I. Khe Sanh gọi tên hòa bình bằng hương cà phê
Có những địa danh, chỉ cần gọi tên đã nghe vọng về cả một miền ký ức. Khe Sanh là một địa danh như thế.
Tên gọi ấy không chỉ gợi lên không khí, cảnh sắc đặc sắc của núi rừng miền tây Quảng Trị, không chỉ gợi những triền đất đỏ bazan, những buổi sớm sương phủ la đà trên cao nguyên Hướng Hóa, không chỉ gợi những nếp nhà bình yên nép dưới màu xanh cây lá trù phú… mà còn gợi về một thời khốc liệt. Trong ký ức của nhiều thế hệ, Khe Sanh từng là một tọa độ dữ dội của chiến tranh chống Mỹ. Nhắc đến Khe Sanh là nhắc đến Đường 9, Tà Cơn, Làng Vây… những cứ điểm, những cuộc hành quân, những trận đánh, những ngày đêm bom đạn rung chuyển núi rừng Trường Sơn.
Đã có một thời, Khe Sanh được gọi tên trên các bản tin chiến sự. Một vùng đất xa xôi nơi biên viễn bỗng trở thành cái tên được cả thế giới biết đến, nhưng biết đến bằng khói lửa, bằng những con số thương vong, bằng bản đồ quân sự, bằng tiếng máy bay, tiếng đại bác, tiếng đất đá vỡ tung trên những triền đồi. Đã có những người lính rất trẻ đi qua Khe Sanh và nằm lại nơi này. Có người còn kịp gửi một lá thư về quê, có người chỉ để lại chiếc ba lô, mảnh tăng, tấm ảnh nhỏ, hoặc một cái tên khắc trên bia mộ giữa gió núi. Có cả những chiến sỹ đến tận giờ, sau chiến tranh đã hơn 50 năm vẫn nằm lại với đất đai, núi rừng Khe Sanh mà không ai biết…
Bởi thế, với nhiều người Việt Nam, Khe Sanh không bao giờ chỉ là một địa danh. Đó là một phần ký ức đau đáu của đất nước. Ở đó có máu đổ, có hy sinh, có những đời người mãi mãi gửi lại tuổi hai mươi dưới tán rừng, bên suối sâu, trên những cao điểm mờ sương. Núi rừng Khe Sanh đã từng ôm vào lòng mình biết bao thân phận. Có những người đã được quy tập về nghĩa trang. Có những người, có lẽ, vẫn còn nằm đâu đó trong lòng đất đỏ, lẫn vào rễ cây, vào đá núi, vào tiếng gió thổi qua những triền đồi.
Rồi chiến tranh đi qua.
Nhưng sau chiến tranh, một vùng đất không thể hồi sinh chỉ bằng ngày tháng. Hòa bình đến, mà vết thương vẫn còn đó. Khe Sanh những năm hậu chiến không lập tức trở lại bình yên. Đó là vùng đất của đổ nát, của những hố bom còn hằn trên mặt đất, của dây thép gai, phế tích quân sự, của những bãi đất còn tiềm ẩn hiểm nguy. Người dân trở về với làng cũ, nương cũ, nhưng phải bắt đầu lại từ rất ít ỏi. Có khi là một mái nhà dựng vội, một khoảnh rẫy khai hoang lại, một con đường mở qua lau lách, một mùa cây trồng xuống trên đất còn nặng mùi thuốc súng.
Hậu chiến, có những vùng đất không chỉ cần được xây lại nhà cửa, đường sá, chợ búa. Còn cần xây lại niềm tin rằng sự sống có thể mọc lên từ chính nơi từng bị cày xới bởi bom đạn. Khe Sanh cũng đã đi qua những tháng năm như thế: lặng lẽ, nhẫn nại, chịu đựng và hồi sinh. Người dân bám đất. Cây cối trở lại. Màu xanh phủ dần lên những khoảng trống. Những triền đồi một thời nham nhở lại được đánh thức bằng mồ hôi lao động.
