói ở trên, “ai cũng có. Nhưng thường phảng phất, không mấy người hiểu rõ căn nguyên tính cách thế nào”, hay như Kant nhận định “gây nên nhiều điều suy nghĩ nhưng lại không có bất kỳ một tư tưởng nhất định nào có thể tương ứng trọn vẹn (adequat) với nó cả, và do đó, không một ngôn ngữ nào có thể hoàn toàn đạt đến và làm cho nó có thể hiểu được (verständlich)” (B192-193). Hơn nữa: Kant nhấn mạnh nhiều lần là phán đoán cái đẹp không phải là một phán đoán nhận thức, không phải là phán đoán hợp luận lý, mà là một phán đoán phản tư với tất cả sự uyển chuyển khả hữu. Không phải tình cờ mà Kant hình dung “cuộc chơi tự do của các năng lực nhận thức” để rọi sáng phán đoán cái đẹp.
Vậy Kant hiểu “cuộc chơi tự do của các năng lực nhận thức” như thế nào? Như ta biết, trong Phê phán lý tính thuần túy Kant tra dò, khảo sát những điều kiện khả hữu của nhận thức với kết quả là: tất cả tri thức của ta không phụ thuộc vào những gì nằm trong sự vật mà là chịu sự chi phối của cơ cấu của khả năng tri thức của ta. Cơ cấu này gồm có trực quan (Anschauung) và khái niệm (Begriff). Quan năng của trực quan là năng lực tưởng tượng (Einbildungskraft) và quan năng của khái niệm là giác tính (Verstand). Kant gọi hai quan năng này là năng lực nhận thức. Mọi nhận thức đều là thành tựu thao tác của hai năng lực nhận thức này: nhận thức bắt đầu từ trực quan, được uốn nắn bởi quan năng của trực quan là “năng lực tưởng tượng” và được thâu gồm (subsumiert) vào dưới khái niệm bởi quan năng của khái niệm là giác tính. Quan hệ giữa hai năng lực nhận thức này là quan hệ phụ thuộc (Subordination), quan hệ hợp luận lý.
Quy định của Kant rằng phán đoán cái đẹp là cuộc “chơi tự do của năng lực nhận thức” không có nghĩa gì khác hơn là phán đoán cái đẹp tiến hành không cần đến một quan năng riêng biệt nào ngoài năng lực tưởng tượng và giác tính. Như thế, phán đoán cái đẹp và phán đoán nhận thức cùng tận dụng các năng lực nhận thức giống như nhau. Tuy nhiên có một sự khác biệt cơ bản giữa phán đoán cái đẹp và phán đoán nhận thức: đó là mô thức hợp tác của các năng lực nhận thức. Trong phán đoán cái đẹp, các năng lực nhận thức, tức là năng lực tưởng tượng và giác tính, được tận dụng nhưng không phải để thỏa mãn nhu cầu nhận thức, mà là để chơi với nhau. Chơi ở đây có nghĩa là chúng hoạt động mà không thực hiện chức năng đặc trưng vốn có. Cuộc chơi này có thể hiểu như là đi tìm cái phổ biến hay hàng loạt cái phổ biến mà không bao giờ hoàn thành (bởi sự vắng mặt có tính nguyên lý của cái phổ biến). Kết quả của cuộc chơi không phải là tìm ra một cái phổ biến khách quan mà là một sự ăn khớp (hợp mục đích) giữa năng lực tưởng tượng và giác tính. Sự ăn khớp này là thành tựu của quan hệ tương tác (Koordination) giữa hai năng lực nhận thức, chứ không phải là kết quả của một quan hệ thâu gồm, phụ thuộc. Sự hài hòa trong cuộc chơi này không thể hiện bằng một khái niệm, tức là một nhận thức, mà là bằng một cảm giác hài lòng vui sướng.