Và rồi, một trăm năm sau ngày những hạt cà phê đầu tiên được gieo xuống vùng đất đỏ bazan ấy, Khe Sanh hôm nay lại được gọi tên trong một trường nghĩa khác: không phải như một chiến địa, mà như một miền hương vị.
Trong chuỗi hoạt động của Lễ hội Vì Hòa bình 2026 tại Quảng Trị, câu chuyện 100 năm cà phê Khe Sanh được nhắc đến như một điểm nhấn đặc biệt. Giữa một lễ hội mang thông điệp hòa bình, việc tôn vinh cà phê Khe Sanh không chỉ là tôn vinh một nông sản, một thương hiệu địa phương, mà còn là tôn vinh hành trình lặng lẽ của một vùng đất đã đi qua cay đắng để chưng cất nên hậu ngọt.
Bởi cà phê Khe Sanh không chỉ có tuổi đời một thế kỷ. Trong mỗi hạt cà phê có sắc đỏ của đất bazan, có hơi lạnh của cao nguyên Trường Sơn, có sương sớm phủ trên những triền đồi, có bàn tay cần mẫn của người nông dân Hướng Hóa, có dấu chân của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô đi qua bao mùa rẫy, và có cả ký ức âm thầm của một miền đất từng bị chiến tranh cày xới.
Có lẽ vì thế mà hương cà phê Khe Sanh không chỉ là hương thơm của một thức uống. Nó là hương của đất sau mưa, của cây sau bão, của đời sống sau những đổ nát. Vị đắng trong một ly cà phê Khe Sanh không phải thứ đắng gắt đến khép lại vị giác. Nó sâu, thanh, lắng xuống, rồi để lại một hậu ngọt bền bỉ. Cũng như chính vùng đất này: từng đi qua bao cay đắng, nhưng không để cay đắng trở thành số phận cuối cùng của mình.
Vì thế, khi Khe Sanh hôm nay kể câu chuyện trăm năm cà phê trong một lễ hội mang tên hòa bình, câu chuyện ấy bỗng trở nên rộng hơn rất nhiều so với lịch sử một cây trồng. Đó là câu chuyện của một miền đất tự đổi tên mình trong ký ức nhân loại. Nếu trước đây, nhiều người biết đến Khe Sanh qua chiến tranh, thì hôm nay, Khe Sanh muốn được nhớ đến bằng hương cà phê, bằng sinh kế xanh trên những triền đồi, bằng du lịch, bằng sự trở về của những người con xa xứ, bằng những cuộc gặp gỡ không còn phân tuyến.
Cà phê, theo cách ấy, trở thành một thứ ngôn ngữ mềm mại của hòa bình.
Không ồn ào, không diễn thuyết, không cần những lời lớn lao, hương cà phê Khe Sanh cứ lặng lẽ bay lên từ đất đỏ. Nó nhắc rằng có những vết thương không phải để quên đi, mà để được chuyển hóa. Có những hy sinh không chỉ để được tưởng niệm, mà còn để nhắc người đang sống phải biết nâng niu từng ngày bình yên. Có những vùng đất từng là biểu tượng của đổ nát, đớn đau, nhưng rồi bằng lao động, bằng ký ức, bằng lòng bao dung và khát vọng sống, lại có thể trở thành nơi người ta tìm đến để nếm một hương vị bình yên.
Và cũng từ hương cà phê ấy, câu chuyện về người đầu tiên gieo những hạt cà phê xuống Khe Sanh bắt đầu hiện lên, một câu chuyện lạ lùng, nhiều nghịch lý, nhưng cũng đầy sức gợi về hành trình con người đi từ chiến tranh đến sự sống.
II. Người gieo hạt đầu tiên và hành trình từ chiến tranh đến sự sống
Trong câu chuyện trăm năm cà phê Khe Sanh, có một cái tên không thể không nhắc đến: Eugène Poilane.