Phán đoán cái đẹp không phải là phán đoán nhận thức có nghĩa là phán đoán thẩm mỹ không quan tâm đến nhu cầu nhận thức. Kant gọi cảm giác hài lòng xuất phát từ phán đoán cái đẹp là một cảm giác “hài lòng không quan tâm”. Ở đây cần lưu ý là trong tài liệu tiếng Việt về mỹ học liên quan đến Kant tính “không quan tâm” thường được diễn dịch là “không tính toán lợi hại” (Phương Lựu, tr. 629), “không vị lợi” (Trần Thái Đỉnh, tr. 315), “vô tư” (Hoàng Ngọc Hiến, tr. 283). Theo tôi từ tiếng Việt “quan tâm” ứng với nghĩa của từ tiếng Đức mà Kant sử dụng là “Interesse”. Tất cả những cụm từ diễn dịch vừa nhắc tới chỉ thể hiện được một khía cạnh nhỏ của ý nghĩa bao quát đạt được qua cụm từ “không quan tâm”, như Bùi Văn Nam Sơn đã chuyển ngữ trong Phê phán năng lực phán đoán. Tốt nhất là ta hãy nghe Kant giải thích: “Khi ai đó hỏi tôi có thấy tòa cung điện đang nhìn là đẹp hay không, tôi có thể, chẳng hạn, trả lời rằng: tôi chẳng ưa những thứ được làm ra chỉ để phục vụ cho việc xa hoa ấy… Hoặc hơn cả thế, tôi có thể phẫn nộ theo kiểu Rousseau và nguyền rủa thói huênh hoang của bọn vua chúa đã hoang phí mồ hôi lao khổ của nhân dân cho những thứ không cần thiết ấy… Mọi cách trả lời ấy đều có thể được tán thành và ủng hộ, chỉ có điều không phải là chuyện bàn ở đây. Người ta muốn biết rằng: liệu biểu tượng đơn thuần về đối tượng có đi liền với [tình cảm] hài lòng ở trong tôi hay không, độc lập, dửng dưng với việc tôi như thế nào đối với sự hiện hữu của đối tượng của biểu tượng này… Rõ ràng là, để bảo rằng đối tượng là đẹp và chứng tỏ rằng tôi có sở thích, tất cả vấn đề là ở chỗ những gì tôi tạo ra ở bên trong tôi từ biểu thị ấy chứ không phải ở chỗ tôi phụ thuộc vào sự hiện hữu của đối tượng. Ai cũng phải thừa nhận rằng phán đoán về vẻ đẹp mà còn trộn lẫn trong đó một sự quan tâm tối thiểu nào thì đều rất thiên lệch và không phải là một phán đoán sở thích thuần túy. Ta không được phép thiên vị một chút nào đối với sự hiện hữu của sự vật mà phải hoàn toàn dửng dưng về phương diện này mới giữ được vai trò thẩm phán trong vấn đề sở thích.” (B7)
Hài lòng nhưng không quan tâm! Đây là ý tưởng độc đáo cũng như trung tâm của mỹ học của Kant, nhưng tại sao khi phán về cái đẹp ta lại không nên quan tâm đến đối tượng, “phải dửng dưng với sự hiện hữu của sự vật”? Bởi qua đó những yếu tố ràng buộc sự hoạt động tự do của năng lực tưởng tượng được loại hẳn ra. Kant hạn chế mối liên hệ với đối tượng trong trường hợp thẩm mỹ ở mức tối đa, tức là chỉ “ở trong sự nhìn ngắm đơn thuần (bloße Betrachtung) (bằng trực quan hay phản tư)”.(B5) “Dửng dưng với sự hiện hữu của sự vật” trước hết có nghĩa là độc lập với nhu cầu nhận thức. Kant nhấn mạnh rằng phán đoán một đối tượng nào đó đẹp không liên quan đến tri thức của ta về đối tượng ấy; cái đẹp không tăng giảm kiến thức của ta về đối tượng liên quan. Phán đoán cái đẹp cũng độc lập với nhu cầu luân lý và nhu cầu hưởng thụ. Theo Kant, cái đẹp không được lẫn lộn với cái tốt và cái dễ chịu, bởi cả hai đều xuất phát từ sự hiện hữu của đối tượng. Tình cảm hài lòng bởi sự biểu đồng tình với cái tốt và hài lòng bởi sự thỏa mãn nhu cầu riêng tư đều phụ thuộc vào những quy định ngoại lai, và mỹ cảm sẽ chấm dứt ngay khi cuộc chơi tự do của năng lực tưởng tượng và giác trí bị những quy định ấy khống chế.
Khác với sự hài lòng bởi cái tốt, khác với sự hài lòng bởi thỏa mãn nhu cầu giác quan, phán đoán cái đẹp không giả định một mục đích nào cả, mặc dầu phán đoán cái đẹp gắn liền với ý tưởng mà Kant gọi là “tính hợp mục đích”. Ý tưởng này không liên quan gì đến một mục đích khách quan bởi nó chỉ diễn đạt trạng thái của của chủ thể khi trải nghiệm thẩm mỹ: không bị chi phối bởi mục đích nhận thức, các năng lực nhận thức chơi tự do với nhau như thể theo đuổi một mục đích. Kant gọi đó là “tính hợp mục đích hình thức”. Sự hài hòa trong cuộc chơi tự do của năng lực nhận thức không bị hạn chế bởi mục đích khách quan mà là được chi phối bởi tính hợp mục đích hình thức. Phán đoán cái đẹp là phán “hợp mục đích mà không có mục đích”. (B44-B48)
Hiển nhiên, với luận đề về sự “hài lòng không quan tâm” và về “tính hợp mục đích mà không có mục đích”, trong mỹ học của Kant không có chỗ đứng cho những quan điểm công cụ hóa nghệ thuật, thường xuất hiện trong lịch sử thẩm mỹ, chẳng hạn như lập trường “nghệ thuật vị nhân sinh” quy định chức năng nghệ thuật phục vụ cho mục đích nhân sinh, như luân lý hay kinh tế mà cụ thể là tuyên truyền chính trị hay quảng cáo thương mại. Trong nghĩa này, nghệ thuật cũng không phải là trò chơi tiêu khiển giải trí.
Thái độ không quan tâm đến “sự hiện hữu của sự vật” bao hàm sự phủ định những điều kiện riêng tư (privat) và, qua đó, biến phán đoán cái đẹp, vốn là một phán đoán chủ quan cảm tính, thành một phán đoán có tính phổ biến. Sự phủ định những điều kiện riêng tư là cơ sở để ta có thể đòi hỏi sự tán đồng chung của người khác đối với phán đoán cái đẹp, nhất là phán đoán ấy lại xuất phát từ các năng lực nhận thức mà thông thường mỗi người chúng ta đều sở hữu như nhau. Tuy nhiên, tính phổ biến của phán đoán cái đẹp không vô điều kiện: nó không thể khẳng định bằng một khái niệm nhất định. Cho nên cái đẹp không thể khám phá thông qua khái niệm bằng con đường lập luận. Kant tuyên bố là nếu ai đó dài dòng, lảm nhảm “chứng minh” bài thơ này hay, bức họa kia đẹp thì “tôi vẫn cứ bịt tai lại.” (B141) Có thể vì lẽ ấy mà Hoài Thanh cho rằng, cái đẹp “phải được cảm thấy một cách hồn nhiên. Cứ phân tách, cứ giảng giải nó sẽ tan đi.” Tất nhiên điều này không có nghĩa là cảm giác cái đẹp là một cái gì nhầy nhụa, tràn lan, vô vàn không cần phải thâu gồm dưới một khái niệm. Ngược lại: cuộc chơi tự do giữa năng lực tưởng tượng và giác tính là sự khẩn trương ráo riết đi tìm khái niệm, chỉ có điều là nó không kết thúc bằng sự phát hiện một khái niệm tương ứng nhất định, mà là bằng một cảm giác vui sướng. Bởi vậy: “Đẹp là cái gì làm hài lòng một cách phổ biến, độc lập với khái niệm”. (B32)
Kant gọi phán đoán cái đẹp là một phán đoán cá biệt. Ai muốn biết Truyện Kiều hay hay không hay phải tự tiến hành phán đoán, tức là dấn thân vào cuộc chơi của quan năng nhận thức. Cảm giác vui sướng khi đọc Truyện Kiều không thể hình thành bởi áp dụng một công thức nào đó hay bởi uy tín của một Phạm Quỳnh, một Hoài Thanh, một Nguyễn Bách Khoa hay một Lê Đình Kỵ. Không những thế: mỗi lần đọc Truyện Kiều là mỗi lần ta cảm nhận một cái hay mới lạ, thấm thía hơn, sâu sắc hơn hoặc có thể ngược lại, bởi lẽ phán đoán cái đẹp không bị một khái niệm nhất định nào đó giới hạn và khép kín lại. Phán đoán cái đẹp không bao giờ hoàn tất và cũng không nhất sinh bất biến.