Ông là người Pháp, sinh cuối thế kỷ XIX tại Saint Sauveur. Những tư liệu còn lại về ông không thật nhiều, nhưng đủ để phác lên một chân dung nhiều khúc quanh: một người ngoại quốc đến Đông Dương khi tuổi đời còn trẻ, ban đầu trong quân phục pháo binh; rồi sau đó rẽ sang con đường thực vật học, lâm nghiệp; cuối cùng lại gắn phần đời dài lâu của mình với một vùng đất miền tây Quảng Trị. Ông có gia đình, có vợ con, có nhà cửa, vườn tược ở Khe Sanh. Và chính nơi ấy, ông không chỉ gieo những cây cà phê đầu tiên, mà còn gửi lại cả số phận mình.
Poilane không sinh ra ở Khe Sanh. Ông cũng không đến Việt Nam ban đầu với giấc mơ của một người trồng cây. Như nhiều người Pháp trong thời thuộc địa, ông bước vào xứ sở này từ một ngả đường khác: ngả đường của quân phục, của pháo binh, của một thời lịch sử nhiều đối kháng. Ông đến Đông Dương từ rất sớm, mang theo thân phận của một người ở “phía bên kia” trong lịch sử Việt Nam.
Nhưng đời người có những khúc rẽ lạ lùng. Có người đi qua một vùng đất rồi rời đi, không để lại gì ngoài dấu chân mờ. Có người đến trong một vai trò do lịch sử sắp đặt, nhưng rồi lại tự tìm cho mình một con đường khác. Với Poilane, con đường ấy không dẫn ông đi sâu hơn vào binh nghiệp, mà dẫn ông đến cây cối, rừng núi, thổ nhưỡng, những mẫu thực vật âm thầm và bền bỉ hơn mọi tiếng súng.
Từ một người lính, ông dần trở thành một nhà thực vật học, một người khảo cứu lâm nghiệp. Những chuyến đi, những cuộc khảo sát, những ngày tháng lang thang giữa rừng núi Đông Dương đã khiến ông nhìn thấy ở mảnh đất này không chỉ là bản đồ quân sự hay những tuyến đường thuộc địa. Ông nhìn thấy sự sống. Nhìn thấy những loài cây. Nhìn thấy rừng. Nhìn thấy đất. Và có lẽ, chính từ những năm tháng ấy, một sự gắn bó âm thầm với xứ sở này đã bắt đầu bén rễ trong ông.

Ông Eugène Poilane đã để lại cho Khe Sanh những hạt cà phê đầu tiên. Đồn điền cũ có thể không còn. Ngôi nhà hai tầng bên hồ Khe Sanh chỉ còn trong ký ức và dấu tích nền móng. Những giống cây ban đầu có thể đã đổi thay qua nhiều giai đoạn canh tác. Nhưng từ điểm khởi đầu ấy, cây cà phê đã đi tiếp hành trình của mình trên đất Hướng Hóa, Quảng Trị.
Năm 1918, Poilane lần đầu đi qua vùng đất sau này trở thành Khe Sanh. Khi ấy, Khe Sanh còn rất thưa vắng. Theo những tư liệu còn lại, nơi này gần như chỉ có một ngôi nhà của người kỹ sư giám sát việc xây dựng tuyến Đường 9. Nhưng trong mắt Poilane, vùng đất ấy không hề hoang vu vô nghĩa. Ông bị quyến rũ bởi thảm thực vật tươi tốt, bởi sắc đỏ của đất bazan, bởi khí hậu cao nguyên và một cảm giác rất riêng về khả năng sinh sôi của miền đất này.
Có lẽ, trước khi Khe Sanh trở thành một địa danh chiến tranh, nơi ấy đã từng hiện ra trong mắt Poilane như một miền đất của cây cối, mưa nguồn, đất đỏ và những mùa vụ chưa được đánh thức.