Tuy vậy phán đoán cái đẹp vẫn có tính tính tất yếu, có tính ràng buộc đối với các chủ thể khác. Tất nhiên sự ràng buộc ấy không thể hiểu như là có một quy luật (tiên nghiệm) hay một sự đồng thuận (duy nghiệm) nào đó “nói rằng bất cứ ai cũng sẽ đồng ý với phán đoán của ta”. (B67) Một sự ràng buộc như thế bao hàm quyền yêu sách tính tất yếu khách quan. Nhưng phán đoán cái đẹp là phán đoán sở thích, chủ quan, vậy có một nguyên tắc chủ quan nào xác định cái gì đó làm hài lòng hay không hài lòng mà chỉ thông qua tình cảm [hay xúc cảm] chứ không thông qua các khái niệm? (B64) Kant trả lời: “Tính tất yếu của sự tán đồng phổ biến được suy tưởng trong một phán đoán sở thích là tính tất yếu chủ quan, nhưng được hình dung như là khách quan khi tiền giả định một cảm quan chung.”(B66) Nguyên tắc chủ quan dựa trên tình cảm là “cảm quan chung” (Gemeinsinn), một trạng thái tình cảm được cấu trúc bởi những yếu tố mà mọi người chúng ta đều sở hữu như nhau (năng lực nhận thức, năng lực phán đoán). Cảm quan chung quy định bất kỳ ai cũng có thể và “nên (sollen) đồng ý với ta”. (B67) Phán đoán cái đẹp vì thế, cũng như phán đoán nhận thức hay đạo đức, có thể thông báo được một cách phổ biến, nhưng, khác với các lãnh vực này, không xác định được bằng khái niệm. “Sự tất yếu được suy tưởng ở trong một phán đoán thẩm mỹ… chỉ có thể được gọi là là sự tất yếu [theo nghĩa] điển hình (exemplarisch) thôi.” (B18) Một “điển hình”, như Kant giải thích, có thể xem như là một ví dụ “của một quy tắc phổ biến mà ta không thể nêu rõ ra được.” (B63) Tính tất yếu điển hình chỉ có thể cảm nhận và có tác động trong một phán đoán cá biệt như trong một phán đoán cái đẹp.
Nói chung, diễn giải của Kant về phán đoán thẩm mỹ dưới bốn khía cạnh chất, lượng, tương quan và hình thái, như trình bày trên đây, là một trong những công trình phân tích cái đẹp công phu và bao quát nhất trong lịch sử mỹ học. Tuy vậy, ông không cung cấp thêm cho mỹ học một định nghĩa mới nào về cái đẹp; ông cũng không gò dũa một khái niệm hoàn chỉnh về cái đẹp, khả dụng trong mọi trường hợp khả hữu. Nhìn từ quan điểm triết học phê phán của Kant thì đấy chỉ là một sự đòi hỏi vô vọng và là tham vọng của những kẻ giáo điều. Mỹ học của Kant khác hẳn: ông chỉ cung cấp công cụ để ta tự lập phán đoán cái đẹp. Kant khẳng định rằng cái đẹp chỉ được xác tín độc nhất bởi tình cảm vui sướng hay không vui sướng. Phán đoán cái đẹp là tự trải nghiệm cái đẹp và tiến hành như một cuộc chơi của năng lực nhận thức. Cái đẹp là sự hài hòa đạt được trong cuộc chơi này gắn liền với một điều kiện độc nhất: cuộc chơi ấy là cuộc chơi vô điều kiện, là cuộc chơi tự do, không quan tâm đến sự hiện hữu của đối tượng, không bị hạn chế bởi một một khái niệm nhất định, không bị ràng buộc vào một mục đích khách quan và một quy luật nhất định. Trải nghiệm cái đẹp đồng thời là trải nghiệm cái vô điều kiện, cái vô tận, cái tuyệt đối. (Jaspers, tr. 284) Thoát ly khỏi mọi sự ràng buộc, mỹ cảm là khoảnh khắc mở rộng chân trời trải nghiệm, nơi lấp lóe cái vô vàn của tồn tại, một sự vô vàn có tính toàn bộ vượt khỏi phạm vi khái niệm của thế giới khả tri, đưa con người lọt vào “phần sâu kín thăm thẳm mà khoa học không thể lùa lưỡi dao phân tích vào được”.
Trong trải nghiệm cái đẹp chủ thể thẩm mỹ hoàn toàn tự trị. Phán đoán cái đẹp không phụ thuộc vào đối tượng, phải “dửng dưng với sự hiện hữu của sự vật”, và chừng nào nó “còn trộn lẫn trong đó một sự quan tâm tối thiểu nào thì đều rất thiên lệch và không phải là một phán đoán sở thích thuần túy”. Điều này có nghĩa là, khác với nhiều quan điểm thẩm mỹ trước cũng như sau Kant, cái đẹp không phụ thuộc vào cái chân và cái thiện. Mọi sự vật sự kiện, không những chỉ trong tự nhiên hay trong nghệ thuật, đều có thể là đối tượng thẩm mỹ, tức là đều có thể phát động cuộc chơi tự do của óc tưởng tượng và giác trí. Đẹp hay không đẹp phụ thuộc vào trạng thái tâm thức của con người, vào ý thức thẩm mỹ, vào cuộc chơi tột đỉnh của năng lực tối cao của con người. (Seel, tr. 20) Khác với con người nhận thức hướng theo quy luật và con người hành động hướng theo luân thường, tức là cả hai đều hướng theo tiêu chuẩn phổ biến, con người thẩm mỹ hướng theo tình cảm vui sướng, theo cái cá biệt. Vì thế thẩm mỹ cũng là sự biểu dương tính tự trị của con người, nhưng không phải con người chung chung mà là con người là cá thể.