Tám năm sau, năm 1926, ông trở lại Khe Sanh. Lần trở lại ấy đã đặt xuống vùng đất đỏ bazan những hạt cà phê đầu tiên. Từ một chuyến đi qua, Khe Sanh trở thành nơi ông chọn để dựng nhà, lập đồn điền, khai mở một đời sống gắn bó lâu dài. Một ngôi nhà hai tầng từng được xây lên bên vùng hồ Khe Sanh hôm nay; chung quanh là những vườn cà phê, là cây trái, là dấu tích của một người ngoại quốc đã không còn xem nơi này như một chặng dừng chân.
Những hạt cà phê đầu tiên ấy không chỉ mở đầu cho một đồn điền. Chúng mở đầu cho một căn cước mới của Khe Sanh: căn cước của đất bazan, của nông nghiệp đặc sản, của sinh kế và của một hương vị riêng không thể trộn lẫn. Một thế kỷ sau, khi nhắc đến cà phê Khe Sanh, người ta không chỉ nhắc đến một sản phẩm. Người ta nhắc đến độ cao, đến sương lạnh Trường Sơn, đến thổ nhưỡng Hướng Hóa, đến những triền đồi, đến bàn tay người nông dân và đến hành trình bền bỉ của một vùng đất biết biến ký ức thành giá trị.
Nhìn từ hôm nay, hành động gieo cà phê của Poilane mang một ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện nông nghiệp. Một con người từng đến Việt Nam trong quân phục của người bên kia chiến tuyến đã để lại dấu tích bền nhất không phải bằng tiếng súng, mà bằng một loài cây. Ông từng thuộc về một lịch sử nhiều chia cắt, nhưng những gì còn lại lâu dài nhất sau ông lại là màu xanh, là rễ cây bám đất, là hương cà phê bay lên từ những mùa quả chín.
Có những con người bước vào một vùng đất bằng chiến tranh, nhưng ở lại trong ký ức bằng sự sống.
Poilane đã sống ở Khe Sanh không phải như một lữ khách. Ông có đất, có nhà, có vườn, có gia đình, có những người vợ Việt, có những đứa con sinh ra và lớn lên trong không gian của núi rừng Hướng Hóa. Cuộc đời ông, vì thế, không còn là cuộc đời của một người ngoại quốc đi ngang qua. Nó đã hòa vào những quan hệ rất cụ thể của đời sống bản địa: một mái nhà, một vườn cây, một bữa cơm, một tiếng gọi cha, một mảnh đất để trở về.
Có thể gọi đó là một sự nhập cư của tâm hồn. Ông đến Khe Sanh như một người Pháp, nhưng dần dần ở lại như một cư dân của đất đỏ bazan. Trước khi Khe Sanh được thế giới biết đến bằng chiến tranh, đã có một người ngoại quốc chọn nơi này làm chốn sống, chốn dựng nhà, chốn gieo trồng, chốn để gia đình mình bén rễ.
Nhưng lịch sử nhiều khi không cho con người đi trọn giấc mơ bình yên của mình.
Những năm tháng sau đó, chiến tranh lại phủ bóng xuống Khe Sanh. Đường 9, vùng biên, núi rừng Hướng Hóa trở thành không gian của những cuộc đối đầu khốc liệt. Những đồn điền, những mái nhà, những triền cây cũng không thể đứng ngoài cơn lốc ấy. Chiến tranh không chỉ cuốn đi sinh mạng của những người cầm súng. Nó còn làm gãy đổ những đời sống từng cố gắng bám rễ vào đất, làm tan tác những mái nhà, làm gián đoạn những mùa cây, làm mất dấu bao công trình âm thầm của con người.
Năm 1964, Eugène Poilane thiệt mạng bởi súng đạn tại Khe Sanh. Ông chết trên chính vùng đất mà gần bốn mươi năm trước mình đã chọn để trở lại, để dựng nhà, trồng cây và sống một phần đời dài lâu. Cái chết ấy khiến cuộc đời ông thêm một lớp nghịch lý: người từng đến từ phía chiến tranh, rồi bước ra khỏi chiến tranh bằng cây cối, cuối cùng vẫn trở thành một nạn nhân của bạo lực chiến tranh.