Tài liệu
Delekat, Friedrich: Immanuel Kant – Historisch-krititische Interpretation der Hauptschriften (Immanuel Kant – Diễn giải các tác phẩm chính trên cơ sở phê phán duy sử), Nxb Quelle & Meyer, Heidelberg 1966
Gulyga, Arsenij: Immanuel Kant – Eine Biographie (Immanuel Kant – Một tiểu sử). Nxb Suhrkamp, Frankfurt am Main 2004
Hoàng Ngọc Hiến: “Ghi chép mỹ học”. Trong: Hoàng Ngọc Hiến: Văn hóa & văn minh – Văn hóa chân lý & văn hóa dịch lý. Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng
2007
Jaspers, Karl: Plato, Ausgustin, Kant. Drei Gründer des Philosophierens (Plato, Augustin, Kant. Ba nhà khởi nguyên tư duy triết lý). Nxb Piper, München 1963
Kant, Immanuel (2004): Phê phán lý tính thuần túy. Bùi Văn Nam Sơn dịch và chú giải. Nxb Văn Học, Hà Nội 2004
Kant, Immanuel (2007): Phê phán năng lực phán đoán (Kritik der Urteilskraft). Bùi Văn Nam Sơn dịch và chú giải. Nxb Tri Thức, Hà Nội 2007
Nguyễn Bách Khoa: “Văn chương Truyện Kiều”. Trong: Nguyễn Bách Khoa: Khoa học văn chương. Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội 2002
Phạm Quỳnh: “Đẹp là gì. Mấy lời bàn về mỹ học”. Trong: Phạm Quỳnh: Luận giải văn học và triết học. Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội 2003
Phương Lựu: “Vương Quốc Duy với mỹ học Phương Tây từ Kant đến Nietsche”. Trong: Phương Lựu: Lý luận Phê bình Văn học. Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng 2004
Seel, Martin: Ästhetik des Erscheinens (Cảm năng tính của sự xuất hiện). Nxb Suhrkamp, Frankfurt am Main 2003
Trần Thái Đỉnh: Triết học Kant. Nxb Văn mới, Sài Gòn 1974.
Vorländer, Karl: Immanuel Kant – Der Mann und das Werk (Immanuel Kant – Con người và tác phẩm), Nxb Marix, Wiesbaden 2004
Tháng Hai 2010
© 2010 Nguyễn Trung Lương
© 2010 talawas
[1] Kant, Immanuel: Phê phán năng lực phán đoán (Kritik der Urteilskraft). Bùi Văn Nam Sơn dịch và chú giải. Nxb Tri Thức, Hà Nội 2007. Trích dẫn Kant trong bài viết đều xuất xứ từ bản dịch này. Để bạn đọc bốn phương tiện việc tra khảo (và cũng hợp với truyền thống nghiên cứu Kant) các trích dẫn được đánh số trang theo nguyên bản B (B…). Nhân đây xin lưu ý bạn đọc: Phê phán năng lực phán đoán là một bản dịch rất thành công. Theo tôi, Bùi Văn Nam Sơn đã chuyển ngữ sát chữ, sát nghĩa ở mức tối đa mà sự dị biệt ngôn ngữ giữa tiếng Việt và tiếng Đức cho phép. Thêm vào đó, bản dịch được hỗ trợ bằng một phần chú giải bao quát với những thành tựu khảo cứu cập nhật. Đây là tài liệu cơ bản không thể thiếu được cho ai muốn đi sâu vào tư duy của Kant và vào những vấn đề đề cập đến trong bài này. Xin nhắc thêm là Bùi Văn Nam Sơn cũng là người dịch và chú giải hai tác phẩm chính khác của Kant: Phê phán lý tính thuần túy (Kritik der reinen Vernunft) và Phê phán lý tính thực hành (Kritik der praktischen Vernunft). Cả hai đều là những bản dịch mẫu mực.