Nhưng có lẽ, điều còn lại sau một đời người không chỉ là cách người ấy chết, mà là cách người ấy đã sống và những gì người ấy để lại.
Poilane đã để lại cho Khe Sanh những hạt cà phê đầu tiên. Đồn điền cũ có thể không còn. Ngôi nhà hai tầng bên hồ Khe Sanh chỉ còn trong ký ức và dấu tích nền móng. Những giống cây ban đầu có thể đã đổi thay qua nhiều giai đoạn canh tác. Nhưng từ điểm khởi đầu ấy, cây cà phê đã đi tiếp hành trình của mình trên đất Hướng Hóa. Nó qua tay người Pháp, qua chiến tranh, qua những năm tháng hậu chiến nhọc nhằn, rồi qua bàn tay của người dân Khe Sanh hôm nay – những người dân Vân Kiều, Pa Kô, những hộ nông dân, những người trẻ làm cà phê đặc sản, những người kể chuyện quê hương bằng hương vị…
Vì thế, nhắc đến Poilane trong câu chuyện trăm năm cà phê Khe Sanh không phải để lãng mạn hóa một quá khứ thuộc địa, càng không phải để quên đi những vết thương lịch sử. Nhắc đến ông là để thấy một tầng nghĩa khác của hòa bình: hòa bình không chỉ là ngày tiếng súng ngừng vang. Hòa bình còn là khi con người có thể nhìn lại một quá khứ phức tạp bằng sự tỉnh táo và bao dung; biết phân biệt giữa lịch sử của những cuộc đối đầu với số phận riêng của từng con người; biết nhận ra rằng trên những vùng đất từng đầy chia cắt, vẫn có những hạt giống của sự sống được gieo xuống.
Và trong số phận lạ lùng của người gieo hạt đầu tiên ấy, Khe Sanh như soi thấy chính hành trình của mình: từng bị cuốn vào chiến tranh, từng chịu nhiều cay đắng, nhưng cuối cùng vẫn chọn hồi sinh bằng cây cối, bằng lao động, bằng hương cà phê và bằng khát vọng bình yên.
III. Từ cay đắng đến hương vị hòa bình
Một thế kỷ là một khoảng thời gian rất dài đối với một đời người, nhưng với đất đai, đôi khi đó lại là quãng lặng cần thiết để những gì được gieo xuống kịp bén rễ, âm thầm lớn lên, đi qua biến động và tự tìm cho mình một hình hài mới. Cây cà phê ở Khe Sanh cũng đã đi qua một hành trình như thế.
Từ những hạt giống đầu tiên Eugène Poilane mang đến năm 1926, cà phê Khe Sanh đã trải qua biết bao lớp lịch sử. Có thời kỳ nó hiện diện trong những đồn điền cũ. Có thời kỳ bị chiến tranh phủ lấp, bị đứt đoạn bởi bom đạn, bởi ly tán, bởi những mùa người dân phải rời bỏ nhà cửa, nương vườn. Có thời kỳ sau chiến tranh, cây cà phê trở lại trong nhọc nhằn, cùng người dân Hướng Hóa làm lại đời sống trên đất đỏ bazan.
Không phải mọi thứ trong hành trình ấy đều nguyên vẹn. Ngôi nhà của Poilane không còn. Những đồn điền ban đầu chỉ còn là dấu tích mờ trong ký ức. Những giống cà phê đầu tiên cũng đã qua nhiều lần thay đổi, chọn lọc, thích nghi. Nhưng điều quan trọng nhất vẫn còn: Khe Sanh đã không đánh mất cây cà phê. Trái lại, chính người dân nơi đây đã giữ lại, làm mới và nâng giá trị của cây cà phê bằng lao động bền bỉ qua nhiều thế hệ.
Nếu Poilane là người gieo những hạt đầu tiên, thì người dân Hướng Hóa mới là những người giữ cho hương cà phê Khe Sanh đi qua trọn vẹn một thế kỷ.
Trong những triền đồi hôm nay có bàn tay của bao người nông dân. Có dấu chân của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô qua những mùa rẫy. Có những người trẻ trở về quê, học cách rang xay, chế biến, kể chuyện cà phê bằng một ngôn ngữ mới. Có những gia đình từ nghèo khó đi lên nhờ cây cà phê. Có những mùa hoa trắng trên đồi cao, những mùa quả chín đỏ trong sương lạnh, những ngày người dân cúi mình hái từng trái chín, nâng niu từng hạt như nâng niu sinh kế của chính mình.
Bởi vậy, giá trị của cà phê Khe Sanh hôm nay không chỉ nằm ở một cái tên trăm tuổi. Giá trị ấy nằm trong thổ nhưỡng riêng có của đất đỏ bazan Hướng Hóa, trong khí hậu cao nguyên Trường Sơn, trong hương vị Arabica thanh sâu, có vị đắng dịu và hậu ngọt bền. Giá trị ấy còn nằm trong cách một nông sản địa phương dần trở thành câu chuyện văn hóa, câu chuyện du lịch, câu chuyện hội nhập và câu chuyện hồi sinh của một vùng đất từng bị chiến tranh làm cho thương tích.
Có lẽ ít nơi nào mà vị cà phê lại mang nhiều lớp nghĩa như ở Khe Sanh.
Cái đắng của cà phê khiến người ta nhớ đến cái đắng của lịch sử. Nhưng nếu chỉ có đắng, cà phê sẽ khó làm người ta lưu luyến. Cà phê Khe Sanh có hậu ngọt. Và chính hậu ngọt ấy làm nên chiều sâu của hương vị: như đất sau bom đạn vẫn mọc cây, như người sau mất mát vẫn dựng lại nhà, như một địa danh từng gắn với những bản tin chiến sự nay có thể mời gọi bạn bè gần xa đến để thưởng thức một ly cà phê, nghe một câu chuyện về hòa bình.
Vì thế, khi hoạt động tôn vinh 100 năm cà phê Khe Sanh được đặt trong chuỗi sự kiện của Lễ hội Vì Hòa bình 2026, đó không chỉ là một sự sắp đặt về thời gian. Nó là một sự gặp gỡ có ý nghĩa. Một vùng đất từng là biểu tượng của chiến tranh nay kể câu chuyện của mình bằng cà phê. Một sản vật từng bắt đầu từ bàn tay của một người ngoại quốc nay trở thành sinh kế, bản sắc và niềm tự hào của người dân bản địa. Một hạt giống từng được gieo trong thời thuộc địa, đi qua chiến tranh, đi qua hậu chiến, nay được đánh thức trong khát vọng phát triển, hội nhập và bình yên.
Khe Sanh hôm nay không né tránh ký ức chiến tranh. Ký ức ấy vẫn còn trong địa danh, trong di tích, trong nghĩa trang, trong những câu chuyện kể của người già, trong những chuyến tìm kiếm hài cốt liệt sĩ đau đáu và khắc khoải… Nhưng Khe Sanh cũng không để mình bị đóng khung vĩnh viễn trong ký ức đau thương. Vùng đất ấy đang tự mở ra một cách kể khác về mình: bằng màu xanh của cây cà phê, bằng những nương đồi được chăm sóc, bằng những sản phẩm mang tên quê hương, bằng những tour trải nghiệm, bằng những cuộc gặp gỡ giữa người dân địa phương và du khách, bằng khát vọng để thế giới biết đến Khe Sanh không chỉ vì chiến tranh, mà còn vì một hương vị hòa bình…
Trong câu chuyện ấy, nấm mộ của Eugène Poilane ở Khe Sanh là một chi tiết khiến người ta lặng đi.
Một người Pháp từng đến Việt Nam từ “phía bên kia” của lịch sử, từng khoác quân phục, từng sống trong thời thuộc địa, cuối cùng lại nằm lại nơi mình đã gieo trồng. Cuộc đời ông không đơn giản, không thể được nhìn bằng một màu. Nhưng có lẽ chính sự phức tạp ấy mới làm cho câu chuyện trở nên nhân văn hơn. Ông từng là người lính, rồi là nhà thực vật học, người trồng cà phê, người chồng, người cha, một cư dân của Khe Sanh, và cuối cùng là một nạn nhân của chiến tranh.
Điều đáng nói là sau tất cả, ông vẫn được đất này giữ lại.
Người Việt Nam, những con người đã đi qua quá nhiều mất mát, vẫn có thể thắp một nén hương cho một người ngoại quốc nằm lại trên đất mình. Đó không phải là sự quên lãng quá khứ. Cũng không phải là sự xóa nhòa những ranh giới lịch sử cần được nhận thức rõ ràng. Đó là một cách ứng xử rất Việt Nam: nhân hậu, bao dung, biết nhìn người đã khuất trong thân phận con người, sau khi mọi tiếng súng đã lùi xa.
Hòa bình, suy cho cùng, không chỉ là sự im lặng của chiến trường sau ngày ngừng bắn. Hòa bình còn là khả năng con người nhìn lại những vết thương mà không tiếp tục gieo thêm hận thù. Hòa bình là khi những người từng thuộc về các phía khác nhau của lịch sử có thể cùng nằm trong một miền ký ức được đối xử bằng lòng nhân. Hòa bình là khi trên một vùng đất từng có máu đổ, người ta vẫn trồng cây, làm nhà, mở đường, rang cà phê, đón khách và kể cho nhau nghe những câu chuyện không chỉ để nhớ, mà còn để sống đẹp đẽ hơn.
Bởi vậy, ly cà phê Khe Sanh hôm nay không chỉ có hương của đất và cây. Trong đó còn có ký ức của những người đã nằm lại với núi rừng. Có nỗi nhọc nhằn của những năm hậu chiến. Có bàn tay của người nông dân qua bao mùa chăm bón. Có dấu vết của một người ngoại quốc đã gieo hạt đầu tiên. Có sự bao dung của những người Việt Nam yêu hòa bình. Và có khát vọng của một vùng đất muốn bước ra thế giới bằng chính giá trị riêng của mình.
Nếu chiến tranh từng khiến thế giới biết đến Khe Sanh bằng những bản đồ quân sự và bản tin khói lửa, thì hôm nay, cà phê đang giúp Khe Sanh được nhớ đến bằng một giá trị khác: giá trị của hồi sinh, của lao động, của hội nhập và của hòa bình.
Trăm năm trước, Eugène Poilane gieo xuống đất đỏ Khe Sanh những hạt cà phê đầu tiên. Có thể ông không hình dung được rằng một thế kỷ sau, từ những hạt giống ấy, Khe Sanh sẽ kể lại câu chuyện của mình trong một lễ hội mang tên hòa bình. Câu chuyện ấy không xóa đi vị đắng. Vị đắng vẫn còn đó, như ký ức không thể mất đi của một vùng đất từng chịu nhiều đau thương. Nhưng qua thời gian, qua đất đỏ, qua sương lạnh Trường Sơn, qua bàn tay người dân Hướng Hóa, vị đắng ấy đã lắng lại, sâu hơn, thơm hơn, và để lại một hậu ngọt rất bền. Đó là hậu ngọt của hòa bình.
Và có lẽ, trong một ly cà phê Khe Sanh hôm nay, người ta không chỉ nếm hương vị của một vùng đất. Người ta còn nếm được hành trình trăm năm của một miền ký ức: từ cay đắng đến hương vị hòa bình.